Arkitekten bak oppbygginga av Norigs ungdomslag og Norigs maallag i tida frå unionsoppløysinga til utgangen av fyrste verdskrigen var Nikolaus Gjelsvik, og han gjekk fyrst i gang med Norigs ungdomslag. Han sytte for å få gjeve ut prenta årsmeldingar, den fyrste for arbeidsåret 1906-07, og under Gjelsvik si leiing byrja eit effektivt finansieringsarbeid. Dette la grunnlaget for tilsetjinga av ein ”skrivar”. Valet av Gjelsvik til formann i Norigs maallag i 1912 fall saman med eit ynske, ikkje minst nedanfrå i samskipnaden, om ei organisatorisk styrking, og løysinga vart opprettinga av ei felles skrivarstove og tilsetjing av Edvard Os som skrivar i båe samskipnader frå juli 1913. Ein av hovudgrunnane til suksessen til NM dei følgjande åra, var det svært tette organisatoriske, administrative og økonomiske tilhøvet til storebror NU som Gjelsvik hadde lagt grunnen for. 

Dei 13 åra som skrivar har gjeve Os ein legendarisk status i målrørsla, både som ”ein god målpolitisk taktikar, men framfor alt ein drivande organisasjonsbyggjar”, og som ein kar som ofte pressa på så hardt at han lett skaffa seg uvener og motstandarar med den ”bråfuse framferda han stundom viste”. Den militære bakgrunnen hans vert ofte dregen fram, gjerne som eit kuriøst innslag i ei lærardominert rørsle og som ei av forklaringane både på den systematiske og autoritære organisatoriske praksisen hans og på dei mange konfliktane han rota seg oppi. Det er lett å slutta seg til alt dette.

Derimot har knapt nokon sett Os i samanheng med den sterke forsvarspolitiske orienteringa i norskdomsrørsla på denne tida, og det er ærendet mitt her. Eg kjenner ikkje til kvifor Os fekk skrivarposten i 1913, men tilsetjinga innbyr til nokre refleksjonar. Nordfjordingen Edvard Os (1885–1970) gjorde ein dramatisk entré på den nasjonale målpolitiske scenen hausten 1904 då han heldt russetala i Kristiania på landsmål. Det resulterte i det velkjende ”russeslaget” mellom riksmåls- og landsmålsruss og førte til at politiet måtte rydda opp kring Wergelands-statuen. Etter examen artium gjekk han Krigsskulen til 1907 og deretter Den militære høgskulen 1907–09. I 1908 vart han fyrste formann i ”Yngre radikale vinstre” og sytte for at lovene vart på landsmål. I Bergen utmerka han seg som formann i nemnda i Bondeungdomslaget Ervingen som fekk i stand det store og vellukka ”Bjørgvinssjået” i 1910, mellom anna med ei stor folkedansframsyning som drog opptil 20 000 tilskodarar i gatene. Frå 1911 arbeidde han i generalstaben i Kristiania. Eg kjenner ikkje til om 28-åringen Os var fyrstevalet eller hadde konkurrentar i det heile då han fekk den dårleg løna skrivarposten i 1913. Han hadde vist seg som ein uredd målaktivist med store organisatoriske evner, men det må ha funnest mange høgare profilerte og like opplagde personar til den viktige skrivarjobben. Og i norskdomsrørsla var organisatoriske talent slett inga mangelvare i 1913.

Det me kan konstatera, er for det fyrste at Norigs maallag og Norigs ungdomslag i 1913 fekk ein skrivar med bakgrunn frå generalstaben i Forsvaret, og der heldt han fram til 1920, frå 1916 som kaptein, medan skrivaryrket var kvelds-, natt- og helgearbeid. For det andre fall tidspunktet, som me har sett, saman med ein kraftig auke i det militærpolitiske engasjementet til NU. Det er vel ikkje urimeleg å tru at det heilt og fullt var Gjelsvik, formann både i NU og NM, som sytte for denne tilsetjinga.

Gjelsvik fekk iallfall ein medarbeidar som han i alle viktige politiske og organisatoriske spørsmål ser ut til å ha hatt samanfallande syn med. Ettertida har òg til dels gjeve Os æra for utsegner og praksisar som han i stor grad arva frå Gjelsvik. Arbeidet til Os med å styrkja sentrallekken i NM, bygde mykje på den modellen Gjelsvik hadde nytta på NU nokre år tidlegare. Og styringsprinsippet som særleg namnet til Os er knytt til, vart fyrst formulert av Gjelsvik i 1911: ”Betre aa ro rette leidi med lite mannskap enn galne leidi med stort.” Den militære tankegangen kjem endå tydelegare til uttrykk når han same stad skriv at ”Ungdomslagi skal ikkje vera bergingsheimar for vanseda ungdom. Ungdomslagi skal vera heren som vinn landet; men heren hev ikkje bruk for invalidarne.” (…)

Både i NU og seinare i NM fekk Gjelsvik i formannstida si i stand ei ordning med rundskriv, vidareført av Os, som kunne arta seg som reine ordrar om kva lokalorganisasjonane skulle gjera. Omkvedet var at arbeidet kravde offer og at medlemsflokken måtte hanga i. (…)

Då NU heldt årsmøte i Harstad i juli 1911, kunne ikkje Gjelsvik møta. I staden sende han eit brev som vart lese opp på møtet og prenta i årsmeldinga. Bodskapen var ikkje til å mistyda: Det var for lite takt og disiplin i NU, og ”…framum alt gjeld det, at samhaldet vert sterkare og diciplinen større. Ein liten her med godt samhald og god diciplin hev ofte vunne paa ein mykje større her, der samhaldet og diciplinen hev vore laak. Med desse ord vil eg senda mi beste helsing til aarsmøtet.” Då han opna årsmøtet i NM i 1914, minna han om det han hadde sagt på møtet i 1912 om at når neste sendemannsmøte kjem saman, er det ikkje utsendingane som skal halda rekneskap med formannen, men formannen som skal halda rekneskap med sendemennene. Dette var freistnader på å styra ein demokratisk samskipnad etter førarprinsippet og reint militære ideal.

Dei konfliktane som rasa kring Os er gjerne forklarte med ein kombinasjon av personlegdomen hans og den militære bakgrunnen, men med ei vekt på det fyrste. ”Misnøgje med skrivaren baade fraa syd, nord, aust og vest. Men Os vil likevel halda fram i same leid. Han vil ikkje temja si nattur og ikkje brigda sin tone”, lyder ei overskrift i Gula Tidend etter eit av dei mange stormfulle årsmøta i Norigs maallag på denne tida. Meir interessante enn individuelle psykologiske forklaringar på den bråfuse og kompromisslause framferda til Os, er dei offisersideala han hadde med seg. Roald Berg kastar eit interessant lys over dette i Norsk forsvarshistorie: ”Vi har indikasjoner på et spesifikt militært mandighetskrav i talløse nekrologer i det militære tidsskrift.” Dette var eit allment fenomen som slett ikkje berre galdt Venstre-offiserane, men han dreg særleg fram den sterke nasjonale Georg Stang-kulten etter 1907 der ”kompromissløsheten, staheten” står heilt sentralt. Stang vart ikkje fyrst og fremst dyrka for å ha sett landet militært i stand før unionsoppløysinga – det var det som nemnt sterk usemje om –, men for mannsmotet. Han gjekk aldri omvegar, men ”Ligepaa, ligefrem – det var hans Løsen” som det heitte i ein nekrolog frå 1907. Det kunne like gjerne vore skrive om Nansens sivile maskulinitet eller om den organisatoriske praksisen til Os i NM. I ein brei og demokratisk medlemsorganisasjon gjekk dette ei stund, faktisk i heile 13 år grunna den sterke støtta han hadde i hovudstadsmiljøet og dei mange positive sidene hans, men ikkje lenger.

Eg veit fint lite om saka, men på Statsarkivet i Bergen før helga låg det ei mappe om ubåtsaka som ser ut til å stamma frå presse- og informasjonsavdelinga i Forsvarets overkommando. Primærkjelder er som kjent det beste, og alltid betre enn medieoppslag, så her ligg den sentrale rapporten i mappa (pdf, 15 Mb). Det er ein slags ’sluttrapport’ om ubåtjakta av kommandøren for sjøstridskreftene i Sør-Noreg med merknader frå øvstkommanderande i Sør-Noreg, dagsett 24.1.1973. Rapporten var opphavleg gradert ’hemmeleg’ og vart avgradert i januar 2006.

Det er mogleg det framleis finst graderte dokument om saka, men eg ville ikkje vedda mykje på at dei inneheld opplysningar som avvik dramatisk frå konklusjonen i analyserapporten. Så den som vil finna ut meir om dette, bør nok heller sjekka om det finst avgraderte dokument om saka i gamle sovjetiske militærarkiv.

Kva står så i rapporten? Det er berre å lesa sjølv, men dette står iallfall:
* Forsvaret er ikkje sikker på at det var ein framand ubåt i Sognefjorden i november 1972, og langt mindre ein ’sovjetisk’. Media som hevdar dette, overdriv med mindre dei byggjer på andre kjelder.
* Men Forsvaret reknar det som sannsynleg. Så tidlegare marineoffiserar som avfeiar det heile som tøv, går såleis iallfall imot vurderingar sjøforsvarsleiinga gjorde i 1972/73.
* Operasjonsreglane gjorde at det ville ta minst 20 minutt frå observasjon til åtak på ein neddykka ubåt, og på den tida skulle det sleppast så mange handgranatar og søkkjeminer at ubåten var skremd langt vekk.

Eit par av dei sentrale avsnitta:

Rapport frå Øvstkommanderande i Sør-Noreg, 24.1.1973:
”3. Ingen av de iakttagelser og tekniske observasjoner som ble gjort var av en slik natur at man kan fastslå at en fremmed undervannsbåt var til stede i Sognefjorden i det aktuelle tidsrom. … Sammenholder man imidlertid alle de iakttagelser og tekniske observasjoner som ble gjort må konklusjonen bli at det er OVERVEIENDE SANNSYNLIG at en fremmed undervannsbåt befant seg neddykket i Sognefjorden i det aktuelle tidsrom.”

Rapport frå Kommandøren for sjøstridskreftene i Forsvarskommando Sør-Noreg, 24.1.1973:
”27. De fleste observasjoner og meldinger om ukjent ubåt i Sognefjorden, KNM ”SKLINNA”s hydrofonkontakt og P3B’s kontakt sannsynliggjør at det har vært en fremmed ubåt i Sognefjorden. Selv om man ikke har konkrete beviser for tilstedeværelsen er sannsynligheten så stor at de iverksatte tiltak må sies å være fullt rettferdiggjort.”

”Eg har i dag offisielt gravlagt ’motstraumsstrategien’ i Sogn og Fjordane. Den har altfor lenge hemma utvikling og vekst i fylket vårt!” Slik sette ein twitrande Tor Bremer ord på den rådande trenden i Sogn og Fjordane-debatten, nokre dagar før han kom inn på Stortinget. Omgrep som motstraumsfylket, annleisfylket, småskala og distriktspolitikk har dei siste åra vore som skjellsord å rekna når framtida til Sogn og Fjordane skal diskuterast, som i norsk distrikts- og regionaldebatt meir allment. Er det klokt?

Domedag er nær
Ein sentral premiss for debatten er at det går den vegen høna sparkar med Sogn og Fjordane. Folketalsnedgang, forgubbing og mangel på attraktive arbeidsplassar er sentrale stikkord når det heller dystre biletet av fjordafylket vert teikna. Dei demografiske domedagsprofetiane tener eit klart føremål: Å devaluera utviklingspolitikken som er ført i fylket og legitimera nye og drastiske grep. Eit par døme frå dei siste vekene: ”Eg forstår ikkje at sjukehus-, skule- og kommunestrukturdebatten heile tida tek utgangspunkt i korleis ting var før”, bloggar fylkesbanksjef Arvid Andenæs (5.1.2010). ”Fylket har stått i ro i dei siste 50 åra”, oppsummerer Reiel Haugland, kultursjef i banken til Andenæs, i Firda (1).

Det vert framført mange og sprikjande framlegg til korleis ein skal unngå domedag i Sogn og Fjordane. Konklusjonane er likevel variantar over temaet sentralisering: satsing på fylkesbyen Førde eller i høgda eit knippe regionsenter, kommunesamanslåing og nedlegging av småskular og lokalsjukehus. Dessutan: tung satsing på kysten, for i alle normale fylke er kysten vekstmotor og tyngepunkt.

Folketalsmachosime
Ein annan viktig premiss for debatten om Sogn og Fjordane, er at alt er ute om ein ikkje får ”snudd” folketalsutviklinga. Denne folketalsfikseringa kjem det lite godt ut av. Sogn og Fjordane er slett ikkje i ferd med å bli avfolka. Det bur like mange her som for 20 år sidan, men fylket har ikkje teke del i folkeauken i dei meir folkerike og sentrale fylka.

Her er det to klare utfordringar for fylket. Viktigast: 60 prosent av folkeauken i Noreg for tida kjem av innvandringsoverskotet, men få kjem til Sogn og Fjordane. Dessutan har fylket relativt sett fleire eldre enn landssnittet, altså færre i økslefør alder enn folketalet skulle tilseia. Statistisk sentralbyrå (SSB) sine framskrivingar av folketalet (11.6.2009) går på at Sogn og Fjordane i 2030 har 1,9 prosent av folketalet i Noreg, mot 2,2 prosent i dag. Om folketalet i fylket vil gå opp eller ned, er primært avhengig av nasjonale trendar – prognosane til SSB sprikjer frå nedgang på knapt 5000 til auke på drygt 8000 i 2030 i høve til i dag.

Når fanden skal målast på veggen i Sogn og Fjordane-debatten, vert det gjerne framheva at fylket har tapt terreng for dei andre vestlandsfylka. Men dette er ei meiningslaus jamføring. Hordaland har Noregs nest største by som vekstmotor. Rogaland er det fylket i landet som sidan 1970 har hatt den største prosentvise folketalsauken (60%), sjølvsagt på grunn olje og gass. Stavanger og Sandnes i hop har forlengst passert Trondheim som Noregs tredje største tettstad etter kriteria til SSB. I nord finn me stor-Ålesund på 11. plass på den same lista.

Annleisfylket
Fylkesdebatten går i grøfta om ein let att augo for særpreget til Sogn og Fjordane og dei historiske utviklingsdraga som har forma fylket. Sogn og Fjordane er Noregs grisgrendtfylke på ein delt fyrsteplas med Hedmark og Oppland, som alle hadde 44 prosent av innbyggjarane sine i ”spreiddbygde strok” i 2009 etter SSB sin definisjon. På ein sterk fjerdeplass kjem Nord-Trøndelag med 42 prosent (landssnittet er 21 prosent). Slik sett er det desse og ikkje dei andre meir urbaniserte vestlandsfylka som liknar mest på Sogn og Fjordane.

Men i Hedmark-Oppland har mjøsregionen Lillehammer-Ringsaker-Hamar-Gjøvik meir folk enn heile Sogn og Fjordane. Vekstmotoren i Nord-Trøndelag er Stjørdal, 3 mil frå Trondheim, med 21 350 innbyggjarar.

Sogn og Fjordane liknar altså ikkje på noko anna fylke, berre på delar av andre fylke, som Hardanger. Det kan ein alltids sutra over. Men dei norske statistikkane er berre variasjonar over eit velkjent tema: Urbaniseringa og sentraliseringa går sin gang, globalt som nasjonalt og lokalt, og i Noreg har det no vore slik i 200 år. I perioden 1990-2009 hadde alle fylke folketalsnedgang i spreiddbygde og folketalsoppgang i tettbygde strok (minus Finnmark).

Det er ingen som har ”skulda” for at Sogn og Fjordane ser slik ut, korkje Senterpartiet, bunadseliten eller bygdedyret. Dette er eit resultat av strukturelle prosessar over mange hundre år som i stor mon kan forklarast med naturgjevne tilhøve, og som det i dag ikkje står i nokon si makt å påverka i særleg grad.

Draumen om Fylkesbyen
Kva kan ein så gjera, ut over å ynskja seg mange fleire innvandrarar til fylket? Draumen til fleire fylkesdebattantar er at Sogn og Fjordane skal bli eit ”normalt” norsk fylke gjennom satsing på ein eller ei handfull tettstader, i von om at dette vert vekstmotorar som skapar ein sterkare folketalsvekst.

Men drøymarane er minst 150 år for seint ute, om ikkje 300. Dei byane og tettstadene i Noreg som er vekstmotorar som monar, er anten byar grunnlagde ein gong mellom 871 og 1600-talet, til naud på 1800-talet, eller tettstader i nærleiken av gamle byar, eller folkerike klyngjer av byar og tettstader. Dette er grundig underbygt i fleire kapittel i Vestlandets historie (2006). (2)

Ein kan fyrst som sist leggja vekk den historielause draumen om Fylkesbyen. Dei spreiddbygde områda i Sogn og Fjordane har altfor mange folk og er altfor viktige for fylket som heilskap til at ei einsidig satsing på dei puslete regionsentra våre kan føra fram. Dei som etterlyser sterkare sentralisering, skal vita at Sogn og Fjordane allereie er godt i gang: Fylket var nest etter Møre og Romsdal det fylket i landet med sterkast folketalsnedgang i spreiddbygde strok frå 1990 til 2009 (–18 %, medan landssnittet er –11 %). Sterkare sentralisering er altså berre meir av velprøvd medisin.

Reality bites
Fylket har ikkje, og vil heller ikkje få, vekstsentra som er sterke nok til å fanga opp eller kompensera for ein enno sterkare folketalsnedgang i bygdene. Sogn og Fjordane er ein lagnadsfellesskap mellom sentrum og periferi, og i regional og nasjonal samanheng er heile fylket, også Førde, Sogndal og Måløy, periferi. Vil ein ha folketalsauke, finst det ingen veg utanom ei balansert satsing både på dei tettbygde og spreiddbygde stroka i fylket.

Ein god start kan då vera å slutta å syta over at fylket har den busetnadsstrukturen det har. Ta heller ta utgangspunkt i det fylket faktisk er og alltid kjem til å vera: grisgrendtfylke nummer ein.

Notar
(1) Firda (papirutgåva), 20.1.2010.
(2) Særleg i “Næringsliv og sysselsetjing i vår tid” av Oddbjørn Bukve, Arild Aurvåg Farsund og Jørgen Amdam (bd. 1, kap. 6), og “Vestlandssamfunnet i dag” av Erik Fossåskaret (bd. 2, kap. 8), Vestlandets historie, Bergen 2006.

To ferske og interessante rapportar
Gundersen, Frants, og Kjetil Sørlie. (2009). Demografi og næringsutvikling i Sogn og Fjordane. NIBR-rapport nr. 13. Oslo: NIBR. [nettutgåve]
Vareide, Knut. (2009). Næringsanalyse for Sogn og Fjordane. Benchmarking av næringsutvikling og attraktivitet. TF-notat nr. 47. Bø: Telemarksforsking. [nettutgåve]

27/1: No også på NRK S&Fj

For all del: Folketal er viktig. Folketal er kjøtvekt i den nasjonale politikken, og særleg viktig er det å demma opp mot at dei som tek akademisk utdanning flytter frå fylket for godt, i ei tid då større og større delar av ungdomskulla tek utdanning.

Det er likevel eit problem for utviklingsdebatten at ein lukkar augo både for særpreget til Sogn og Fjordane i dag og for dei lange historiske utviklingsdraga som har forma fylket. Det er meiningslaust å samanlikna seg med dei andre vestlandsfylka. Hordaland har Noregs nest største by som vekstmotor. Rogaland er det fylket i landet som sidan 1970 har hatt den største prosentvise folketalsauken (60 %), sjølvsagt på grunn av olje og gass. Stavanger og Sandnes i hop har forlengst passert Trondheim som Noregs tredje største tettstad etter SSB sine kriterium. I nord finn me stor-Ålesund på 11-plass på den same ’tettstad’-lista, attåt to andre byar i same fylke. (Wiki | SSB)

Sogn og Fjordane er grisgrendtfylket på ein delt fyrsteplas med Hedmark og Oppland, som alle har 44 prosent av innbyggjarane sine i spreiddbygde strok etter SSB sin definisjon (2009). På ein god fjerdeplass kjem Nord-Trøndelag med 42 prosent (landssnittet er 21 prosent). Slik sett er dette dei fylka som liknar mest på vårt. Men i Hedmark-Oppland har kjerneaksen Lillehammer-Ringsaker-Hamar-Gjøvik meir folk enn heile Sogn og Fjordane. Vekstmotoren i Nord-Trøndelag er Stjørdal, 3 mil frå Trondheim, som i 2009 passerte Steinkjer som den mest folkerike kommune i fylket (21 350).

Sogn og Fjordane liknar altså eigentleg ikkje på noko anna fylke. Det kan ein jo sutra over, særleg sidan dei norske statistikkane berre er variasjonar over eit velkjent tema: Urbaniseringa og sentraliseringa går sin gang, globalt som nasjonalt og lokalt, og i Noreg har det no vore slik i 200 år. I perioden 1990-2009 hadde alle fylke folketalsnedgang i spreiddbygde og folketalsoppgang i tettbygde strok (minus Finnmark som også gjekk ørlitegrann ned i dei tettbygde). Det er ingen som har ”skulda” for at Sogn og Fjordane ser slik ut, og aller minst nolevande politikarar. Det er eit resultat av strukturelle prosessar over mange hundre år som i stor mon kan forklarast med naturgjevne tilhøve.

Kva gjer ein så med dette? Ynskedraumen til ein del fylkesdebattantar ser ut til å vera at Sogn og Fjordane skal bli eit normalt norsk fylke gjennom satsing på ein eller ei handfull byar/tettstader, i von om at dette vert vekstmotorar som skapar ein sterkare folketalsvekst. Til det er det berre å slå fast at ein er minst 150 år for seint ute. Dei byjubilerande florøværingane skal iallfall ha det at dei prøvde, sjølv om dei mislukkast. Dei byane og tettstadene som er vekstmotorar som monar, er anten byar grunnlagde ein gong mellom 871 og 1600-talet, til naud på 1800-talet, eller tettstader i nærleiken av gamle byar.

Ein kan fyrst som sist leggja vekk den historielause draumen om Fylkesbyen. Dei spreiddbygde områda har altfor mange folk og er altfor viktige for fylket samla sett til at ei einsidig satsing på dei temmeleg puslete regionsentra våre kan føre fram. Tvert om vil det vere ei sikker oppskrift på fråflytting både frå bygdene og frå fylket. Det finst ingen veg utanom ei balansert satsing både på dei tettbygde og spreiddbygde stroka i fylket om målet framleis skal vere folketalsauke. Ein god start kan vera å slutta å klaga over at Sogn og Fjordane har den folkesetnadsstrukturen det har og heller ta utgangspunkt i det fylket faktisk er og alltid kjem til å vera: grisgrendtfylke nummer ein.

Mykje av det sentrale kjeldetilfanget er elles lagt ut på nettstaden til Jostedal historielag.