Oddmund Løkensgard Hoel

Nasjonalisme i norsk målstrid
1848-1865

KULTs skriftserie nr. 51, Noregs forskingsråd, Oslo 1996

© Noregs forskingsråd og forfattaren 1996 

Sidetala i denne elektroniske utgåva stemmer ikkje med sidetala i den trykte utgåva, og dermed er heller ikkje innhaldslista eller registeret rett. Det er elles ikkje gjort endringar i høve til den trykte utgåva.

Jostedalen, november 2002

Oddmund Løkensgard Hoel
Krundalen
6871 Jostedal
Telefon 57 68 66 18
oddmund@krundalen.no

Føreord

Det som her ligg føre, vart levert som hovudoppgåve i nordisk ved Universitetet i Oslo våren 1996. I arbeidet med oppgåva har eg vore knytt til forskingsprosjektet «Utviklinga av ein norsk nasjonal identitet på 1800-talet», som kom i gang i 1993 og har utspring og tyngdepunkt på Historisk institutt, Universitetet i Oslo. Prosjektet går inn i Noregs forskingsråds program for Kultur- og tradisjonsformidlande forsking (KULT). Granskinga mi står i stor gjeld til det tverrfaglege og inspirerande forskingsmiljøet som har kome i stand på prosjektet. Ein stor takk til alle tilsette og medstudentar – ikkje minst dei som har vore med på skrivegruppa vår – for faglege impulsar, kranglar og meir eller mindre faglege samkome. Me har kjent oss som forskarar meir enn studentar, og serleg vil eg takka prosjektleiar Øystein Sørensen, både for det gode miljøet han har skapt, for mange nyttige merknader til manuskriptet, og for denne utgjevinga.
	Takk til Noregs forskingsråd/KULT for støtte og oppmuntring, ikkje minst den svært materielle oppmuntringa eg fekk i form av eit studentstipend 01.03.94-28.02.95, og for at dei ville gje ut hovudoppgåva mi.
	Kjell Venås har vore rettleiaren min, og han skal ha ein stor takk for godt og trygt samarbeid.
	Elles vil eg med dette takka og orsaka alle andre eg har plaga, og som på ein eller annan måte har vore til hjelp, både innanfor og utanfor Institutt for nordistikk og litteraturvitskap i Oslo. Knut Framnes greidde å finna mesteparten av kladden til ei tapt hovudoppgåve av Hallvard Framnes (1924) til meg. Mons Thyness på instituttkontoret svarer alltid venleg på dei dummaste praktiske spørsmål og stiller opp når det trengst. Bård Eskeland har kome med mange nyttige merknader, og med han, Arne Apelseth og Jens M. Haukaas har eg hatt gjevande samtalar.
	Interessa for den norske målstriden midt på 1800-talet har eg fått ved å delta i målstriden i dag. Utan det intellektuelt utfordrande og inspirerande miljøet i målrørsla, serleg i Norsk Målungdom, hadde denne oppgåva neppe vorte til.

Oslo, april 1996.
Oddmund Løkensgard Hoel

					Jeg vilde kun vise liden Kjærlighed til Norskheden, om jeg stiltiende saa paa hvorledes alskens Umyndige bruge den som et Skjul for sin aandelige Armod og sine forvirrede Ideer.

					(Paul Botten-Hansen i Illustreret Nyhedsblad 17.11.1855.)

Innhald

DEL I: INNLEIING OG BAKGRUNN	  9

1. Innleiing	  9
	Emnet	  9
	Problemstillingar	 11
	Kjelder og litteratur	 13

2. Språk, nasjonar og nasjonalisme	 17
	Nasjonar og nasjonalisme	 17
		Nasjon	 17
		Nasjonalisme: Definisjon og nokre prinsipielle synspunkt	 18
		Språknasjonalisme	 22
	Språk, nasjonalisme og framvoksteren av nasjonalstatane	 22
	Kva er eit språk?	 25
		Språk og dialektar	 25
		Nokre definisjonar	 26

3. Det norske språkproblemet før 1848	 29
	Språktilhøva i Noreg på 1800-talet	 29
		Frå norsk til dansk skriftmål	 29
		Høgare talemål i Danmark	 31
		Framvoksteren av eit høgare talemål i Noreg	 32
		Språklege hovuddrag i den dana daglegtala	 36
		Mellom norsk og dansk	 39
		Kor mange brukarar hadde dei ulike talemålsvarietetane?	 43
	Målstoda som problem	 44
		Problem?	 44
		1814, romantikken og det norske språkproblemet	 46
		Medvitet om norsk språk	 49
	Målstrev og målstrid før 1848	 52
		Språknasjonalisme	 52
		Rettskrivingsstrevet	 55
	Kultur utan nasjonalitet, og nasjonalitet utan kultur	 58

DEL II: KNUD KNUDSEN OG DET DANSK-NORSKE
	MÅLSTREVET	 61

4. Knud Knudsen – ideologisk og teoretisk grunnlag	 63
	Ortofoni og nasjonalisme før Knudsen	 63
	Idegrunnlaget til Knud Kndusen	 65
		Innleiing	 65
		Knudsen og ortofonien	 69
		Den dana daglegtala som normeringsgrunnlag	 74
		Nasjonalisme, skandinavisme og folkeopplysning	 79

5. Striden for den dana daglegtala	 91
	Teatret som målpolitisk slagmark	 91
		Striden om teatermålet	 91
		Teatret og framvoksteren av ei borgarleg ålmente	 92
	Språk, teater og politikk 1848-63	 95
		Romantikk og revolusjon	 95
		Ole Bull heim til Noreg	 98
		Norske skodespelarar på Christiania Theater	100
		Eit nytt teater i hovudstaden – bakgrunnen	103
		Arbeider-Foreningens Theater	104
		Den norske dramatiske Skoles Theater 1852-62	110
		Det norske Theater i Bergen 1850-63	112
	Ideologiske og politiske hovudliner i teaterstriden	117
		Monrad og målet	118
		Argumenta frå teateropposisjonen	123
		Motstanden mot norske skodespelarar	129
	Teatermålet – mellom dansk og målføre	131
	Oppsummering: frå dansk til dansk-norsk teater	135

6. Det dansk-norske målstrevet og skriftmålet	139
	Hovuddrag i målpolitikken til Knud Knudsen og Ole Vig i 1850-åra	139
		Ole Vig	140
		Kanalane	143
		Vig, målspørsmålet og det nasjonale	144
		Rettskrivingsspørsmålet	147
		Framandorda	149
		Språkbruken til Knudsen og Vig	152
		Skilnadene på Knudsen og Vig	155
	Målstriden 1852-53	155
		Tradisjonalisme 1: Frederik Vibe og striden om Iliaden	156
		Tradisjonalisme 2: P. A. Munch mot Knudsen	165
	Målstriden 1855-57	172
		«Det lærde Holland»	173
		Hollendarane og målspørsmålet	174
		Striden om norskdomen og det dansk-norske målstrevet 1855-56	178
		Monrad ut mot oppnorskinga	182
		Haandbog i dansk-norsk Sproglære (1856)	185
	Gjennombrot og stillstand	191
		Rettskrivingsvedtaket av 1862	191
		Knudsen meir isolert	195

7. Strategiar, alliansar og organisering	197
	Knudsen og studentmiljøet	197
	Folkeopplysningsselskapet og målspørsmålet	201
		Bakgrunn og føremål	201
		Selskapet og det dansk-norske målstrevet	205
		Selskapet og landsmålet	207
	Lærarane og målspørsmålet	208
		Seminaristar og lærarorganisering	209
		Målspørsmålet på lærarmøta	212
		Geografiske og sosio-kulturelle mønster	217
	Anthon Bang og Lørdags-Aftenblad	222
	Oppsummering	224

DEL III: IVAR AASEN OG LANDSMÅLET	227

8. Ivar Aasen, landsmålet og det nasjonale	227
	Ivar Aasen	227
		Gjennombrotet i 1848	227
		Frå bygdeintellektuell til målgranskar	229
	Språkmannen Aasen	231
		Språksyn og metode	232
		Landsmålsnormalen	234
		Språk og nasjonalitet	237
		Språk, daning og demokratisering	239
	Aasen som nasjonalist	241

9. Landsmålet før 1858	249
	Landsmålstanken før 1852	249
	Den fyrste striden om landsmålet	253
		Den fyrste landsmålsmotstanden	253
		Forsvaret for landsmålet i 1852/53	256
		'M. G.' – ein einsleg landsmålsstrevar	258
	Landsmålet og løyndarlina 1853-58	262

10. Nye minningar frå målstriden om hausten 1858	265
	Opptakt	265
	Framstøytane frå landsmålshald	267
		Bergens-modellen	268
		Vinje og Dølen	273
	Landsmålsmotstanden	280
		Monrad som tradisjonalist	280
		Annan kritikk av landsmålet	285
		Ein mellomposisjon: Paul Botten-Hansen	288
	Målstriden i 1858 som vendepunkt	290

11. Fastlagde frontar og ideologisk nyorientering (1859-65)	295
	Den fyrste striden om landsmålsnormalen	296
	Rolege tider, konsolidering og nye landsmålsskrifter	300
	Statthaldarstriden og politiseringa av målspørsmålet	303
	Ross, utviklingslæra og den ideologiske nyorienteringa fyrst i 1860-åra	304
		Ross i England	304
		Ross mot Daa	305
		Utviklingslæra og målvitskapen	309
	Ein målstrid i Trondheim hausten 1862	312
	Mottakinga av Norsk Grammatik	324
		Norsk Grammatik, og Aasen etter 1860	324
		Meldingane	326

12. Då målrørsla vart til	331
	Kristiania	332
		«Holland» og landsmålsfolket	332
		Norrøntmiljøet ved Universitetet	334
		Mållaget 1861-63	338
	Bergen	341
	Trondheim	346
		Vitskapsselskapet og seminaret i Klæbu	346
		Sommer, Størmer og Høyem	349
		Mållaget i 1862	352
	Oppsummering	355

DEL IV: JAMFØRING OG OPPSUMMERING	359

13. Alliansar og organisering	359
	Tilhøvet mellom dei to målstrevarflokkane	359
		Knudsen og dei dansk-norske målstrevarane om landsmålslina	359
		Aasen og landsmålsfolket om det dansk-norske målstrevet	361
		Frå eitt til to alternativ	367
	Målpolitiske grupperingar 1848-65	369
		1848-52: Teaterstrid og reformiver	369
		1852-58: Oppnorskingsstrev og avskaling	372
		1858-65: Eit landsmålsmiljø skil seg ut	373
	Folket og folkemålet	376
		Bøndene og målstrevet	376
		Thranerørsla	377

14. Hovuddrag i syna på språk og nasjonalitet 1848-65	381
	Skriftmålet er norsk... 	382
		...og alt er vel	382
		...men kan bli norskare	385
	Skriftmålet er dansk... 	387
		...og det same kan det vera	387
		...og må difor bytast ut med eit retteleg norsk mål	388
	Skriftmålet er dansk-norsk	391
	To vegar til modernisering	393
	Språknasjonalisme, kulturnasjonalisme og politisk nasjonalisme	396
	Frå Knudsen til Aasen til Knudsen	398

Kjelder og litteratur	401
Namneliste	413

Del I: Innleiing og bakgrunn

1. Innleiing

Emnet
Den politiske lausrivinga i 1814 fekk ingen beinveges fylgjer for språktilhøva i Noreg. Skriftmålet vart verande dansk, og enno i slutten av 1840-åra fanst ingen handfaste og framlagde planar for å endra denne stoda, som fleire og fleire oppfatta som eit problem.
	I midten av 1860-åra låg det ikkje berre føre eitt, men to alternativ for å gje Noreg eit eige skriftmål – vitskapleg utgreidde, klårt teoretisk grunngjevne, og i ein viss mon omsette i praksis. Dei to alternativa låg i strid både med kvarandre og med dei som ville verna om det danske skriftmålet, og målstriden var komen inn i det sporet der han hovudsakleg har halde seg til i dag.
	Denne bolken i norsk målsoge er av dei som har fått breiast omtale i språkhistoriske oversynsverk og lærebøker, naturleg nok med vekt på dei to hovudpersonane Ivar Aasen og Knud Knudsen, og det finst ein stor forskingslitteratur om perioden. Ein kan difor spørja seg om det trengst endå ei utgreiing om emnet. Det finst minst tre svar. 1) Ingen har gjeve ei samla framstilling av målstriden mellom 1848 og 1865, bortsett frå dei ei ein finn i språkhistoriske oversynsverk. 2) Det finst framleis, om ikkje mørke, so iallfall grå flekker i kunnskapen om bolken. Den kvasse striden om landsmålet i trondheimsavisene hausten 1862 har knapt vore nemnd før, og korkje striden om teatermålet 1849-63, striden om oppnorskinga av skriftmålet 1855-57 eller målpolitikaren M. J. Monrad har fått den fortente plassen. 3) Kvar generasjon må oppdaga og tolka historia på nytt ut frå sine føresetnader og interesser. Mykje av forskingslitteraturen som finst om målstriden mellom 1848 og 1865, er skriven i fyrste helvta av dette hundreåret, med dei ideologiske og teoretiske perspektiva som høyrde den tida til. Det siste tiåret har ikkje minst 'det nasjonale' kome i skotet, både her heime og ute i den store heimen. På det vitskaplege feltet har interessa for nasjonalisme og etnisitet auka sterkt, og det dukkar stadig opp nye bøker, artiklar, forskingsprosjekt, konferansar og seminar om emnet. Dei siste tiåra har dessutan sosiolingvistikken gjeve ny kunnskap i tilhøvet mellom språk og samfunn. Denne teoretiske innsikta har hovudsakleg vorte nytta på granskingar av måltilhøva i dag, men har etter kvart òg vorte teken i bruk i språkhistoriske granskingar. Det er difor fleire gode grunnar til å ta ein ny kikk på den norske målstriden i førre hundreåret.
	Denne granskinga er avgrensa av dei to årstala 1848 og 1865. To innbyrdes uavhengige hendingar i 1848 skulle få mykje å seia for den norske målstriden. Den eine var revolusjonsbylgja i Europa, som òg skvalpa inn over Noreg. Den andre var utgjevinga av Den norske Folkesprogs Grammatik av Ivar Aasen. Den sosiale og politiske uroa sist i 40-åra skapte ein nytt politisk klima, og i åra etter vart målspørsmålet reist med ny styrke og drøfta grundigare enn før. I 1850-52 la Knudsen og Aasen offentleg fram kvar sine framlegg til løysing av det norske språkproblemet, og i motsetnad til før, vart målspørsmålet no eit vedvarande stridsemne i den norske ålmenta.
	Inga storhending peikar seg ut i 1865, men fleire moment gjer det naturleg å stogga i midten av 1860-åra. Ålmennpolitisk vart den dansk-tyske krigen skilsetjande for synet på skandinavismen, og den kvasse striden om unionsvilkåra skapte nye politiske skiljeliner. I 1865/66 byrja oppmarsjen for unionsmotstandarane, og målsaka vart rikspolitisert då landsmålet vart gjort til fanesak for den politiske opposisjonen fram mot 1870. I midten av 60-åra var òg samarbeidet og våpenkvila mellom landsmålsfolket og dei dansk-norske målstrevarane over, og i 1867 gav Knudsen ut programskriftet Det norske målstræv. Medan landsmålet vart knytt til unionsmotstand, vart Knudsen skandinavist og sentral på rettskrivingsmøtet i Stockholm i 1869. I 1864 gav Aasen ut Norsk Grammatik, ein førebels milestein i innsatsen hans, og i 1865 byrja dei to landsmålsblada Dølen i Kristiania (etter eit opphald) og Ferdamannen i Bergen å koma ut. Eg har difor valt å setja strek i 1865.

Problemstillingar
Føremålet med denne granskinga er todelt. For det fyrste ynskjer eg å gje ei samla framstilling av målstriden i perioden, med vekt på dei sidene av striden som har vore lite framme før. Det vil serleg stå sentralt å sjå på korleis og kvifor dei to alternative målreisingsprogramma vart utforma og stridde fram. Her vil både tilhøvet mellom målstrevarar og tradisjonalistar og tilhøvet mellom dei to målstrevarflokkane vera interessant.
	Det andre og meir spesielle føremålet med granskinga, er å sjå på kva rolle 'det nasjonale' spela i den norske målstriden i bolken. Det vil meir presist seia å røkja etter kva tenking om språk og nasjonalitet som fanst hjå deltakarane i striden, i kva mon det dei stod for kan kallast nasjonalisme, og kva som var innhaldet denne nasjonalismen.
	Djupast sett gjeld desse spørsmåla kvifor det i det heile vart målstrid i Noreg, og kva drivkrefter som har halde han ved lag. Målstriden var heile 1800-talet ein strid mellom norske borgarar – ikkje mot språklege trugsmål utanfrå. Det einaste måtte vera det som vart opplevt som freistnader på språkleg forsvensking dei fyrste åra etter 1814. Dette spela likevel berre ei ørlita rolle. Mellom språkhistorikarar har det ikkje vore semje om kva status ein skal gje det 'nasjonale' i målstriden. Lars S. Vikør er ein av dei som har opponert klårast mot å leggja vekt på nasjonalismen. Han har hevda at «... språkstriden alt på 1800-talet primært var ein sosial strid, men han vart legitimert med ein nasjonal retorikk.» Det må difor stå sentralt å finna ut korleis tilhøvet var mellom nasjonalistiske og andre innslag i målstriden, og om nasjonalismen var meir enn eit retorisk verkemiddel.
	Ein kan tenkja seg at deltakarane i målstriden i utgangspunktet hadde valet mellom tre strategiar andsynes nasjonalismen (evt. den nasjonale retorikken). Den eine er likesæle, eller eit ikkje-tilhøve. Den andre er ei avvising av nasjonalismen som generell ideologi, eller eventuelt berre som uvedkomande for den norske målstriden. Den tredje er å leggja vekt på nasjonalismen og det nasjonale som noko positivt, eller i minsto noko naudsynt, og arbeida for å gje han sitt eige innhald. Eit spørsmål vert då kva strategi dei ulike fylkingane i målstriden valde, og kva som avgjorde dette valet. I den mon nokon freista ta det nasjonale til inntekt for seg sjølv, lyt argumentasjonen, det ideologisk grunnlaget og definisjonen av 'norsk språk' analyserast.
	Det er vanleg å skilja mellom indre og ytre målsoge. Den indre fokuserer på språket som system og har til føremål å skildra, forklåra og forstå språklege endringar (i talemålet). I den ytre målsoga ligg vekta på kontaktflata mellom språk og samfunn i vid meining, som geografisk utbreiing av ulike språk og dialektar og tilhøvet mellom dei, utbreiinga av lese- og skrivekunne, språkhaldningar, språkpolitikk, språknormering og ideologiar (jf Torp/Vikør 1993:14-17). Som det skulle gå fram ovanfor, held denne granskinga seg klårt innanfor den ytre målsoga. Dei indre språklege tilhøva skal stort sett få liggja, og vert berre dregne inn der det er naudsynt for å kasta lys over haldningar og ideologiar. Eg vil heller ikkje røra ved alle sider av den ytre målsoga. Heinz Kloss har delt språkplanlegginga (language planning) i to – language corpus planning, som er opptaking av nye termar, endringar i rettskriving osb (det me ofte omtalar som språknormering), og language status planning, som er tiltak for å avgrensa eller fremja bruken av eit språk i samfunnet. Det er dette siste, og ikkje språknormeringa, som er hovudtemaet her. Ei anna viktig, men forsømt side av den ytre målsoga, er utbreiinga av lese- og skrivekunne. Utetter 17- og 1800-talet gjekk skriftkulturen over frå å vera eit elitefenomen til å bli allemannseige. Attåt å vera ei stor språkhistorisk endring i seg sjølv, har dette tvillaust vore ein undervurdert bakgrunnsfaktor i framstillingane av norsk målpolitikk og målstrid på 1800-talet (jf Vannebo 1984). Eg vil streka under at granskinga mi gjeld dei offentleg framsette meiningane om språk og språkspørsmål og soleis held seg på eliteplanet. Utan at eg har talt, tviler eg på at meir enn 100 personar sette målpolitiske meiningar på prent mellom 1848 og 1865. Eg har soleis ikkje ambisjonar om å seia noko om kor mange som var opptekne av målspørsmålet, eller om utbreiinga av lese- og skrivekunne og nasjonalistisk tankegods, to faktorar som elles hekk nært ihop. Derimot vil eg ha eit auga til i kva mon omsynet til lese- og skrivekunna spela inn i målstriden.

Kjelder og litteratur
Kjeldegrunnlaget for framstillinga er hovudsakleg offentlege ytringar om målspørsmålet mellom 1848 og 1865, og kjeldene fell i tre hovudgrupper:
	1. Aviser og tidsskrift: Talet på aviser og tidsskrift auka jamt heile 1800-talet. I 1848 kom det ut 59 slike publikasjonar, og i 1865 var talet kome opp i kring 70. Ein kan likevel tala om to «medie-boomar» på 1800-talet – ein mellom 1838 og 1851 (serleg etter 1848), og ein i slutten av 1860-åra (Linneberg sst). Interessa for målspørsmålet ymsa sterkt i bolken, og i mange organ var målstriden ei ikkje-sak. Kring 1850 er det mest å finna i dei største avisene og tidsskrifta, men etter kvart tek det til å dukka det opp innlegg i fleire organ. Det går fram av litteraturlista kva aviser og tidsskrift eg har nytta. For å finna fram til innlegga, har eg gått fram på tre måtar. 1) Den store forskingslitteraturen som finst, har vore ein god vegvisar, og alt i alt har dei fleste avisene og tidsskrifta vore gjennomgådde frå ein språkhistorisk synsvinkel tidlegare. Serleg nyttige har databasen for norsk litteraturkritikk og innhaldsregisteret for Morgenbladet vore, attåt NFL (sjå litteraturlista). 2) I vekene omkring viktige hendingar har eg gått gjennom aviser og tidsskrift systematisk. Det gjeld m a Morgenbladet for perioden 1848-53 og hausten 1858, Christiania-Posten september 1852-april 1853, Adresseavisen og Throndhjems Stiftsavis september 1862-februar 1863, Dølen 1858-65, Lørdags-Aftenblad for Arbeidsklassen 1860-66 og Arbeider-Foreningernes Blad 1849-1852. Eg har her prioritert dei organa der sekundærlitteraturen syner at det var mykje og jamnleg målordskifte, og organ som vart gjevne ut av lag, organisasjonar, institusjonar og personar som var nært knytte til hovudaktørane i målstriden. 3) Innlegg og artiklar frå ein del sentrale aktørar er gjevne ut samla eller i utval, og her har eg oftast nytta desse. Det gjeld m a Aa. O. Vinje, O. Vig, I. Aasen, B. Bjørnson og P. A. Munch. Ein del kjelder er dessutan prenta i sekundærlitteraturen.
	2. Bøker, brosjyrar og andre trykksaker med målpolitisk innhald eller verknad har det vore lettare å finna fram til. Reine målpolitiske kampskrift i bokform finst det ikkje mange av frå perioden. Derimot finn ein ofte målpolitiske innslag i den målvitskaplege litteraturen, og ei serleg god kjelde er fortalene. Det gjeld òg i andre typar bøker der ein t d har nytta ei avvikande målform og grunngjev dette.
	3. Dagbøker, brev og anna arkivtilfang: Eg har ikkje nytta uprenta kjelder. Objektet for granskinga har vore den offentlege striden. Ein hadde tvillaust fått ei djupare innsikt i den offentlege striden ved å nytta arkivtilfang, men den tida eg har nytta til kjeldearbeid, har eg prioritert på dei offentlege ytringane. Ein grunn til forsvarer ei slik prioritering. Breva og dagbøkene til nokre av dei sentrale personane er gjevne ut i bokform (Aasen 1957-60, Vinje 1969, Munch 1955), ein del av dei viktigaste breva er prenta i sekundærlitteraturen, og delar av det tilgjengelege arkivtilfanget har vore granska tidlegare. Det gjeld m a både den fyrste målrørsla og Selskabet til Folkeoplysningens Fremme.
	Det finst ein heil del litteratur om målstriden mellom 1848 og 1865, men han ymsar sterkt i kvalitet. Norsk målsoge har i stor mon vore skrive av personar som sjølve har vore aktive i målstriden, med dei fylgjene har fått. Det gjeld både dei få tunge forskingsarbeida som finst, og den store mengda med stuttare framstillingar, som gjerne er skrivne for eit breitt publikum. Ein treng ikkje vera positivist for å hevda at den glidande overgangen mellom målpolitikk og målsoge har gått noko ut over objektivitetskravet, og at det er serleg god grunn til å ha dette i tankane når ein les framstillingar av ytre norsk målsoge. Til forsvar for tradisjonen må det seiast at den engasjerte litteraturen òg er engasjerande, og at dei klåre målpolitiske siktemåla med framstillingane gjer at dei gjerne er tufta på eit reflektert heilskapssyn på norsk målsoge. Når fleire dei siste åra har kritisert nork målsogeskriving for å vera teorilaus (jf Vikør 1994:217), må ein difor ta eit atterhald. Tradisjonen har ikkje vore teorilaus på den måten at ein har vanta eit ideologisk og teoretisk overblikk over stoffet. Derimot har det vore ei påfallande teoriløyse på den måten at desse føresetnadene sjeldan vert gjorde eksplisitte. Det siste tiåret har det likevel kome opp eit ordskifte desse sidene ved norsk målsogeskriving, og på same tida har det kome fleire framstillingar der forskingstradisjonen og føresetnadene for målsogeskrivinga har vorte drøfta (t d Haarberg 1985, Walton 1987, Torp/Vikør 1993).
	Mykje av litteraturen om perioden er biografisk eller har sentrale personar som innfallsvinkel. Ålment kan ein seia at det finst mest om landsmålsrørsla, mindre om dei dansk-norske målstrevarane og mest inkje om tradisjonalistane. Hallvard Framnes leverte i 1924 ei hovudoppgåve i nordisk om Målstrid og målreising i 1850-åri, som aldri har funnest på Universitetsbiblioteket. Eg har prøvd å spora opp oppgåva utan å lukkast, men ein kladd til oppgåva finst framleis, og sjølv om ein tredel av kladden ser ut til å mangla, har han vore til god hjelp, fyrst og fremst i arbeidet med å finna fram til kjeldene (Framnes 1924). Elles har eg serleg funne mykje støtte og inspirasjon i dei språkhistoriske arbeida til D. A. Seip, T. Knudsen, Djupedal, Haugland, Midttun, Walton, Vikør, Apelseth og Brunstad, og ikkje minst to artiklar av Oddmund Søilen (1982 og 1983). Ein del litteratur på tilgrensande fagfelt har dessutan vore til god hjelp. Her vil eg serleg nemna dei litteraturhistoriske arbeida til Haarberg (1985), Linneberg (1992) og dei som har kome frå prosjektet Nynorsk litterær offentlegheit 1850-1915 i Bergen i 1980-åra (m a Stegane 1984), teaterhistoriske arbeid av m a Blanc, og arbeid innanfor politisk og sosial historie av Sørensen, A.-L. Seip, Nerbøvik og Lunden. Fleire av desse arbeida har vore til større inspirasjon enn det som kjem til syne i framstillinga.

2. Språk, nasjonar og nasjonalisme

Nasjonar og nasjonalisme
Nasjon
Nynorskordboka (1993) definerer ein nasjon som ei «... gruppe menneske som kjenner seg som ei eining på grunn av sams historie og kultur, oftast også sams språk» og fangar slik opp tydinga ordet har i ålmennspråket. Definisjonen skil seg ikkje mykje frå den ein finn i den vanlegaste faglitteraturen, og eg stør meg her til den engelske sosiologen Anthony D. Smith. Ein nasjon er, seier Smith (1991:14), «... a named human population sharing an historic territory, common myths and historical memories, a mass, public culture, a common economy and common legal rights and duties for all members.»
	Nasjonsdefinisjonen til Smith inneheld ein del objektive kjenneteikn (kulturmarkørar) som kan identifiserast uavhengig av medvitet til ibuarane. Samstundes stiller han opp eit subjektivt kriterium: Det må finnast eit medvit, i minsto mellom ein del av medlemene, for at ein skal kunna tala om ein nasjon. Ein «sovande» nasjon der medlemene ikkje «veit» at dei er ein nasjon, er soleis uråd i Smiths definisjon. Smith strekar dessutan under at rolla dei ulike kulturmarkørane spelar, kan variera mykje frå nasjon til nasjon. Språk er ein av fleire moglege identifikasjonsfaktorar og er difor ikkje med som eit eige kriterium.
	Ved å stilla opp krav om ein sams, offentleg massekultur og ein sams økonomi, reserverer Smith nasjonsomgrepet til samfunn som har nådd eit visst historisk utviklingssteg, og samstundes avgrensar han definisjonen mot andre typar menneskelege fellesskapar. På dette punktet er det brei semje mellom teoretikarane: Nasjonane er moderne ovringar som fyrst kom opp frå slutten av 1700-talet og frametter. Men Smith legg samstundes stor vekt på at nasjonane oftast er tufta på ein eldre etnisk fellesskap («ethnie»).
	Norske historikarar har lenge diskutert om ein kan tala om ein norsk nasjon og nasjonalisme før 1814 (jf Lunden 1992:37-41), og ut frå Smiths krav om massekultur og sams økonomi kunne ein problematisert om Noreg oppfylte krava til å vera ein nasjon i fyrste helvta av 1800-talet. Det skal likevel få liggja sidan eg ser det som uproblematisk å tala om ein svensk, ein dansk og ein norsk nasjon mellom 1848 og 1865. Grensene mellom dei var ikkje omstridde – einaste unntaket var om overklassen i Noreg (som nokre kalla 'heimedanskar') var norske eller noko anna, og det skal eg koma attende til.

Nasjonalisme: Definisjon og nokre prinsipielle synspunkt
Då er omgrepet nasjonalisme meir problematisk. Dersom me spør Nynorskordboka (1993) endå ein gong, møter me eit utbreidd syn når nasjonalisme vert definert som «... politikk som legg vekt på og hyllar eige land og folk (og samstundes nedvurderer andre nasjonar); (overdriven) nasjonalkjensle». Definisjonen spelar ut den negative klangen nasjonalismeomgrepet har hatt i etterkrigstida, og som dagleg vert stadfest i media. Det positive motstykket til 'nasjonalistisk' i vanleg språkbruk har vore 'nasjonal'.
	Slike konnotasjonar er heller ikkje uvanlege i faglitteratur, men innanfor nasjonalismegranskinga har ein likevel freista gjera nasjonalismeomgrepet til eit operasjonelt vitskapleg omgrep. Smith (1991:73) definerer 'nasjonalisme' som «... an ideological movement for attaining and maintaining autonomy, unity and identity on behalf of a population deemed by some of its members to constitute an actual or potential 'nations'.» Ernest Gellner (1983:1) har ein litt annan variant: «In brief, nationalism is a theory of political legitimacy, which requires that ethnic boundaries schould not cut across political ones, and in particular, that ethnic boundaries within a given state ... should not separate the power-holders from the rest.» Dei to definisjonane samsvarer ikkje heilt, og det er naudsynt å drøfta nokre punkt for å klårgjera bruken av nasjonalismeomgrepet i denne framstillinga. Det som fylgjer, er meint som presiserande merknader, og ikkje som ei djuptpløyande drøfting av nasjonalismen som fenomen.
	1. I praksis er nasjonalismen som regel knytt til å fremja interessene åt eins eigen nasjon, og ikkje til ei hevding av det universelle nasjonalitetsprinsippet Gellner set opp, sjølv om ein nasjonalistisk politikk oftast vert legitimert ut frå dette prinsippet. Her kjem ein over i ei gråsone når eigne nasjonale interesser vert fremde på kostnad av interessene åt andre nasjonar og slik sett bryt med nasjonalitetsprinsippet. Det kan både syna seg ideologisk ved at ein reknar sin eigen nasjon som betre og meir høgareståande enn andre, og konkret ved at ein freistar underleggja seg andre nasjonar. Utan nærare avgrensingar kan ein soleis koma opp i det paradokset at ein både kallar A's åtak på B og B's forsvar mot A for eit utslag av nasjonalisme. Endå større vert gråsona når det ikkje er semje om kvar grensene for nasjonen går. Med dette kompliserande atterhaldet gjer eg merksam på at eg med 'nasjonalisme' einast meiner den typen verksemd som held seg innanfor definisjonen til Gellner. Når nasjon A freistar underleggja seg nasjon B, kallar eg dette 'imperialisme'. Ein kan likevel tala om sjåvinistisk nasjonalisme utan at ein har å gjera med imperialisme.
	2. Nasjonalismen er i seg sjølv korkje ein frigjerings- eller ein undertrykkingsideologi. Det er heilt avhengig av kva samaheng han går inn i. Dette har ofte vorte kalla nasjonalismens janus-andlet. Dette er knytt til tilhøvet mellom nasjonalismen og andre ideologiar. Som Smith (1991:79) har formulert det: «Cameleon-like, nationalism takes its colour from its context. ... nationalism-in-general is merely a lazy historian's escape from the arduous task of explaining the influence of this or that particular nationalist idea, argument or sentiment in its highly specific context.» Nasjonalismen høyrer til ein annan akse i det sosiale koordinatsystemet enn ideologiar som liberalisme, sosialisme og fascisme, og han kan gå i spann med ulike ideologiar og samfunnssyn. Ei side av denne granskinga er difor å finna ut kva ideologiske og politiske omgjevnader variantane av norsk språknasjonalisme har gått inn i, og interesser og haldningar dei har vore knytte til.
	3. I framhaldet av dette skil ein gjerne mellom 'veike' og 'sterke' nasjonalistar. Ein nasjonalist i den veike tydinga meiner at stats- og nasjonsgrenser bør falla saman og ser dette som eit middel til å oppnå andre og overordna politiske mål. Ein nasjonalist etter den sterke tydinga reknar derimot lojaliteten til nasjonen over andre lojalitetar og set nasjonalismen som den høgaste verdien (Lunden 1992:31). Eg gjer merksam på at eg nyttar 'nasjonalist' og 'nasjonalisme' både om den sterke og den veike tydinga.
	4. Nasjonalismen har både ei politisk og ei kulturell side, og sume skil skarpt mellom ein politisk nasjonalisme og ein kulturnasjonalisme. Klårast har dette vorte sagt av Smith-eleven John Hutchinson (1984), som jamvel hevdar at dei to typane er uavhengige av kvarandre, sjølv om dei ikkje sjeldan opptrer saman. For den politiske nasjonalisten er staten målet, medan kulturen er underordna. Ein kulturnasjonalist ser derimot staten som eit middel for å realisera det eigenlege målet, som er kulturen. I den statsvitskaplege retninga innanfor nasjonalismegranskinga har det vorte lagt stor vekt på staten og den politiske sida (sjå t d Østerud 1984). Her er emnet derimot ein del av den kulturelle sida av nasjonalismen (målstriden), og med dette utgangspunktet er det god grunn til å ha for auga at (språk)nasjonalistane ikkje nødvendig vis trong vera serleg opptekne av den politiske sida.
	5. Omgrep som 'verdsleg religion' ofte vorte tekne i bruk om nasjonalismen når ein har freista forklåra kvifor nasjonen er ein fellesskap (post)moderne menneske er viljuge til å døy for. Nasjonalismegranskarane er usamde om mykje, men samde om at framvoksteren av nasjonalismen dei siste hundreåra heng saman med djupe og grunnleggjande samfunns- og mentalitetsendringar, anten dei legg vekt på industrialiseringa (Gellner 1983), framvoksteren av byråkratiet og den 'vitskaplege' staten (Smith 1983, 1991) eller prentekunsten (Anderson 1991). Sams for slike prosessar er verdsleggjeringa av samfunnet etter som makta har vorte flytt frå kyrkja og religionen til staten og vitskapen. Her har ein tenkt seg at nasjonalismen fylte tomromet etter religionen då det religiøse verdsbiletet fall i grus, og slik stetta ein åndeleg trong hjå menneskja.
	6. Dette heng ikkje berre saman med det irrasjonelle, men òg med at nasjonalismen har vore nært knytt til folkesuverenitetsprinsippet og oppgjeret med standssamfunnet. Tanken om gudegjevne standsskilnader vart avløyst av eit prinsipp der ein såg alle menneske som likeverdige, og makta gjekk ikkje ut frå Gud gjennom fyrsten, men ut frå folket gjennom parlamentet. Dette 'folket' vart definert som nasjonen, og stadig breiare lag av folket hadde difor òg ein rasjonell grunn til å tru på nasjonen: Nasjonalismen vart ei brekkstong mot gamle maktstrukturar og ein veg til fridom for nye grupper i samfunnet, der eit grunnleggjande utgangspunkt var at alle medlemer av nasjonen var like. Men samstundes vart òg ideane i nasjonalismen om indre einskap og samhald i nasjonen eit våpen mot fridomsstrevet til nye grupper, som arbeidarrørsla. Slik har det marxistiske dogmet om nasjonalismen som ein borgarleg og arbeidarfiendsleg ideologi kome opp. Slik har janusandletet til nasjonalismen vist seg andsynes indre motsetnader.
	7. Nasjonen og nasjonalismen inneheld element både av konstruksjon og tradisjon. Ein hovudmotsetnad innanfor nasjonalismegranskinga har stått mellom konstruktivistar (modernistar) og tradisjonalistar. For konstruktivistane har det stått sentralt å få fram at at det gamle 'primordialistiske' synet på nasjonar som statiske, eldgamle og gudegjevne einingar ikkje held. Dei har difor gjort det til eit program å påvisa at nasjonane er nye ovringar som kjem opp under visse historiske vilkår, og at det me reknar som 'nasjonalt' ofte har vorte konstruert gjennom nasjonalisering av importerte eller opphøging av lokale kulturelement (jf Gellner 1983 og Hobsbawm 1984). Det har kome meir konkret til uttrykk gjennom granskingar som har påvist det framande opphavet til rosemåling, bunader, folkedans m m. I meir vulgariserte utgåver kjem synet til uttrykk i påstandar om at nasjonane ikkje 'finst'. Dei nyare tradisjonalistane har derimot vore opptekne av at konstruktivistane har gått for langt i å gjera nasjonane til konstruerte og moderne ovringar. Smith har gjort det til ei hovudsak å påvisa korleis moderne nasjonar har naudsynte føresetnader i gamle etniske fellesskapar. Det skulle vera ukontroversielt å slå fast at nasjonane har vorte forma i spenningsfeltet mellom tradisjon og konstruksjon. Nasjonalisten står i prinsippet fritt til å påstå at kva som helst er 'nasjonalt', men må i praksis halda seg innanfor visse ideologiske og kulturelle råmer som er nedfelte i medvitet til dei han skal overtyda.

Språknasjonalisme
Med utgangspunkt i denne drøftinga vil eg stutt nemna eit par andre omgrep eg kjem til å nytta. 'Språknasjonalisme' vert her nytta om språkpolitiske haldningar og tiltak som tek sikte på å fremja eller verna om eit språk som er sermerkt for nasjonen, og som har dette som eit uttala siktemål. Som det gjekk fram av punkt 3 i drøftinga, skil eg ikkje mellom 'sterk' og 'veik' språknasjonalisme. Med 'sterk' måtte ein her meina at den nasjonalistiske sida ved språkarbeidet er overordna andre sider, som t d demokratiske eller sosiale. Eg vil likevel freista peika på kor sentralt det nasjonalistiske perspektivet står hjå dei ulike aktørane og til ulike tider. Ein 'språknasjonalist' vert då ein som er engasjert i språknasjonalistisk arbeid, eller i minsto gjev uttrykk for slike haldningar.

Språk, nasjonalisme og framvoksteren av nasjonalstatane
Språk har alltid vore eit sentralt skiljemerke mellom folkegrupper. Det fortel ikkje minst vanlagnaden til dei 42.000 som ikkje greidde å uttala 'sjibbolet' i språktesten til Gilead-mennene ved Jordan-elva.
	Sambandet mellom språk og identitet var soleis ikkje noko tyske romantikarar fann opp sist på 1700-talet. Som m a Anderson (1991) har lagt stor vekt på, var det eit nært samband mellom standardiseringa av nasjonalspråka, framvoksteren av nasjonane og utviklinga av prentekunsten frå seinmellomalderen og frametter. Det nasjonalspråklege brotet med latinveldet vart varsla av målreisingsprogrammet til Dante Alighieri (1265-1321) frå kring 1302, og det var langt på veg fullført då nasjonalismen og nasjonane i moderne form kom opp i overgangen mellom 17- og 1800-talet. Oppfinninga av prentekunsten på 1400-talet fekk mykje å seia for utbreiinga og ålmenngjeringa av skriftkulturen. Skriftproduksjonen auka dramatisk i heile den vestlege verda. Det er rekna ut at det vart prenta kring 20 millionar bøker dei fyrste 40 åra etter at Gutenberg-bibelen kom på 1450-talet, og produksjonen spreidde seg på 35.000 utgåver i over 230 byar. Ved utgangen av 1500-talet var talet oppe i mellom 150 og 200 millionar eksemplar (Anderson 1991:33). Denne teknologiske revolusjonen var med på å gjera nasjonalmåla tevleføre med det gamle kyrkjespråket latin, og no fylgde den fyrste bylgja med utbreiing og standardisering av nasjonalmåla. Det skjedde jamt over ved at talemålet til dei høgste sosiale laga i hovudstadene vart lagde til grunn for normeringa. I denne målreisingsbylgja vart den fyrste generasjonen nasjonalspråk – fransk, engelsk, tysk, dansk, svensk, islandsk m m – standardiserte og tekne i bruk som vanlege kulturmål. Medan nasjonalismeteoretikarar kvir seg for å tala om nasjonar og nasjonalisme før 1700-talet, har det vore vanleg å nytta nemningane innanfor lingvistisk faghistorie når ein har omtala framvoksteren av 'nasjonalmåla' (sjå t d Hovdhaugen 1982).
	Det er slik sett ingen grunnleggjande prinsipiell skilnad på dei fyrste nasjonalmåla og den andre generasjonen skriftmål som vart normerte og tekne i bruk i løpet av 1800-talet. Mellom 1800 og 1900 auka talet på skriftmål i Europa frå 16 til 30, og i nærområdet vårt kom både finsk, walisisk, frisisk, færøysk og norsk til i perioden. Nokre viktige skilnader var det likevel. For det fyrste vart dei nye nasjonalspråka reiste i opposisjon til andre nasjonalmål, og ikkje til latin. Her finst det òg overgangar, t d fremjinga av dansk skriftmål mot fransk og tysk i Danmark i siste helvta av 1700-talet, som er eit tidleg døme på moderne språknasjonalisme.
	Ein annan skilnad var den store demokratiseringa av skriftkulturen utetter 1800-talet, eit språkleg uttrykk for folkesuverenitetstanken og ein lekk i moderniseringa av samfunnet. Skriftmålet vart allemannseige, og det sette sterke målpolitiske spor. Innanfor den fyrste generasjonen nasjonalmål kom det opp ei rad rettskrivingsselskap som skulle gjera dei ferdig normerte skriftmåla meir ortofone, og det pedagogiske omsynet kom inn som ein faktor i normeringa av nye skriftmål. Det siste hekk saman med ein tredje skilnad. Gjennombrotet for den samanliknande målvitskapen dei to fyrste tiåra av 1800-talet, som gjorde betre og tryggare metodar for språkleg (re)konstruksjon tilgjengelege, og dei vart tekne i bruk i normeringa av dei nye skriftmåla.
	For det fjerde gjekk nasjonalmåla inn i ein heilt ny ideologisk samanheng då den moderne nasjonalismen hadde kome inn i biletet. Den tyske romantikken postulerte eit nært og inderleg samband mellom språk og nasjonal identitet, eller 'nasjonalkarakter', som då var nemninga av di ein såg føre seg at ibuarane i ein nasjon hadde visse psykologiske drag sams.
	Eit fullstendig samsvar mellom språk og nasjonar er det likevel ikkje. Ein nasjon kan halda seg med fleire språk utan at det er grunnlag for å tala om fleire nasjonar. Fleire nasjonar kan dela det same språket, og det er ikkje sjølvgjeve at ein nasjonalist skal bry seg om språk. Vektlegginga av språket varierer både nasjonalismeteoretikar og nasjonalistiske rørsler imellom. På same måte treng ikkje ein språkpolitikk ha noko medvite med nasjonalisme å gjera.
	Nasjonalisten står i spennet mellom tradisjon og konstruksjon, og han kan i utgangspunktet velja kva vekt han vil leggja på språket. Men samstundes må han ta omsyn til to hald dersom han skal ha von om gjennomslag for sitt syn på 'det nasjonale'. Han må ikkje bryta for mykje med det ålmenne nasjonalitetssynet han stør seg til, og han kan heller ikkje gå for langt utanom det eksisterande etniske førnasjonale medvitet. Det vil difor vera interessant å sjå på korleis denne slingringsmonen vart utnytta av dei som freista løysa det norske språkproblemet. Ein kan i utgangspunktet tenkja seg at det måtte by på problem å få folk med på at språket var uviktig for nasjonaliteten, sidan språket stod so sentralt i nasjonalitetstenkinga på 1800-talet. I neste kapittel skal eg dessutan gå noko nærare inn på i kva mon det fanst noko ein kan kallast eit etnisk språkmedvit i Noreg.

Kva er eit språk?
Språk og dialektar
I språktenkinga har det vore ein motsetnad som minner om den nasjonalismeteoretiske mellom konstruktivistar og primordialistar. Striden har serleg stått om kvar ein skal dra skiljet mellom 'språk' og 'dialekt'. Ei konstruktivistisk spissformulering har vore at 'eit språk er ein dialekt med hær og flote'.
	Utsegnet kan takast som eit hjartesukk over vanskane med å setja opp vasstette språklege kriterium for skiljet mellom språk og dialektar. Den vanlege ålmennspråklege oppfatninga er at ein dialekt eller eit målføre er ein «... variant av eit språk som blir talt innanfor eit visst geografisk område» (Nynorskordboka, 1993), utan at ein dermed har kome noko nærare eit svar på kvar grensa mellom dei går. Eit vanleg språkleg kriterium har vore at 'eit språk er ei samling av gjensidig forståelege dialektar' (Chambers og Trudgill 1980:3). Det fyrste problemet vert då korleis ein skal definera 'gjensidig forståelegheit'. Sjølv om A skjønar B og B skjønar C, treng ikkje A skjøna C. Og sjølv om A skjønar B, treng ikkje B skjøna A, iallfall ikkje like godt. 'Forståelegheit' er òg eit problematisk omgrep i seg sjølv. Kor mange prosent av bodskapen må ein gå glipp av før ein ikkje lenger skjønar? Eit anna problem er at definisjonen ofte kjem på kant med utbreidde haldningar til språk og dialektar. T d vil dei skandinaviske språka då bli dialektar, medan ein del tyske dialektar må reknast som eigne språk. Dette har fått mange lingvistar til å slå fylgje med Weinreich. Chambers og Trudgill (1980:5) hevdar at 'språk' «... is not a particularly linguistic notion at all», og at omgrepet er politisk, geografisk, historisk, sosiologisk og kulturelt meir enn lingvistisk. Dei sistnemnde har løyst problemet med å seia at skiljet ikkje er viktig. I staden har dei innført 'varietet' som samlenemning, anten ein har med eit 'språk' eller ein 'dialekt' å gjera. Andre, som Siegel 1985, talar om 'lingvistiske system' og 'subsystem' for å koma seg unna dei utanomspråklege tilhøva.
	I denne granskinga er det ikkje det reint språklege, men det utanomspråklege og sosiologiske perspektivet på språk og dialektar som står i sentrum. Kloss har sett opp ein mykje sitert definisjon der han freistar ta omsyn både til språklege og sosiologiske kriterium (Vikør 1988:43, Brunstad 1995:41). Han skil mellom avstandsspråk («Abstandsprache») og utbygd språk («Ausbausprache»), men ikkje som eit motsetnadspar. Eit avstandsspråk er strukturelt sjølvstendig i høve til andre språk, medan eit utbygt språk er eit standardisert skriftspråk med godt utvikla ordtilfang og uttrykksmåtar som kan nyttast i alle funksjonar som eit moderne samfunn krev ('standardspråk' er òg omsetjinga Vikør 1988:43 nyttar). Eit språk kan då vera utbygt (eit standarspråk) sjølv om det ikkje er eit avstandsspråk (lingvistisk sjølvstendig). Sume språk er båe delar, som engelsk, fransk og japansk, medan andre berre er utbygde språk, som slovakisk, makedonsk og dei skandinaviske. Sameleis finst avstandsspråk som ikkje er utbygde, t d sardinsk og lulesamisk (sst). Vikør drøftar definisjonen til Kloss og peikar på fleire veikskapar, som t d problema med å setja opp eintydige og objektive kriterium for 'lingvistisk avstand'.
	Det er med andre ord vanskeleg å stilla opp gode definisjonar av 'språk' og 'dialekt' ut frå objektive kriterium. Det er difor god grunn til å ha for auga at deltakarane i målstriden kunne ha ulike oppfatningar av kva som låg i nemninga 'språk' og 'dialekt', og at slike nemningar kunne nyttast som våpen i målstriden.

Nokre definisjonar
Eg vil likevel her gjera det klårt korleis eg nyttar omgrepa der det kan vera fare for mistydingar. Dansk, svensk og norsk reknar eg som 'språk' eller 'mål' slik det er vanleg, og ikkje som skandinaviske dialektar. Med 'dansk-norsk' meiner eg både det rådande skriftmålet i Noreg på 1800-talet, og det høgare talemålet, som både fanst som skriftrett høgtidsspråk og dana daglegtale. Med 'dansk' meiner eg soleis berre skriftmålet i Danmark og talemålet slik danskar i Noreg og Danmark nytta det. Nemninga 'landsmål' nyttar eg om alle dei sprikjande freistnadene på å skriva eit norsk normalmål som ikkje var unormaliserte målføreoppskrifter. 'Norsk' mål vert difor her einast nytta om 'målføra' eller 'dialektane' i Noreg, to omgrep som eg nyttar synonymt.
	Med 'varietet' meiner eg i tråd med Vikør (1988:46) heile språksystem som skil seg frå eit nærståande system. Det vil t d seia at både skjællandsk målføre, landsmålsnormalen til Vinje og dana daglegtale i Bergen er ulike varietetar. Ein 'variant' er derimot ein skilnad innanfor eit språksystem (sst). Eit noko spesielt terminologisk problem er korleis ein skal omsetja 'vernacular language'. På norsk finst det diverre ikkje eit dekkjande omgrep som er like upresist som det engelske. Av og til vert det nytta om 'nasjonalmåla' i motsetnad til 'heilage' språk som latin (t d Anderson 1991). Andre gonger vert det nytta om målet som vert tala av dei breie lag av folket, i motsetnad til det høgare skrift- og talemålet. Her nyttar eg 'ålmugemål' eller 'folkemål' (jf Brunstad 1995:43).

3. Det norske språkproblemet før 1848

Språktilhøva i Noreg på 1800-talet
Frå norsk til dansk skriftmål
Kristian IVs norske lov frå 1604 sette eit symbolsk punktum for den (gamal)norske skrifttradisjonen i Noreg. Lova hadde dansk språkform og avløyste Magnus Lagabøtes gamalnorske landslov. Dette var slutten på eit 300 år langt målbyte som byrja etter at Noreg og Danmark hadde skrive under den fyrste unionstraktaten i 1380. Skriftproduksjonen på denne tida var knytt til statsapparatet og kyrkja, og grunnlaget for ein sjølvstendig norsk skrifttradisjon vart rive bort etter kvart som dei norske riksinstitusjonane vart nedlagde eller kom under dansk styre. I 1389 flytte Dronning Margrete det norske kanselliet til Danmark, og rikskanslarembetet vart ståande tomt til opp på 1400-talet, då danskar vart sette inn i embetet. Utviklinga vart styrkt etter 1450 då unionskrisa enda med at «danskepartiet» vann over «svenskepartiet» og Noreg vart endå nærare bunde til Danmark gjennom den nye unionstraktaten.
	I 1536/37 vart Danmark kvitt dei hardaste motstandarane i Noreg då det norske riksrådet vart nedlagt, og ei statskontrollert protestantisk kyrkje avløyste den katolske kyrkja og den mektige erkebiskopen. Overgangen skjedde ovanfrå og ned i samfunnet. Dei høgste embets- og adelsmennene, både danskar og nordmenn, tok fyrst til å nytta dansk. Det norske skriftmålet var lengst nytta av lægre embetsmenn ute i distrikta, serleg futane, og aller lengst heldt det seg i bondebreva. Dei siste breva på norsk er eit frå Kviteseid i Telemark frå 1584, og eit formularbrev frå domkapitlet i Oslo frå 1591. For å nytta terminologien til Indrebø (1951:203) skjedde overgangen frå norsk til dansk anten ved at embetsmennene «hoppa frå det eine målet til hitt», eller at dei «kraup yver i dansk» gjennom å blanda inn fleire og fleire danske ord, former og formularar i norsken. Indrebø meiner å ha funne mest hopping mellom toppane i samfunnet. Krypinga var meir jamt fordelt mellom høg og låg.
	Nokon målstrid i Noreg på denne tida kan ein ikkje tala om. Bruken av norsk ser ikkje ut til å ha vore knytt til norsk sjølvhevding mot danskane, og det var for det meste indre årsaker som dreiv fram overgangen, og ikkje ytre press. Dei skrivande nordmennene fann seg vel til rette med dansken. Det kom m a av at avstanden mellom norsk og dansk var endå mindre enn i dag, og at talemålet var i sterk endring både i Danmark og i Noreg.
	Målbytet i Noreg var langt på veg gjennomført då prentekunsten revolusjonerte skriftkulturen og latinen vart trengd attende etter reformasjonen. Den fyrste danske bibelen vart prenta i 1550, og kyrkjespråket vart dansk. Etter konfirmasjonsordninga frå 1736 vart lese- og skrivedugleik eit vilkår for å bli konfirmert, og i 1739 vart det innført ålmenn skuleplikt med leseopplæring. Ålmugen var no formelt dregen inn i skriftkulturen, og granskingar frå Sverige tyder på at det fanst ålmenn lesekunne på elementært nivå der kring 1750 (Vannebo 1984:50). Norske skifteprotokollar og «sjeleregister» (rapportar frå prestar og bispar) fortel at det var vanleg mellom ålmugen å eiga bøker frå tidleg på 1700-talet. Det danske skriftmålet hadde soleis eit godt feste i Noreg i 1814.
	Normeringa av det danske skriftmålet tok for alvor til på 1600-talet då danske språkmenn diskuterte kvar ein fann den 'beste dansk'. Som i dei fleste andre europeiske land, vart konklusjonen at dei tala det beste målet i dei øvre sosiale laga i hovudstaden. Etter ein livleg rettskrivingsstrid som fylte det meste av 1700-talet, fann det danske skriftmålet forma som det i grove drag har i dag. I 1775 slo Kyrkje- og undervisningsdepartementet i København fast den fyrste danske rettskrivinga og formaliserte den standardiseringa som hadde gått føre seg ei tid. Det praktiske tildrivet bak rettskrivingsvedtaket var at utbygginga av skuleverket kravde klårare reglar for rett og galen språkbruk. Samstundes verka sterke ideologiske omsyn inn på normeringa. Utetter ynskte ein å dra ei klår grense mot tysk på grunn av den storpolitiske stoda. Slik vart rettskrivingsvedtaket ei offisiell støtte til den sterke anti-tyske purismen dei siste tiåra av 1700-talet. Innetter var målet å skapa ein meir einskapleg språkbruk i heilstaten, utan forstyrrande provinsialismar, t d jyske og norske.
	Dei overleverte tekstane ein har på norsk frå 1600-talet og utetter, er hovudsakleg dikt og viser av meir eller mindre skjemtande slag der målføre vart nytta stilistisk. Det finst òg nokre få politiske tekstar med oppreisthaldningar, serleg frå dei siste tiåra før 1814. Den mest kjende er samtala på romeriksmål mellom Einar og Reiar frå 1771. Men nokon samanheng med den gamalnorske skrifttradisjonen har desse tekstane ikkje, og dei er heller ikkje uttrykk for misnøye med at skriftmålet var dansk (Venås 1990:16, jf Berge 1991).
	I 1814 var soleis skriftmålet i Noreg dansk, og einast tekstane og minnet var att av den gamalnorske skrifttradisjonen. Dette minnet kom likevel til å bli viktig nok i åra som fylgde.

Høgare talemål i Danmark
Sjølv om ein ser tendensar til skriftnormer i mange europeiske språk alt i mellomalderen, er sosialt opphøgde standardtalemål med utgangspunkt i skriftmåla noko nytt. I den tidlegare stormakta Sverige reknar ein med at det kom opp ein slik talemålsvarietet på slutten av 1600-talet, og i Tyskland må ein heilt fram til siste hundreårsskiftet for å finna sterke tendensar til eit rikstalemål (Seip 1968:64).
	I Danmark kan ein sjå tillaup til eit rikstalemål på 1500-talet. Grunnlaget var det københavnske/austsjællandske målføret, og talemålet vart til kring hoffet, sentraladministrasjonen og universitetet i København. I eit skrift frå 1589 heitte det, etter Skautrup (1947:191), at ein burde «... lytte til og lære af politikere og lærde, der længe har færdedes i offentlige hverv, prædikanter, der har lang øvelse bag sig, og forstandige og agtværdige kvinder». Men Skautrup skriv òg at «... tidens samtalesprog i de socialt højerestående kredse, må vi karakterisere ... som stærkt dialektalt, nærmere bestemt skjællandspræget» (sst:193).
	På 1600-talet var det «... en betydende påvirkning fra et oplæsnings- eller læsesprog» (Skautrup 1953:182), der det stadig meir einskaplege skriftbiletet verka styrande inn. I fyrste helvta av 1700-talet vart rikstalemålet meir einskapleg og fann forma som det stort sett seinare har hatt. Det vart no drege ei skarpare grense til målføra, sjølv om det framleis fanst talrike daglegdagse former i kvardagsmålet til overklassa.

Framvoksteren av eit høgare talemål i Noreg
Ein har rekna med det høgare talemålet i Noreg kom noko seinare enn i Danmark. I granskinga si av Bokmål og talemål i Norge 1560-1630 (1921-1932) konkluderer Ragnvald Iversen med at «Talemålet hos de høieste stender i Norge har i dette tidsrum i alt væsentlig vært norsk. Det vil igjen si: Hver mann har i hovedsak talt sin dialekt.» Dei to hundreåra som fylgde, utvikla det seg både eit skriftrett høgtidsmål og eit kvardagsmål som skilde overklassa språkleg frå den målføretalande ålmugen i Noreg.
	Utetter 1600-talet tok det til å utvikla seg eit høgtidsmål i Noreg med skriftmålet som rettesnor. Preikemålet vart truleg jamt over dansk eller eit skriftrett høgtidsmål før 1700, og i 1698 kunne Jonas Ramus fortelja i ordlista si frå Ringerike at bøndene nytta verbet 'knota' om å «tale dansk». Attåt høgtidsmålet skilde det seg òg ut ei dansk-norsk daglegtale som etter kvart var morsmål for den norske overklassa. Seip meiner at ein «... temmelig sikkert kan fastslå annen halvdel av det 18. århundre som den tid da grunnen ble lagt til en talenorm av riksmålet» (Seip 1968:70). Sjølv om det nok har vore tillaup til ei danskleta daglegtale utetter 1600-talet, tyder alt på at kvardagsmålet i overklassa har vore tolleg målføremerkt so seint som dei fyrste tiåra av 1800-talet. Daglegtala har soleis vorte til ved at talemålet til overklassen over generasjonar har skilt seg gradvis frå målføra som ålmugen nytta.
	Det har difor vore vanleg å rekna med fire eller fem talemålsvarietetar i Noreg på 1800-talet:

(1)	Dansk, eller meir presist: dansk rikstalemål (københavnsk overklassemål), tala av danskar i Noreg. Viktigast var skodespelarane på Christiania Theater.
(2)	Høgtidsmålet, som var den skriftrette uttala (leseuttale) nordmenn hadde av dansk skriftmål. Det vart nytta i formelle og offisielle samanhengar, fyrst og fremst av prestar og andre embetsmenn, og i ein viss mon som undervisningsspråk i skulen («klokkar-dansk»).
(3) 	Den dana daglegtala, det vil seia eit norskdansk blandingsmål med ein god del målføreinnslag, som i løpet av 1700-talet vart morsmål for delar av den norske eliten.
(4)	Målføra, eller by- og bygdemålet som vart nytta av dei breie laga av folket, og som hadde utvikla seg frå gamalnorsk utan serleg innverknad frå dansk.

Eg nyttar 'høgare talemål' som samlenemning på 1, 2 og 3. Det kan ikkje seiast tydeleg nok at variasjonen var stor og at grensene mellom varietetane var flytande. Serleg endra høgtidsmålet og daglegtala seg mykje i løpet av hundreåret. Mest konstante var målføra, både bygdemåla og bymåla, og det danske rikstalemålet som dessutan spela ei mindre viktig rolle utetter hundreåret.
	Som i Danmark, vart det høgare talemålet i Noreg til i nært samband med framvoksteren av overklassen. Statskuppet i 1660 fekk mykje å seia for utbygginga av embetsverket i heilstaten. Kongen sette adelen på sidelina og sentraliserte makta, og effektiviseringa og utvidinga av byråkratiet skaut fart. Han hadde bruk for eit større og meir lojalt embetsverk nærare knytt til kongemakta, og fylgja vart ein embetsstand som etter kvart fekk stor makt og vart sosialt, kulturelt og språkleg homogen. Danmark-Noreg utvikla seg i dette tidsrommet til å bli det A. D. Smith har kalla ein «vitskapleg stat» (Lunden 1992). Ein reknar med at embetsstanden i Noreg talde mellom 1000 og 1200 personar kring 1660 (både sivile, geistlege og militære), kring 1600 personar i 1720, og om lag 1800 personar ved inngangen til 1800-talet. På 1700-talet hadde embetsstanden vorte ein stand – ei sjølvrekrutterande gruppe der yrket byrja å gå i arv, og der ein gifte seg og hadde sosial omgang med kvarandre.
	Den økonomiske ekspansjonen på 16- og 1700-talet la grunnlaget for eit sterkt og rikt norsk storborgarskap, som var på høgda i siste helvta av 1700-talet. Storborgarskapet fekk etter kvart nære sosiale, kulturelle og familiære band til embetsstanden, og saman utgjorde dei ein stadig sterkare norsk elite som heva seg meir og meir over ålmugen. Skildringar frå Absalon Pederssøn og Oluf Børgerssøn frå 1500-talet vitnar om utstrekt sosial omgang mellom adelsmenn, embetsmenn, borgarar og bønder (Knudsen 1962:26). På slutten av 1700-talet var dette so godt som utenkjeleg i sosieteten i byane.
	Embetsstanden må tvillaust ha spela nøkkelrolla i utviklinga av eit høgare talemål, og det finst fleire vitnemål om at det høgare talemålet ikkje stod like sterkt i næringsborgarskapet som i daningsborgarskapet (embetsstanden). Prestisjen til embetsmennene var knytt til at dei hadde lang utdaning, stod Kongen nær og forvalta den kulturelle kapitalen i samfunnet. Næringsborgarskapet (handelspatrisiatet) tufta derimot makta si på kapital, ekspertise og utanlandske forretningskontaktar. Dei var korkje like sterkt orienterte mot København eller like knytte til den kulturelle kapitalen som embetsmennene. Språkleg kom skilnaden fram ved at embetsmennene tala «korrekt» etter skriftspråket, medan talemålet til handelsborgarane ofte var meir dialektfarga (Torp og Vikør 1993:129-134).
	I fyrste delen av dansketida, og serleg etter at Noreg vart innlemma i det danske riket i 1536, var mest alle embetsmennene utanlandske. Dette endra seg etter kvart, og kring 1720 var fleirtalet av embetsmenn i Noreg innfødde. Rekrutteringa av nordmenn skaut fart utetter 1700-talet, men likevel var det 10-30% utlendingar i etatane kring 1800. 'Utlendingar' vil her seia både danskar og tyskarar. Offiserskorpset vart i heile perioden stort sett rekruttert frå Tyskland, og tysk var kommandospråk i hæren til sist på 1700-talet. Attåt embetsmennene kom andre innvandrarar. På 15- og 1600-talet var om lag helvta av dei som løyste borgarbrev i byane utlendingar, og dei fleste danskar (Indrebø 1951:317). Både for danings- og næringsborgarskapet galdt det at di høgare ein kom på rangstigen, di færre nordmenn vart det. Innflyttarane slo seg ofte ned i Noreg, og embetsverket fekk med åra eit tungt innslag av andre- og tredje-generasjons innvandrarar. Når prosenten med norskfødde auka, må me soleis ta det atterhaldet at mange kom frå embetsfamiliar og hadde utanlandske foreldre eller besteforeldre. Stoda etter 1814 var soleis «ikke ... ulik den som senere kunne oppstå i tidligere koloniland» (J. A. Seip 1974:66).
	Det aukande innslaget av norskfødde i embetsverket har paradoksalt nok truleg styrkt det danskspråklege elementet. Frå fyrst på 1600-talet vart embetsutdanninga styrkt, og det førde med seg lengre og meir regelfaste studieopphald i København. Der vart nordmennene sosialiserte inn i den danske høgkulturen på ein vel so verknadsfull måte som i møtet med danskar i det norske sosietetsmiljøet.
	Daglegtala og høgtidsmålet fekk etter kvart klårt åtskilde bruksområde. Til dagleg, uformell bruk nytta overklassen daglegtale (sume òg målføre). Høgtidsmålet vart fyrst og fremst nytta i taler, føredrag og preiker, men òg i dana konversasjon i teater og selskap (Vinje 1978:84). Ungdom frå lægre sosiale lag som fekk utdaning og slo seg opp, la òg om til eit meir skriftbunde talemål, og Ivar Aasen var ikkje noko unntak. Han la av seg sunnmørsmålet då han kom til Kristiania. Ein stor del av eliten må soleis ha vore tospråkleg (eller rettare: bidialektal) på midten av 1800-talet, men det er òg klårt at skilnaden på 'ute-' og 'heimevarieteten' var mykje større for dei med målførebakgrunn enn for dei som hadde den dana daglegtala som morsmål.
	Endringane på 1800-talet fylgjer to hovudliner. Den fyrste gjeld tilhøvet mellom varietetane. Det danske rikstalemålet vann meir prestisje i fyrste helvta av hundreåret, ikkje minst på grunn av Christiania Theater som opna i 1827 og nytta danske skodespelarar heilt frå dei fyrste åra. Statusen til det skriftbundne dansk-norske høgtidsmålet auka tilsvarande på kostnad av daglegtala. Denne utviklinga fall saman med framvoksteren av ei borgarleg ålmente og eit skarpare skilje mellom dei private og offentlege sfærane i livet til borgarskapet (sjå s.78). Høgtidsmålet sette her etter kvart norma for offentleg konversasjon, medan daglegtala vart trengt attende til privat-sfæren. Det var soleis mindre høveleg å nytta daglegtala i (halv)offentlege situasjonar omkring 1850 enn 50 år før.
	I andre helvta av 1800-talet gjekk utviklinga i motsett lei, og daglegtala styrkte seg på kostnad av det skriftrette høgtidsmålet. Denne tendensen vart likevel i ein viss mon vege opp av at den andre hovudlina i utviklinga av det høgare talemålet på 1800-talet, nemleg at den dana daglegtala vart meir og meir dana. Det vart drege ei skarpare grense mot det folkelege talemålet, og daglegtala var soleis meir einskapleg og mindre målføremerkt ved utgangen av 1800-talet enn 100 år tidlegare. Medan P. A. Munch i 1848 opplyste at uttala /bok/ var vanleg i dana daglegtale, overtok /båg/ meir og meir som 'umarkert' form (Vinje 1984:224-225). På slutten av 1800-talet var overklassekvinnene dei mest hyperkorrekte. Det skal ikkje ha vore uvanleg å høyra Kristiania-fruer som bad om /knepbrød/ hjå bakaren og tenestejenter som var redd for /influensen/ (Vinje 1984:227).
	Endskapen vart difor eit slags kompromiss: Etter 1850 tok daglegtala over bruksområda som høgtidsmålet hadde hatt, men tok samstundes opp i seg mange av dei danske draga som høgtidsmålet før hadde vore åleine om, og ekskluderte norske målføredrag.

Språklege hovuddrag i den dana daglegtala
Sjølv om grensene mellom varietetane flaut, både synkront og diakront, er det mogleg å peila dei nokolunde inn. Frå midten av 1800-talet gjev serleg arbeida til Knud Knudsen eit godt vitnemål om det høgare talemålet. Her kjem ei stutt skisse av den dana daglegtala, med vekt på dei draga som det var strid om, og som soleis låg i grenselandet.
	Prosodien var stort sett lik i målføret og den dana daglegtala, men med nokre unntak. I framandord som /latin, militær, sivil, prosti/ har daglegtala hatt trykket på sistestavinga og målføret (austlandsmålet) på den fyrste, slik det framleis er (Knudsen 1856:403, jf Larsen 1907:34). Knudsen (s.409) nemner dessutan nokre døme på at ord kunne gå over frå tonelag 2 til tonelag 1 etter dansk mønster. Døma han nemner var ord der tonelagsskilnaden laga minimale par, som 'Hænder/hænder, Badet/badet, Bønder/Bønner'. Jamt over ser tonelagsreglane i daglegtala likevel ut til å ha fylgt målføret.
	I fonologien var det større skilnader. «Den tykke l ... regnes for 'simpel' Udtale» slo Knudsen fast i 1856 (s.341), og attåt skiljet mellom monoftongar og diftongar, har den regelmessige bruken av 'tjukk l' mest markant skilt ålmugemålet frå den dana daglegtala i Kristiania. Om diftongane /ei, au/ (for 'e, ø' i skriftmålet) skriv Knudsen (s.256) at dei «... for Tiden udelukkende hører til Almuesproget». Det same galdt uttale med /g/ i ord som 'Have, lave, save, Skov, Plov': «Denne g findes stadig hos vor Almue,» men i «det norske Talesprog» (daglegtala) er uttala skriftrett /v/ (sst).
	Eit spørsmål Knudsen var mykje oppteken av, var uttala av velarar i framlyd framfor høge vokalar, og i konsonantsamband som 'skj–'. Eit hovudpunkt i artikkelen hans frå 1850 var nettopp «hard» eller «blød» uttale av 'g' og 'k'. Her påstår han at «... de Norske udtaler ikke ge– ..., men i Stedet derfor altid je– ...» (s.211; mi ut). I artikkelen frå 1850 hevdar han at uttala /Skin, Sky, Ske, Kilde, Kys, gift, forgyldt, begynde/ høyrer til høgtidsmålet, medan daglegtala har /Sjin, Sjy, Sje, Kjilde (Kjille), Kjys, jift, forjyldt, bejynne/ (Knudsen 1850:205, 219). Her er nok Knudsen meir normativ enn deskriptiv, og den store interessa hans for spørsmålet kom av at daglegtala byrja ta opp uttala frå høgtidsmålet. I Bergen i 1855 måtte ein mest rekna det «... som et Kriterium paa et dannet Menneske, at dette Menneske siger gylden istf. jylden, osv.» (Bergensposten, sitert etter Vinje 1984:221). Monrad skreiv i 1850 at det var stor «Inconseqvents ... i dannede Folks Tale» i uttala av ord som /give – jive/ og /Sky – Sjy/. Norma for dana uttale fylgde her hovudsakleg skriftbiletet og ikkje dansk uttale. Jakob Løkke hevda t d i 1855 at framfor /i/ og /y/ «... lyder i det høiere Foredrag Ganelyden (g og k) ren», som i /kige, kind, kylling, kyndig, give, gydelig, gynge/. Men der 'j' var med i skriftbiletet, skulle uttala vera «blød», som i /kjær, kjende, gjøre/, og ikkje «hard» som i dansk tale (sitert etter Vinje 1984:221).
	Vingling var det òg i uttala av konsonantane b/p, d/t og g/k. Knudsen (1850) skriv at «blaut» (stemt) uttale var vanleg i høgtidsspråket og «hard» (ustemt) var vanleg i daglegspråket, men som i dei fleste andre spørsmål er det vanskeleg å vita når han er normativ og når han er deskriptiv. Døma han set opp (s.205), er /tabe, løbe/ mot /tape, løpe/, /liden, Rod/ mot /liten, Rot/, og /Lagen, bruge/ mot /Laken, bruke/. Eit anna viktig skilje mellom daglegtale og høgtidsmål var uttala av stumme konsonantar, både dei etymologiske og dei 'falske'. Knudsen (1850:246) skriv at ein no ikkje «... i en Samtale [kan] sige sende, holde for senne, holle, uden at ansees for Pedant.» Ein høyrer heller ikkje skriftrett uttale av 'vidste, sidste, Bædste, lædske', sjølv ikkje av «... den mest loyale Bogtræl» (s.221). Eit anna skilje var pronomen, der høgtidsmålet hadde /mig, dig, sig/ medan daglegtala hadde /mej, dej, sej/ (s.216). Derimot var uttaleformer som /Lidelse, Berider, Tilblivelse/ vanlege i daglegtala sjølv om ein elles seier /lie, rie, bli/ for skriftformene 'lide, ride, blive' (s.246).
	Dei største skilnadene mellom folkemålet og det høgare talemålet var i bøyingsverket. Som me såg i meldinga om disputasen til J. Stang, må det ha vore heller vanleg å støyta på trekjønnssystemet i daglegtala i 1730-åra. Hundre år etter meinte Jonas Anton Hielm at m a tre kjønn var karakteristisk for «norsk Kjøbstedtale» (Vinje 1984:224), medan P. A. Munch (1832:186) slo fast at «... det platte, aldeles pøbelagtige 'a'» vart nytta «... konseqvent hos den laveste Pøbel i de mere fordærvede Egne». Hokjønnsformer har nok til ein viss grad vore i bruk i den mest uformelle daglegtala utetter 1800-talet, men må ha vorte oppfatta som svært utstikkande og markerte former. I kapitlet om substantivbøying i Haandbog, ordlegg Knud Knudsen seg som om det er sjølvsagt at daglegtala har to og målføra tre kjønn (1856:80ff). I 1887 skreiv han at «... vår landsgyldige, 'dannede' uttale ... ikke vedkjænner sig enten tvilyderne, a'erne, eller et særskilt hunkjøn» (Vinje 1984:224). Heile hundreåret må daglegtala ha halde på /-er, -ene/ i hankjønn fleirtal (hester, hestene i staden for dansk heste, hesterne), men i høgtidsmålet var berre dei danske formene brukande (Vinje 1984:222, 226, jf Knudsen 1850:269). Fleirtalsformer av verb heldt seg i høgtidsmålet, men var ikkje i bruk i daglegtala på 1800-talet (Vinje 1984:222). /-a/ i preteritum av svake verb har vore sjeldhøyrt, om forma i det heile fanst, men daglegtala hadde norsk uttale av danske bøyingsformer, som /kastet, fisket/ for dansk /kastede, fiskede/ (Vinje 1984:226).
	Syntaktisk har daglegtala i det store og heile retta seg etter målføra og ikkje etter høgtidsmålet eller skriftmålet på dei punkta det var skilnad. Det heitte t d den beste måten, midt på lyse dagen med overbestemt substantiv, båten min med etterstilt eigedomspronomen, og de tok stolene sine (dansk: deres) (Vinje 1984:226).

Mellom norsk og dansk
Som det skulle gå klårt fram ovanfor, kan talemålsvarietetane i Noreg på 1800-talet plasserast på ein skala med glidande overgangar, der dansk rikstalemål står i eine enden og mangfeldet av målføre i hin. Spørsmålet vert då kvar ein skal dra grensa mellom norsk og dansk på denne skalaen. Det spørst sjølvsagt kva kriterium ein set opp. Eit føremål med denne granskinga er nett å sjå på kvar dei ulike målpolitiske grupperingane drog grensa og kva premissar dei argumenterte ut frå.
	Likevel kan det vera greitt å ha med seg nokre synspunkt frå nyare målgransking når ein går inn i emnet. Jahr (1994:35-45) har skildra den norske målstoda på 1800-talet med bakgrunn i nyare språkkontakt- og dialektkontaktforsking. Eitt av poenga hans er at det høgare talemålet som bokmålet vart normert etter frå 1907, var eit blandingsmål med mange internasjonale parallellar. Han drøftar skilnaden på ulike typar blandingsspråk og kjem til at dette talemålet ikkje var eit pidginspråk eller eit kreolspråk, men at ein derimot kan kalla det for «... eit kreoloid-språk eller for ein koiné-variant» (s.36). Eit pidginspråk er eit hjelpespråk som oppstår i møtet mellom folkegrupper med ulike morsmål, t d i handel. Eit kreolspråk har opphav i eit pidginspråk, som har vorte morsmål for ei gruppe. Eit kreoloidspråk er òg eit blandingsspråk, men har inga fortid som pidginspråk (t d afrikaans i Sør-Afrika). Med koinéspråk meiner ein fyrst og fremst blandingsvarietetar som har oppstått gjennom kontakt mellom ulike innbyrdes skjønelege dialektar, og ikkje mellom innbyrdes uskjønelege språk. Eit internasjonalt kjent døme frå Noreg, er Høyanger-målet i Sogn.
	Interessa for dialektkontakt har auka i lingvistikken, i skjeringspunktet mellom tradisjonell dialektologi og sosiolingvistikk, og den nyare disiplinen 'kreolistikk' (forsking på pidgin- og kreolspråk). Omgrepa 'koiné' og 'koinisering' (eng. 'koinéization') har stått sentralt i eit par arbeid av Siegel (1985) og Trudgill (1986), og med utgangspunkt i synsmåtane deira, har eg tenkt å seia litt meir om det høgare talemålet på 1800-talet ut frå perspektivet Jahr har drege opp. Etter ein omstendeleg omgrepsdiskusjon står Siegel att med at koinisering er ein prosess som fører til blanding av lingvistiske «subsystem». Dei kan både vera innbyrdes skjønelege varietetar og varietetar som er «genetically related superposed languages». Koiniseringa resulterer i eit samansett og stabilisert 'koiné-språk'. På eit tidleg stadium i prosessen skjer det ofte ei forenkling jamført med dei opphavlege varietetane. Funksjonelt fyller koinéspråket oppgåva som eit 'lingua franca' mellom talarane av dei ulike varietetane, og det kan bli morsmål for brukarane. Ein koiniseringsprosess liknar mykje på 'pidginisering' (skapinga av eit pidginspråk), men dei skil seg ved at koiniseringa er ein sein og gradvis prosess, medan pidginiseringa må skje raskt for at folk skal kunna skjøna kvarandre over språkgrenser (Siegel 1985:375-376). På den andre sida skil koiniseringa seg frå tradisjonell dialektpåverknad ved det oppstår ein ny varietet i tillegg til utgangsvarietetane, og ikkje ved at ein av desse varietetane endrar seg (s.370).
	Siegel har sett opp ein modell for koinisering med fire stadium (s.373-375). Det fyrste kallar han 'the prekoine stage'. Her er det stor variasjon og inkonsistens i språkbruken, men blandinga og forenklinga har sovidt byrja. Andre steget er utviklinga av «a stabilized koine» (stabilisert). Det er no skilt ut leksikalske, fonologiske og morfologiske normer som språkbrukarane sluttar opp om. Tredje steget er «the expanded koine». Det inneber auka utbreiing og status for koinéspråket, t d gjennom at varieteten vert teken i bruk som litteraturmål og offisielt mål. No vert det gjerne større morfologisk kompleksitet og stilistiske variasjonar. Fjerde og siste steget er når det får «a nativized koine», dvs at varieteten vert fyrstespråk (morsmål) for ei gruppe. Siegel legg til at ein ikkje må sjå dei fire stega strengt kronologisk. Varieteten kan godt bli morsmål alt på prekoiné-steget.
	'Koinisering' er eit nøkkelomgrep i Peter Trudgills bok om dialektkontakt (1986), og sjølv om han ikkje drøftar og avgrensar omgrepet serleg grundig, ligg definisjonen hans overlag nært Siegels. Trudgill legg stor vekt på kva type endringsprosessar som ligg bak utviklinga av nye varietetar, og han fylgjer R. Moag «... in referring to the combination of levelling and simplification as koinéization» (Trudgill 1986:106, jf òg 126). Han dreg ei skarp grense mot 'language contact' (som leier til pidginisering og kreolisering, ikkje koinisering), og det er eit vilkår at ein har med 'transplanted dialects' å gjera før ein kan tala om koinisering. Det vil seia at vanleg kontakt mellom nærskylde og tradisjonelle dialektar òg fell utanom. Men sentralt står altso utjamning og forenkling, som fører til ein reduksjon i talet på tilgjengelege former (s.107).
	Det er ikkje vanskeleg å få framvoksteren av det dansk-norske rikstalemålet til å høva inn i modellane til Siegel og Trudgill. Me har å gjera med kontakt mellom det Trudgill kallar 'dialektar', og Siegels 'lingvistiske subsystem' sidan varietetane i det skandinaviske språkområdet både då og no stort sett må reknast som innbyrdes skjønelege. Rett nok hadde ein del prestar problem med målet til vestlandske sokneborn og omvendt, men i vår samanheng er det fyrst og fremst snakk om riksmålstalande danskar og vikværsktalande nordmenn. Vidare fell det danske målet i Noreg inn under Trudgills nemning 'transplantert' varietet. Dersom me jamfører framvoksteren av det dansk-norske blandingsmålet med Siegel sin firestegsmodell for koinisering, må me føra prekoiné-stadiet attende til ein gong på 1600-talet då ein del nordmenn må ha byrja å lempa daglegtala i dansk lei. Utetter 1700-talet må ein kunna byrja å tala om eit meir stabilisert koiné-mål (steg 2) der blandinga og forenklinga er meir konsekvent gjennomførd, men der det framleis er store variasjonar. Tredje steget, eit utbygt («expanded») koiné-mål, kan det ikkje vera tale om før midten av 1800-talet. Arbeidet til Knud Knudsen og dei dansk-norske målstrevarane var nettopp eit strev for å auka utbreiinga og statusen til daglegtala, og for å leggja dette talemålet til grunn for skriftspråksnormeringa. Nativiseringa har truleg gått etter måten seint. Larsen ser ut til å meina at born i Noreg ikkje har vakse opp med daglegtala som morsmål før sist på 1700- eller fyrst på 1800-talet. Dei har tala målføre, og «... fordanskningen av børnenes lydsystem [måtte] begynde omtrent fra nyt i hver generasjon» av di kvinnene som oppdrog borna hadde dårlegare høve til å læra seg korrekt dansk uttale (Larsen 1907:11). Larsen meiner det må ha drege i same leia at mange born i alle samfunnsklassar «... nærmest gjør sig flid for ikke at følge forældrenes opfordring til at være omhyggelig med sit talesprog» (s.25). I staden retta dei seg ofte meir etter målet til tenarar og kameratar på skulen. Han nemner òg freistnadene på å læra borna meir korrekt tale: «Det fortælles mig, at velstillede Kristiania-familier i tidlige dele av det 19de århundrede pleiet at forskrive barnepiker fra Sørlandet for børnenes sprogs skyld, vel især for de 'bløde konsonanter' – hvori det vistnok frugtet litet.» (s.27) Derimot fekk mange born skarre-r av dette tiltaket.
	Dei språkleg draga i det høgare talemålet høver òg godt med Trudgills og Siegels definisjon av koinisering. På fleire punkt stod daglegtala att med eit forenkla bøyingssystem både jamført med dansk og med kristianiamålet. T d vart fleirtalsbøying av substantiv forenkla til /-er, -ene/ der både dansk og målføra ikring heldt oppe ymse skilje, som /heste – hesterne/ og /gryder – gryderne/ i dansk, og /hester – hesta/ og /gryter – grytene/ i kristianiamålet (Larsen 1907:102, 104). Eit unntak var dialektforma som /barna/ og dels /bena/ (dialektform /beina/) i nøytrum fleirtal som Amund B. Larsen (1907:30) meiner slo gjennom i daglegtala i staden for dansk /børnene, benene/. Det kom òg opp ein del 'hybridformer' (kompromissformer) som er typiske for koiné-mål. Larsen (1907:24) skriv at i middelklassespråket, som han meiner har vore ein eigen varietet i dansketida, var nominativsforma /dem/ vanleg som eit kompromiss mellom dansk/høgtidsmål /di/ og målføre /døm, dom/. Seinare vakta ein seg vel for å nytta /dem/, og /di/-forma slo i staden gjennom i daglegtala både som subjektsform og oblik form (s.28). Ei anna kompromissform som slo gjennom i daglegtala, var /møe/ mellom høgtidsforma 'meget' og målføreforma /mye/ (s.29).
	Svaret på om det høgare talemålet i Noreg var dansk eller norsk, vert ut frå dette eit 'både-og' – det var ein 'dansk-norsk' (eller 'norsk-dansk') koiné-varietet. Språkleg skilde han seg ut frå målføra ved å vera eit resultat av dialekttransplantasjon, men han skilde seg òg klårt frå alt talemål i Danmark.

Kor mange brukarar hadde dei ulike talemålsvarietetane?
I målstriden dukka det jamleg opp tal på kor mange som nytta dei ulike talemålsvarietetane. Knud Knudsen meinte sjølv det fanst 200.000 nordmenn med den dana daglegtala som morsmål, og dette talet nytta han fast. Han hevda dessutan at 40.000 av dei hadde fleire danske drag i talemålet sitt enn dei andre. Desse hadde meir kontakt med danskar, dei hadde større bokleg lærdom og var meir påverka av dansken enn dei andre 160.000.
	Ludvig Kr. Daa kom inn på talfestinga i målordskiftet hausten 1852. Han hevda at «Af Norges 1.328.000 Beboere leve 162.000 i Kjøbstæderne. Vi tør antage det erkjendt, at i Byerne i Almindelighed ikke tales andet Sprog end dette «fremmede» Danske, ...» Rett nok budde det ein del innflyttarar i byane, men dette vart vege opp av dei «Tusinder af Folk» som tala bymål i bygdene, so det gjekk opp i opp, meinte Daa.
	Storleiken på tala er sjølvsagt heilt avhengig av kvar ein dreg grensa mellom målføre, dana daglegtale og høgtidsmål. Likevel er det klårt at både Knudsen og Daa må ha ein vid definisjon av dana daglegtale for å få dei tala dei hevda, og hjå Daa går det klårt fram at han har teke med alle som budde i byane. Likevel er talet hans lægre enn Knudsens. Tala syner både den uklåre oppfatninga av målføra i byane som rådde på 1800-talet (jf Knudsen 1926), og eit målpolitisk ynske om å gjera gruppa av daglegtalande nordmenn so stor som mogleg (sjå s.62ff). Ved utgangen av 1855 budde det knapt 1,5 mill menneske i Noreg, og 197.000 (17%) av dei i byane (Nagel 1980:267). Dersom me reknar med at helvta av dei som budde i byane tala 'dana', står me att med 50.000 personar, det vil seia vel 3% av folkesetnaden. Dette talet må òg vera for høgt sjølv om me ikkje har rekna med dei få utanom byane som hadde den dana daglegtala som morsmål.
	I vår samanheng er det likevel viktigare kva deltakarane i målstriden trudde, enn kva det rette talet er, og Knudsens tal på 200.000 daglegtalebrukarar feste seg.

Målstoda som problem
Problem?
Fleire språkhistorikarar har peika på at målstoda i Noreg i 1814 ikkje var so unormal. Det fanst eit standardisert skriftmål med lang tradisjon i landet og ein litteratur i ryggen, eliten i landet nytta eit talemål med høg status som låg nært opp til dette skriftmålet og var farga av målføret i hovudstaden, og det store fleirtalet i landet nytta målføre med lokale variasjonar og låg status. Skilnaden mellom talemål og skriftmål var ikkje større i Noreg enn i Danmark, og han var mindre enn mange andre stader, t d i det tyske språkområdet og i Frankrike. I avhandlinga si om den norske målstriden har Bleken (1966:33-34) streka under at språkleg skilde ikkje Noreg seg ut frå «... relativt uproblematiske vesteuropeiske sprogsamfunn, vi kunne kalle dem normalstater: Danmark, Sverige, England.» Han presiserer at eit slikt perspektiv krev at ein ser bort frå utanomspråklege tilhøve som «... det 19. århundredes nasjonal-historiske sprogideologi». Dette synspunktet er teke opp og understreka endå klårare av ein ny generasjon språkhistorikarar, som målpolitisk står langt frå riksmålsmannen Bleken. Jahr hevdar at «... språksituasjonen i Noreg var «normal» – og at han aldri seinare har vori meir «normal» enn i 1814 og tida like etter.»
	Serleg viktig er dette poenget av di den vesle fråstanden og glidande overgangen mellom måla gjorde det mogleg å setja opp mellomløysingar og hala og dra i omgrepa 'norsk' og 'dansk'. Det var råd å hevda at det høgare talemålet i Noreg var norsk, men det har aldri vore like lett å påstå at finlandssvensk er 'finsk', eller at det engelske målet i Irland er 'irsk'. Det gav seg utslag både i Knudsens ide om gradvis å normera det innførde skriftmålet over på heimleg grunn, og samnorskpolitikken som tok sikte på å normera i hop to skrifttradisjonar.
	Likevel oppfatta mange nok målstoda som so unormal at dei fekk i gang ein målstrid som enno varar ved. Problemet låg på to plan. Det eine var det ideologiske – nasjonen Noreg hadde ikkje noko sereige skriftmål som prova at me var ein nasjon. Det andre planet bør ein heller ikkje gløyma: Sjølv om fråstanden mellom folkemålet og skriftmålet/det høgare talemålet ikkje var større enn i mange andre land, var han likevel problematisk. Norsk skulesoge er full av vitnemål om vanskane som fråstanden mellom tale og skrift skapte, både i lese- og skriveopplæringa. Motivasjonen hjå mange av embetsmennene som laga målføreordlister på 1700-talet, var å kommunisera betre med ålmugen. Eit prestemøte i Kristiania so seint som i 1856 meinte «Skolevæsenets Forbedring» var «en Nødvendighed» slik at

	... Almuen lærte vort Bogsprog bedre at kjende end hidtil var skeet. Det er sørgeligt at tænke paa, at Hovedindholdet i Prædikenen ofte gaar aldeles tabt paa Grund af Ubekjendtskab til Prædikantens Sprog, om denne ogsaa afholder sig ganske fra Ord, som vel ere de almindeligste i den dannede Tale, men som ere Almuen ganske ubekjendte.

Problemet vart meir og meir påtrengjande di større delar av folket ein freista integrera i skriftkulturen, og både for Aasen, Knudsen og mange andre framståande personar i målstriden på 1800-talet, var eit sentralt tildriv bak engasjementet nett ynsket om å gjera skriftkulturen meir tilgjengeleg for ålmugen. Dette var heller ikkje noko sereige for Noreg. Målstoda var problematisk i mange andre «normale» land òg. Ein grunn var at talemålet hadde endra seg mykje etter at dei sokalla kulturspråka var ferdig normerte nokre hundreår før. Ein annan grunn var at desse språka var stinne av inkonsekvensar sidan det stod dårleg til med den målvitskaplege innsikta då dei vart normerte. Det galdt ikkje minst Danmark der det var eit stort rettskrivingsstrev frå siste helvta av 1700-talet og frametter.

1814, romantikken og det norske språkproblemet
Den ideologiske sida av problemet vart akutt etter statsskipinga i 1814, og det er snautt for sterkt å kalla det ein språk- og kulturpolitisk krisetilstand. Statsskipinga vart legitimert med at Noreg var ein eigen nasjon og difor hadde krav på ein eigen stat, men det vart snart eit problem for nordmennene at dei ikkje hadde eit eige språk å syna til. Dette var ikkje lett å feia under teppet kring 1814, og det var skrale vilkår for eit nasjonalitetssyn som la lita vekt på språk. Bakgrunnen var gjennombrotet for romantikken.
	Romantikken var ein reaksjon på rasjonalismen frå opplysningstida, og fylgja vart eit oppgjer med den vestlege språkfilosofiske tradisjonen frå Aristoteles til 1700-talet. Før hadde tilhøvet mellom språk og tanke vore lite problematisert. Ein såg føre seg eit tett tilhøve, men hierarkisk ordna slik at tanken var det primære og språket eit uttrykk for tanken. Sidan mennesket var ein rasjonell skapnad, vart studiet av språk nært knytt til logikken. Ord svara til omgrep, og setningar til logiske utsegner. Språka vart då berre ulike uttrykk for det same universelle logiske systemet, og ein meinte difor alle språk var like i botn. Dette førde til dei sokalla universalgrammatikkane (ålmenngrammatikkane) (Fossestøl 1987:9-10).
	På 1700-talet vart tilhøvet problematisert, og ein fekk augo opp for at språket òg kunne verka styrande inn på tanken. Eit av dei viktigaste programskrifta for det nye språksynet, var Abhandlung über den Ursprung der Sprache (1772) av Johan Gottfried Herder (1744-1803), og innanfor målvitskapen vart det serleg vidareutvikla av Wilhelm von Humboldt (1767-1835). Romantikarane meinte at språk og tanke hadde utvikla seg under gjensidig påverknad. Språka var difor ikkje berre ulike uttrykk den same universelle tankeverda, men uttrykk for kvar sin unike folkekarakter eller folkeånd («Volksgeist»). Kvar nasjonalitet hadde sine eigne psykologiske serdrag som var forma av klima, natur, stad og historie. Dei kom fram gjennom kunst, kultur og litteratur, serleg folkekultur og litteratur, og aller klårast gjennom språket. Det var difor berre råd å skildra og skjøna tankelivet, kunsten og litteraturen åt eit folk gjennom deira eige språk (Robins 1991:166-168).
	Herder var fyrst og fremst kulturfilosof og ein overgangsfigur mellom rasjonalismen og romantikken, og læra hans vart vidareførd og politisert av andre tyske romantikarar. Sentralt stod Johann Gottlieb Fichte (1762-1814) med Tale til den tyske nasjon (1807/08), som nytta ideen om språket som lim i kulturnasjonen i forsvaret mot Napoleon (jf Waage 1993:192).
	Med utgangspunkt i det romantiske kultursynet innleidde vitskapsmenn, kunstnarar og andre intellektuelle ei jakt på folkeånda og det 'eigenleg' nasjonale som kom til å vara ut 1800-talet og vel so det. Det vart samla inn folkeviser, eventyr, segner, ordtøke og anna tradisjonsstoff, lingvistane flytte merksemda frå latin og til folkemåla og nasjonalmåla, og i det høgare kulturlivet vart det ei hovudsak å tolka folkeånda.
	Den tyske romantikken fekk fotfeste i Danmark-Noreg med førelesingane til Henrich Steffens i København (1802). Tankane kom klårt fram i fleire skrifter i åra som fylgde. Ei utbreidd bok som fekk mykje å seia i Noreg, var Tanker om Nationalopdragelsen (1808) av professor Laurids Engelstoft. Her kunne ein lesa at «Med Sproget falder Nationen, naar den ... afklæder sig den Character og den Originalitet som beroer paa Modersmaalets Vedligeholdelse og Ære.» I 1815 skreiv språkmannen Christian Molbech sameleis at «Sproget, som det almindeligste, det sterkeste Organ for et Folks eiendommelige Væsen, maa agtes og hævdes som Borgen og Repræsentant for dets nationale Selvstændighed.» I 1830-åra skreiv ein annan dansk lingvist, Niels Mathias Petersen:

	I Sproget træder Nationaliteten frem. – Naar I kunne tilintetgjøre Sproget, have I tilintetgjort Folket, og saa længe det sidste Minde af Sproget endnu er tilbage, kan Folket reise sig, hvor dybt det end er sunket ... Folk og Sprog ere saa inderligt forbundne, at det ene bestaar, omskiftes og forgaar med det andet ... Med enhver ny Sprogudvikling begynder en ny Tilværelse.

I Noreg slo nasjonalromantikken gjennom for alvor kring 1840. Jørgen Moes Samling af Sange, Folkeviser og Stev i Norske Almuedialekter (1840) innleidde ei lang rad folkeminneutgjevingar som hadde «... et mer dyptgående og gjennomreflektert uttrykk for nasjonalitetsidéen i norsk folkediktning» (Hodne 1994:12). Nasjonalromantikken kom til å stå sentralt i kulturforståinga til den nye generasjonen som overtok leiarrolla i det norske intellektuelle livet i 1840-åra.
	Etter 1814 var sambandet mellom språk og nasjonalitet noko ein ikkje kunne sjå bort frå. Utvegen for norske styresmakter vart i fyrste omgang å freista løysa problemet ved å påstå at skriftmålet var norsk og at her difor ikkje var noko språkproblem. At dette var ei viktig sak, kjem fram av at eit so framståande organ som Det akademiske Kollegium i 1815 såg seg nøydd til å senda ei fråsegn til Stortinget. Kollegiet greidde ut om den historiske bakgrunnen for språktilhøva og konkluderte med at «... det fælleds Sprog er ligesaavel Norges som Danmarks Eiendom ... Det er en Udvikling af vore Forfædres Tungemaal, og Holberg, Wessel, Tullin, Nordahl Brun, Treschow og flere med dem have erhvervet os fuldeste Ret til at kalde dette Sprog ogsaa i dets nyere Form vort.» Her fanst med andre ord ikkje noko språkproblem. Seinare vart dette synet utdjupa av fleire nordmenn, og serleg av jusprofessor Henrik Steenbuch (1774-1839). I ei artikkelrekkje i Morgenbladet i 1828 og i eit større skrift i 1834 argumenterte han språkhistorisk for at skriftmålet og det høgare talemålet i Noreg var norsk, og jamvel meir norsk enn dansk (jf Indrebø 1951:359). Frå danskane kom tunge og til dels patosfylte innlegg frå menn som Molbech, Rask og Grundtvig som gjorde det klårt at målet var dansk og inkje anna.
	Trass protestane sigra 'norsk' som nemning på skriftmålet og vart vanleg i offentleg målbruk frå 1830-åra (Skard 1980:7).

Medvitet om norsk språk
Med eit konstruktivistisk nasjonalismesyn som utgangspunk, vil det vera naturleg å leggja vekt på statsskipinga i 1814 og gjennombrotet for romantikken og nasjonalitetstanken for å forklåra norsk språknasjonalisme. Vikør har formulert eit slikt syn. Med utgangspunkt i historikarordskiftet om patriotisme og nasjonalisme før 1814, skriv han at det er «... eit stort spørsmål om dette [norskheitsskrytet før 1800] kan reknast som noko prinsipielt anna enn moderne (t d nordnorsk) landsdelspatriotisme» (Torp/Vikør 1993:136). Den norske (språk)nasjonalismen reknar han av typen «frå stat til nasjon» i motsetnad til «frå nasjon til stat», med utgangspunkt i ei todeling språksosiologen Joshua Fishman har sett opp (s.140). Perspektivet viser seg tydeleg i overskrifta «Det tok til i 1814: Språkproblemet blir skapt» (Vikør 1990:20).
	Ut frå eit tradisjonalistisk nasjonalismesyn, i tråd med Smith og Hutchinson, burde ein derimot leggja noko meir vekt på 'før-formene' til den moderne nasjonalismen og nasjonalmedvitet. Her vil det seia kva syn på norske språktilhøve som rådde før 1814, og kva plass slike syn har i dei målpolitiske alternativa som dukka opp.
	Omgrepet 'norsk språk' var ikkje eit romantisk inspirert påfunn. Alt i mellomalderen byrja ein å skilja mellom 'norrønt', 'svensk' og 'dansk' språk, og utetter dansketida var dei intellektuelle klåre over at det hadde funnest ein gamalnorsk skrifttradisjon. Frå 1500-talet av vart det drive norrøn filologi både i Danmark og Noreg, og på 1600-talet kom dei fyrste norrøne tekstutgjevingane i Danmark. I Noreg vart miljøet kring De kgl. norske Videnskabers Selskab viktig (skipa 1760), serleg arbeidet til Gerhard Schøning (jf Holm-Olsen 1981:12-44). I 1810 freista opplysningsmannen Sivert Aarflot i Volda å gjera det gamalnorske språket kjent for eit større publikum gjennom Norsk Landboeblad med å prenta eit utdrag or Heimskringla med den gamalnorske teksten jamsides ei dansk omsetjing. Den same Aarflot prenta òg to mellomalderbrev utstyrde med ei sjølvgjord omsetjing (Apelseth 1991:122).
	Dei lærde var mindre visse på om det norske målet enno fanst, eller om det gjekk under med den norske skrifttradisjonen. Utetter 1600-talet mange til å tru, serleg i Danmark, at dei norske målføra var «vanskapa undergreiner av dansk». Dette synet var likevel ikkje einerådande, og slett ikkje mellom språkinteresserte nordmenn. Den fyrste utgreiinga om norsk mål som kom på prent var Den Norske Dictionarium eller Glosebog av Askvoll-presten Christen Jensøn (1646). I den korte fortala skriv Jensøn at han ikkje har dedisert denne boka til høge herrar som det var vanleg, men i staden til «... alle gode Norbagger som ere mine kiere Landmænd oc gunstige gode Venner ædle oc w-ædle geistlig oc verdslig høye oc laffue være sig udi huad Stand de være kand...» (Jensøn 1646:xx). På same vis som han omtalar nordmennene som ei eiga folkegruppe, reknar han norsk som eit eige språk:

	Oc paa det voris gode oc gamle Norske Sprog (som i Synderlighed med mange Tungemaal oc fremmet Sprog er bemenget oc daglig Dags mere tiltager formedelst den ædle Søefart aff Fremede det besøger. Oc aff de Norskis Vdvandring udi fremede steder som sig der effter nedersette i deris Fædreneland) diß klarligere kunde komme for Dagen oc fra de andre adskillis thi det ene er saa megit indvicklet i det andet da haffuer jeg for den Aarsag skyld vildet dette mit Arbeyde alle forbemelte gode Norbagger til tieniste paa Trycken lade udgaa.

Jensøn skriv her at eit føremål med ordlista er å gjera det klårt for nordmennene kva som framleis er att av «voris gode oc gamle Norske Sprog» i talemålet. Det trongst av di det norske målet var «bemenget» med framande språk.
	På 1700-talet vart det gjort ei rad små granskingar av talemålet i Noreg, hovudsakleg av prestar. Det er eit gjennomgåande drag i desse utgreiingane at målføra vart rekna som leivningar av det gamle norske skriftmålet og ikkje som variantar av dansk, og at 'norsk' eksisterte som ein språkleg kategori på line med 'dansk' og 'svensk'. Hardangerpresten Marcus Schnabel sette seg t d føre å jamføra hardangermålet med gamalnorsk (Prøve paa hvorvidt det gamle norske Sprog endnu er til udi det Hardangerske Bonde-Maal, utgjeve posthumt 1784). Bergensaren Laurents Hallager (1777-1822) gav i 1802 ut Norsk Ordsamling (1802) med 6-7.000 ord. Samlinga bygde dels på eigne innsamlingar, og dels på det han hadde tilgjenge til av prenta og uprenta ordsamlingar. I føreordet skreiv han at «De Levninger, der endnu ere tilbage af det gamle norske Tungemaal», skilde seg frå

	de tvende andre nordiske Sprog, ei allene ved et rigt Forraad af egne ord, en egen Udtale og egne Vendinger, men endog ved en egen Forbindelse af Ordene eller Syntax; saa at man kan sige, det ikkun har manglet Dyrkning ved Skrivter, for at blive et selvstændigt Sprog ligesaa vel som hine. (Hallager 1802:iii-iv)

Grunnen til at det har gått so vel, var «... den udmærkede Nationalstolthed og Selvstændighed, som er de norske Bønder saa egen» (sst). Før grammatikken og ordboka til Aasen kom ut (1848/1850), var ordsamlinga til Hallager viktigaste verket om levande norsk språk, og ho var viktig for Aasen i den fyrste fasen av arbeidet hans.
	Me kan difor rekna med at språkinteresserte og opplyste embetsmenn i Noreg har sett på 'norsk' som eit eige mål på line med 'dansk' og 'svensk' i heile dansketida, og iallfall det siste hundreåret før 1814. Ein såg dei norske målføra, eller iallfall sume av dei, som leivningar av det gamalnorske målet, og ikkje vanskapte undergreiner av dansk. Ut frå Smiths terminologi kan me kalla dette eit norsk etnisk språkmedvit, og det fanst soleis lenge før ein kan tala om nokon aktiv norsk språknasjonalisme. Me kan òg rekna med at det var eit utbreidd syn i den norske ålmugen at 'dansk' mål var noko anna enn det dei tala sjølv. I 1698 førde Jonas Ramus opp verbet knote med tydinga «tale dansk» i ordlista over ringeriksmålet (jf s.29), og i Glossarium Norvagicum (1749) har Erik Pontoppidan verbet 'danske' med same tyding. Orda førekjem òg i fleire andre bygdemålsoppskrifter (jf Norsk Ordbok I 1966).
	Då dei nye tankane om sambandet mellom språk og nasjon slo inn i Noreg i byrjinga av 1800-talet, fanst det soleis ei oppfatning av at 'norsk' og 'dansk' var ulike språk, men det var mindre klårt kvar grensene mellom dei gjekk.

Målstrev og målstrid før 1848
Språknasjonalisme
Trass i medvitet og den aukande kunnskapen om norsk språk, kom det ikkje fram ynske om eit norsk skriftmål. Det einaste sume av dei ynskte (som Hallager), var at norske ord skulle «berige Fællessproget». Ein tenkte seg ei hevding av det norske innanfor den sams skrifttradisjonen, på same måten som norsk nasjonalisme (eller patriotisme?) før 1814 gjekk ut på å hevda norske interesser innanfor heilstaten. Indrebø (1951:376) slår fast at det var «... ovleg lite røynleg sjølvhevdingsvilje å merka millom nordmennene i målvegen».
	Likevel er det fleire vitnemål om at tanken om eit eige norsk språk har vore framme. Den fyrste me kjenner til er opplendingen Gregers Fougner Lundh (1786-1836) som i 1806/07 under studietida i København laga seg ein plan for ei avhandling der han skulle svara på desse spørsmåla: «... hvorfor har Norge ikke et eget nationalt Sprog? og er det muligt og paa hvilken Maade er det muligt, at det engang kan erholde samme?» (Lundh 1954:38). Lundh tenkte seg at ein skulle samla «Idiotikon» i ulike landsdelar og deretter «sammendrage en fuldstændig Ordbog» (sst). Ein stad tenkjer han seg at «Den fuldkomneste [dialekten], den der har beholdt mest Lighed med vore Fædres Tungemaal» skal vera «Grundvold for det vordende Sprog» (sst), medan han ein annan stad skriv (s.42):

	Tillige have de n.[orske] M.[undarter] en Rigdom paa Ord og Udtryk som fortrinligen vilde bidrage til at danne et skjønt og behageligt Skrivtsprog – og denne Rigdom vilde især kunde overbringes paa det vordende nye Sprog, naar det dannedes ei allene af een D.[ialekter], men ved af de mange forskjellige Mundarter at samle det Bedste og Fortrinligste.

Han såg føre seg at «En Mand med de fornødne Kundskaber og Mod maatte fremstaae og bryde Isen» (s.38), og det ligg nær å tru at han såg seg sjølv som denne uredde mannen. Iallfall arbeidde han på same tida (1806-08) med ei norsk ordsamling som han til liks med avhandlinga aldri fullførde. Notata til Lundh vart verande ukjende for ålmenta til 1922 (Lundh 1922) og uprenta til 1954. Det han skreiv i 1807 er likevel interessant av fleire grunnar. For det fyrste vitnar dei om at det norske språkproblemet og løysinga til Lundh var samtaleemne i det norske eksilmiljøet i København rett etter hundreårsskiftet. Det er vanskeleg å sjå føre seg at Lundh ikkje har drøft desse tankane og planane med andre. For det andre tyder lagnaden til ideen og fråveret av andre vitnemål om at det ikkje var grobotn for slike planar kring 1807. Me må fram til 1830-åra før ynsket om eit norsk skriftmål vart klårt uttala.
	Norkre år etter var to danskar inne på tanken om ein norsk språkseparasjon, men med motsett innfallsvinkel – dei ville åtvara mot han. Den seinare professoren Oluf Chr. Olufsen heldt i 1811 ei tale i Det Skandinaviske Literatur-Selskab i København om målstoda i heilstaten, og han gjorde det klårt at dei norske målføra skilde seg mykje frå dansk skriftmål. Han meinte dansken vart halden ved lag i Noreg ved at nordmenn studerte i København, gjennom «Almuens Skolebøger og Religionsbøger», ved at «... al Collegial-correspondants og hele Lovgivningen er dansk». Han var difor redd for at «Indtræffer nogen Forandring i denne Sagernes Stilling, syntes det, at deraf maa flyde en betydelig Virkning til det norske Sprogs Opkomst og de danske og norske Tungemaals Adskillelse.» (her etter Seip 1947:36) P. E. Müller var inne på liknande synsmåtar i ei prisoppgåve om Det islandske Sprogs Vigtighed (1813, her etter Seip 1947:37).
	Eit offentleg ordskifte om målstoda i Noreg kom fyrst etter unionssprenginga i 1814, og løysinga nordmennene no tydde til, var å glatta over problemet med å argumentera for at skriftmålet var norsk og at alt difor var som det skulle vera (jf s.42). Freistnader frå Jacob Aall og Jens Chr. Berg i 1816 på å ta i bruk norske målføreord og eit par norrøne ord i nokre sogeomsetjingar, vart tvert om møtte med sterkt motstand av di det vart oppfatta som forsvensking (Seip 1913:30).
	Målordskiftet gjekk over i ein ny fase kring 1830. Striden mellom Wergeland, Hielm, P. A. Munch, Welhaven m fl i 1830-åra er godt kjend både frå den store granskinga til D. A. Seip (1914) og frå dei fleste språkhistoriske oversynsverk, og eg skal nøya meg med hovudpunkta. Det byrja med at Wergeland tok i bruk ein del norske ord kring 1830, både i diktinga og i folkeopplysningsskrifta han gav ut sjølv (For Almuen frå 1830) eller var med på å gje ut (Folkebladet frå 1831). Det var ikkje nytt i seg sjølv – norske diktarar hadde teke i bruk norsk måltilfang i dansken sidan midten av 1700-talet. Derimot var grunngjevinga ny. Føremålet hans var ikkje å «berige» fellesspråket, men å arbeida medvite for å skilja ut eit sjølvstendig norsk skriftmål. Wergeland forsvarte språkseparatismen prinsipielt utetter 1830-åra, og viktigast var artikkelen «Om norsk Sprogreformation» som vart skriven som eit svar til Munch i 1832, men ikkje prenta før i 1835. Wergeland tenkte seg likevel ikkje meir enn ei leksikalsk oppnorsking, formverk og lydverk let han liggja. Meir i samsvar med det som seinare vart oppnorskingslina, var framlegget frå Wergelands ven Jonas Anton Hielm i Almindeligt Norsk Maanedsskrivt. Han tenkte seg òg eit eige norsk skriftmål, men med utgangspunkt i bymåla.
	Striden var voven inn i motsetnadene i studentmiljøet, og motstandarane var den andre fløya i Studentersamfundet, den konservative «Troppen». Hovudmannen bak det målpolitiske åtaket på Wergeland var den 21 år gamle studenten Peter Andreas Munch. I det store spørsmålet om skriftmålet var norsk eller dansk, var Munch klår: det var dansk, og denne kjepphesten reid han heile livet. Likevel ville han ikkje gjera noko med det, og det forsvarte han med at «Nationaliteten grunder sig ikke saameget paa Sproget, som paa Indbyggernes Charakteer og Landets Natur» (Munch 1832:181). Tvert om skulle ein vera glad for det danske skriftmålet slik at «... vi saa bekvemt komme til at deeltage i en af Europas mest dannede Nationers Literatur».
	Fleire enn Wergeland prøvde seg med oppnorsking av det danske skriftmålet, men dei fleste andre freistnadene var meir motiverte av dei litterære krava stoffet sette enn ynske om eit norsk skriftmål. Dette galdt både Snorre-omsetjinga til Jacob Aall (1838-39), folkevisesamlinga til Jørgen Moe (1840), fyrste heftet av Norske Folkeeventyr av P. C. Asbjørnsen og J. Moe (1841), og diktinga til J. S. Welhaven og Andreas Munch utetter 1840-åra.

Rettskrivingsstrevet
Danmark
Fram til 1840-åra var rettskrivingsstrevet vel so omstridd og dominerande i målordskiftet som krava om eit norsk skriftmål. Dette hadde i utgangspunktet ikkje noko med språknasjonalisme eller -separatisme å gjera.
	I Danmark hadde det vore strid om rettskrivingsprinsipp sidan 1600-talet. Serleg viktig vart arbeidet til grammatikaren Jacob Baden sist på 1700-talet som førde til eit større ordskifte om rettskrivinga i det fyrste tiåret etter hundreårsskiftet. Baden og stridsbørne hans var ortofonistar og ynskte eit skriftmål som i størst mogleg grad spegla talemålet, etter prinsippet om at eitt fonem ikkje skulle ha meir enn eitt grafem, og eitt grafem ikkje stå for meir enn eitt fonem. Ortofonien hadde opphavet sitt dels i den auka innsikta som framstega i målvitskapen førde med seg, og dels i ideala frå opplysningstida. Ein ynskte ei rettskriving som var moderne, rasjonell og lett å læra. Dei viktigaste motstandarane til Baden – 'etymologistane' – var Knud Lyne Rahbek, rektoren Johannes Boye, S. N. J. Block og Chr. Molbech.
	Ortofonien gjekk over i ein ny fase med Rasmus Rask (1787-1832). I 1826 gav han ut ei skilsetjande rettskrivingslære der han argumenterte over 340 sider for ei omfattande ortofonisk reform i skriftmålet (Rask 1826). Med Rask fekk ortofonien både eit solid vitskapleg grunnlag og ein pågåande talsmann. Både for målgranskaren og målpolitikaren Rask var talemålet det primære, og han ville leggja det dana talemålet til grunn for den ortofone reforma. Dei viktigaste punkta i framlegget hans var: 1) Fjerna stum 'e' og stum 'h' ('Snee, troer > Sne, tror'; 'thi, Thing > ti, Ting'), 2) fjerna dobbeltskriving av vokalar og heller skilja mellom stutte og lange vokalar med cirkumfleks ('Huus > Hus'; 'vâr – var'; 'vîs – vis'; 'Dûg – Dug'), 3) 'aa > å' (dette hadde Høysgaard tidlegare gjort framlegg om), 4) innføra eit skilje mellom open 'ö' og lukka 'ø' ('en Dör – jeg dør'), 5) fjerna diftongane – Rask meinte det ikkje fanst diftongar i dansk ('taus, Europa > tavs, Evropa'; 'Vei, Øie > Vej, Øje'; 'Stierne, skiule > Stjerne, skule'), 6) stryka 'j' etter 'k, g' ('gjøre, kjøre > gøre, køre'), 7) fjerna 'c, q, x, z' ('Sirkel, Syklus, Prinsip; Kvarter, Kvinde; Takst, Eksempel, straks; Sink, Sinnober, sire'), 7) fordanska framandord ('Byste, Löjtnant, Møbel, Salme, Sjal, Sjampanje, Uvertyre'), 8) avgrensa bruken av store førebokstavar inne i setningar til substantiv og visse pronomen ('I, De, Dem, Deres'), og 9) gå over frå gotisk skrift til antikva (latinsk skrift) (Skautrup 1953:167-168).
	I Danmark vart det stor strid om framlegga til Rask utan at dei fekk serleg mykje å seia med det same. Men ein liten krins slutta seg til han, og fremst stod ein av elevane hans, den seinare språkprofessoren Nils Mathias Petersen (1791-1862). Dei førde arbeidet til Rask vidare og skipa i 1837 Selskabet for en forbedret Retskrivnings Udbredelse som byrja gje ut Nordisk Ugeskrift. Petersen gav same året ut Kortfattet dansk Retskrivningslære. Heller ikkje no fekk ortofonien gjennomslag utanfor eit lite miljø, men utetter 40-åra kom han i medvind då han vart sterkare knytt til skandinavismen og ein idé om ortografisk tilnærming mellom svensk og dansk. Ortofonien fekk no oppslutnad i skandinavistiske skule- og akademikarkrinsar, og den 'rask-petersenske' rettskrivinga vann innpass nokre skular trass sterk motstand frå tradisjonalistisk hald, m a frå Molbech. Nokre moderate endringar vart i praksis godkjende i 1855 gjennom eit privat skriv til skulane frå nestoren i dansk målvitskap, Johan Nicolai Madvig (1804-1886), som då var undervisningsinspektør. Madvig tok m a til orde for 'q > k' ('Kvinde'), 'th > t' ('Ting'), og avskaffing av stum 'e' ('støe-e) og vokaldobling for å markera vokallengd.

Noreg
Det var nært samband mellom rettskrivingsstrevet i Danmark og Noreg, sjølvsagt før, men òg etter 1814. Kolsrud (1974) har dokumentert det etter måten store omfanget på ordskiftet i Noreg mellom 1775 og 1814, og kring 1830 vart ortofonien i Noreg revitalisert etter inspirasjon frå arbeidet i Danmark. Ludvig Kristensen Daa (1809-1877) var den fyrste nordmannen som tok opp striden for prinsippa til. Han var sterkt påverka både av den samanliknande målvitskapen og britisk liberalisme, han var ihuga skandinavist, og han høyrde til Wergeland-fløya i Studentersamfundet i striden med Welhaven, Munch og dei konservative. Han nytta sjølv moderate ortofone skrivemåtar i nokre skrifter, og dei viktigaste punkta var: 1) Sløyfing av støe-'e' (t d 'tro, tror, Træ'), 2) sløyfing av dobbeltvokal (t d 'been, huus > ben, hus'), 3) 'qv/x/ph > kv/ks/f' og framandord mest mogleg etter uttala, og seinare 4) 'ei/øi > ej/øj' (Seip 1914:65, 72). Sjølv om Daa og Wergeland var vener og allierte, var Wergeland aldri serleg oppteken av denne typen språkreformer. Einast ein gong i 1833 sette han fram nokre moderate framlegg til ei ortofon betring av rettskrivinga, m a avskaffing av stum 'e' (Seip 1914:101). Det var elles den leksikalske oppnorskinga som opptok han, og etter det Daa har fortalt, hadde han korkje interesse for eller kunnskapar om samanliknande målvitskap (Sanness 1959:383).
	Den viktigaste støttespelaren til Daa var forfattaren og avismannen Sylvester Sivertson som m a nytta den 'ortofone' rettskrivinga då han redigerte Storthings-Efterretninger for 1836, noko han seinare fekk sterk kritikk for. I 1837 kom femte utgåva av grammatikken til Maurits Hansen, denne gongen med tittelen Norsk Grammatik, og han fylgde no stort sett Rasks ortofone skrivemåtar (men ikkje 'ej/øj'; Seip 1914:73). Same året nytta sju av 73 artiumskandidatar «... den saakaldte orthophoniske Retskrivning» (Nygaard 1945:20), og no kom reaksjonen mot ortofonistane. Kyrkjedepartementet påla dei sju ortofonistane ei ny prøve der dei skulle syna at dei kjende den vanlege rettskrivinga, og året etter sende departementet ut eit rundskriv der dei slo fast at skulen skulle fylgja «den sædvanlige Methode» i språkundervisninga. Maurits Hansen måtte vraka 5. utgåva av grammatikken og senda ut eit opptrykk av 4. utgåva med den vanlege «etymologisk-analogiske Retskrivning» (Nygaard 1945:21).
	Som i Danmark var soleis ortofonien på ein bylgjetopp i 1837, og i båe landa møtte han sterk motstand frå offisielt hald og etablerte krinsar. Ortofonistane gav likevel ikkje opp striden etter attendeslaget. Daa skreiv i 1838 ei artikkelrekkje i Morgenbladet om «Rasks Ortografi» (Seip 1914:74), og han tok opp att dei ortofone synsmåtane i Udsigt over det svenske Sprogs Grammatik (1837) og i Svensk-Norsk Haand-Ordbog (1841). Etter kvart tok arbeidet til å bera frukter, og då Henning J. Thue gav ut ei lesebok i 1846, kunne han gjennomføra nokre av rettskrivingsframlegga til Rask, Daa og Hansen utan at det kom protestar (Seip 1914:73).
	Rettskrivingsstrevet i Noreg og Danmark fylgdest nært åt det meste av 1800-talet. Rask var den store inspiratoren, dei konkrete rettskrivingsframlegga var stort sett identiske, og i båe landa var ortofonien nært knytt til skandinavismen. Ein såg føre seg at den språklege avstanden mellom dei skandinaviske landa vart mindre dersom alle gjennomførde dei same grafiske og ortografiske endringane. Rettskrivingsmøtet i Stockholm i 1869 vart høgdepunktet for språkskandinavismen (Skard 1980:111-113).

Kultur utan nasjonalitet, og nasjonalitet utan kultur
Til no har eg lagt vekt på den nasjonale aksen i målspørsmålet og i romantikken. Det fanst òg ein sosiokulturell akse som krev nokre ord. Problemet med skriftmålet var at det ikkje var norsk, medan problemet med det norske målet (målføra) var at dei vanta prestisje og ikkje stod i samband med 'kulturen'. P. A. Munch meinte i 1832 det var heldig for Noreg at dansk hadde avløyst norsk som skriftmål av di «... vi saa bekvemt komme til at deeltage i en af Europas mest dannede Nationers Literatur; at Alt, hvad Danerne arbeide for sig, ogsaa kommer os tilgode; at vi gjennem dem sættes i Forbindelse med alle øvrige videnskabeligt dannede Nationer.» (Munch 1832:182) Oddmund Søilen (1982:38) har oppsummert motsetnaden slik: «For store deler av tidens intellektuelle elite hadde en dikotomi mellom 'nasjon' og 'kultur' nærmest status som et aksiom. På en måte som ble utslagsgivende for konklusjonene, godtok man at 'kulturen' ikke var nedfelt i dialektene og landsmålet.» Søilen syner korleis dette hekk saman med at nordmennene importerte eit nytt kulturomgrep som tok form i tysk idealisme i hundreåret etter 1730. Det vart no laga ein skarp motsetnad mellom 'natur' og 'kultur' – mellom 'naturfolk' og 'kulturfolk', og 'naive kulturborn' mot 'kulturmenneske' (Søilen 1982:40). Det nye kulturomgrepet hadde utspring i ein tyskspråkleg borgarleg intelligentsia med trong for å markera seg mot den franskspråklege adelen, og mot dei aristokratiske manerane og galanteriet sette ein moralitet og dygd ('Tugend'). Daningsmomentet ('Bildung') vart serleg bygt inn i kultur-omgrepet av Hegel (s.41). Til å byrja med var 'daning' knytt til indre eigenskapar som ein fekk gjennom utdaningssystemet – opplysning og forstands- og fornuftskategoriar som kunne forklåra den ytre verda (s.43). Etter kvart vart òg ytre eigenskapar som oppførsel, etikette, raffinement osb tekne inn i daningsomgrepet – ein skulle kunna sjå klårt og tydeleg at ein hadde lagt det primitive stadiet bak seg. På det språklege området kom dette til uttrykk i ein motsetnad mellom 'kulturspråk' og 'primitive språk', og ein sette opp hypotesar om at det var knytt visse språklege eigenskapar til dei 'primitive' språka, t d eit dårleg utvikla ordtilfang (jf Robins 1991:167). Språket var ikkje berre eit uttrykk for folkeånda og nasjonaliteten; det var òg eit uttrykk for kultursteget til eit folk, og språket var uløyseleg knytt til kulturvoksteren fram til dette steget.
	Dersom ein heller la vekta på det folkelege, kunne romantikken få eit motsett sosiokulturelt forteikn. Kenneth Minogue har peika på at konsekvensane av Herders språksyn var «potentially revolutionary» ved at ein såg på ålmugen ikkje berre som primitive bønder, men som ei kjelde til nasjonal kreativitet (Haugland 1985:43). Sameleis talar A. D. Smith (1991:75) om Herders «cultural populism». Romantikken vart det kulturelle motstykket til folkesuverenitetstanken ved at ein slo fast at kulturen, som den politiske makta, gjekk ut frå folket. Grundtvigianarane var dei fremste talsmennene for ein slik venstreromantikk i Noreg etter 1850.
	Slik fekk romantikken ein tvifeld funksjon i målstriden. Han kunne både nyttast til å grunngje naudsynet av eit norsk mål, og vern om den rådande skrifttradisjonen. Slik fall den romantiske tankeverda både inn i den horiontale (nasjonale) og den vertikale (sosiale) dimensjonen i den norske målstriden.

Del II: Knud Knudsen og det dansk-
	norske målstrevet

Det som her går under samlenemninga 'det dansk-norske målstrevet', fylgde tre hovudliner mellom 1848 og 1865. Ei line var ei vidareføring av det ortofone rettskrivingsstrevet som hadde byrja i Danmark og som serleg L. Kr. Daa og M. Hansen arbeidde for i Noreg i 1830-åra. Dette galdt punkt som danske og norske ortofonistar stod saman om og som ikkje reflekterte talemålsskilnader i Danmark og Noreg. Den andre hovudlina var arbeidet for ei oppnorsking av skriftmålet som ville føra til at skriftmåla i Danmark og Noreg skilde lag. Den tredje lina galdt arbeidet for endringar i talemålstilhøva, eller meir presist arbeidet for å gje den dana daglegtala auka status og utbreiing på kostnad av dansk talemål og skriftrett dansk-norsk høgtidsmål. Dette vart knytt til ein nasjonal motsetnad mellom dansk og norsk, til liks med oppnorskinga av skriftmålet. Det var ingen naudsynt samanheng mellom dei tre linene, og det er dei to sistnemnde som er interessante i eit nasjonalisme-perspektiv. Likevel var det moderate ortofone rettskrivingsstrevet tett samanvove med oppnorskingsstrevet, og ein kan difor ikkje skilja skarpt mellom dei i ei framstilling av målstriden i 1850- og 60-åra.
	Med 'målstrev' og 'målstrevar' meiner eg det Bleken (1966:18) legg i omgrepa når han skil «... mellom det å nære et uforpliktende mer eller mindre vagt ønske om sprogforandring og det å sette seg til oppgave eller mål å realisere en sprogforandring.» Målstrid vert det fyrst når når ein freistar realisera eit språkprogram, og dette møter motstand. Mest ingen tok klårt til orde for at nordmennene skulle underkasta seg språknormering og språkbruk i Danmark og «... holde følge med danskerne saa lenge og saa langt som muligt», som Bjørnson seinare formulerte seg (Skard 1980:17). På det uforpliktande planet meinte dei fleste at skriftmålet eller det høgare talemålet skulle utvikla seg i norsk lei. 'Målstrevarar' (reformistar) vert soleis alle som ville endra tradisjonen gjennom aktive inngrep (både landsmålsfolket og dei dansk-norske målstrevarane). 'Tradisjonalistane' (Blekens «ikke-strevere») vert dei som motsette seg slike aktive inngrep.

4. Knud Knudsen – ideologisk og teoretisk
	grunnlag

Ortofoni og nasjonalisme før Knudsen
Både Ludvig Kr. Daa, Maurits Hansen og dei andre ortofonistane rekna med at skriftmåla i Noreg og Danmark ville skilja lag etter Danmark og Noreg vart skilde politisk. Daa rekna med at det norske målet var «ugjenkaldelig tabt», men han rekna i 1835 òg med at «Norges gjenvundne Selvstændighed, formedelst Fornødenheden for et Folk at afpræge sin Eiendommelighed i et eget Sprog, sikkert [ville] frembringe Dannelsen af et noget fra det Danske forskjelligt Skriftsprog». I føreordet til den ortofone 5. utgåva av grammatikken (1837) skreiv Hansen:

	Det Sprog, der tales av det norske Folk, kaldes naturligt det norske Sprog. Det er for Tiden det samme, som det danske, skjønt allerede enkelte Afvigelser, hvorved Skriftsproget har rettet sig mere efter det norske Talesprog, antyder, at der lidt efter lidt vil blive Forskjel paa Norges og Danmarks Tungemaal. (sitert etter Seip 1968:52)

Sitatet får klårt fram spriket i den språklege nasjonalitetsoppfatninga som ein finn hjå dei dansk-norske målstrevarane etter 1848. På den eine sida rekna ein skriftmålet og det høgare talemålet som 'norsk' – på den andre sida kunne dette målet bli norskare.
	Daa og Hansen var målstrevarar, men ikkje språknasjonalistar. Utskiljinga av eit norsk skriftmål var noko ein måtte godta dersom ein tok det ortofone rettskrivingsprinsippet på alvor, men det var ikkje eit overordna mål for språkpolitikken. Til liks med Rask og dei andre danske ortofonistane såg dei tvert om den dansk-norske språkfellesskapen som ein føremon. I 1815 åtvara Rask både Grundtvig og nordmennene mot å ta opp ålmugeord og landskapsord av di det «... under nærværende Forhold...» berre ville tena til «... at adskille begge Folks Sprog, hvilket vilde være den største Daarlighed i Litteraturen paa begge sider, som kan optænkes» (her etter Seip 1914:24). Han framheva fleire gonger at skriftmålet var utvikla av nordmenn og danskar i fellesskap, og i 1817 skreiv han jamvel at det «... fælleds Sprog maaskje er uddannet ligesaa meget ved Nordmænd, som ved indfødte Danske» (Seip 1914:32). Likevel ville han ikkje ha noko av at nordmennene kalla skriftmålet 'norsk'. I striden om namnet på målet på 1820-talet, meinte han at dersom nordmennene verkeleg ville ha eit norsk mål, måtte dei bryta språkfellesskapen med Danmark. «Dog derpå kan vel næppe nogen klog Nordmand tænke for Alvår.»
	Likevel var likskapane med læremeisteren større enn skilnadene. For nordmennene, som for Rask, var rettskrivingsspørsmålet fyrst og fremst eit praktisk spørsmål. Ortofonien skulle gjera det lettare for alle å skriva, og i ein skandinavisk samanheng skulle han gjera det lettare for alle i Norden å lesa grannespråket. Dersom skriftmåla både i Sverige, Danmark og Noreg vart meir i samsvar med det dana talemålet i dei tre landa, ville ein del uturvande skilnader mellom dei to (på lengre sikt tre) skriftmåla forsvinna (Sanness 1959:411). For Daa var skandinavismen overordna som språkpolitisk ideologi, og han vart sterkare og sterkare i den skandinavistiske trua si frå slutten av 1830-åra og frametter. For norske språkskandinavistar var det likevel ikkje ein like stor motsetnad mellom nasjonalisme og skandinavisme som for danskane. Daa ville at det norske skulle koma til full rett og ikkje drukna i det danske og det svenske, og det var difor eit innslag av norsk nasjonal sjølvhevding i skandinavismen hans. Han helsa difor utskiljinga av eit norsk skriftmål velkomen, men han ville ikkje skunda på ei slik utvikling.
	Ein må difor seia at 1830-generasjonen av norske ortofonistar hadde eit noko tvitydig tilhøve til nasjonalismen og at arbeidet deira ikkje kan reknast som språknasjonalisme. Ei meir systematisk og vidtgåande kopling mellom ortofoni og nasjonalisme kom ikkje før omkring 1850. Nygaard (1945:22) har presist oppsummert at «Den som for alvor forenet de to linjene i norsk målstrev – fornorsking og ortofoni – var overlærer Knud Knudsen.»

Idegrunnlaget til Knud Kndusen
Innleiing
Knud Knudsen (1812-1895) er utan tvil den personen som har hatt mest å seia for utviklinga innanfor det norsk-danske skriftmålet i Noreg, og utanom Ivar Aasen er det vel ingen som har hatt større innverknad på norsk målsoge i det heile.
	Ut frå dette må ein kunna seia at Knud Knudsen har vorte vigd påfallande lita merksemd, interesse og forsking, serleg dersom ein jamfører med Aasen. Til no er det berre publisert tre større forskingsarbeid om Knudsen. To av dei gjeld Knud Knudsen som språkmann – hovudoppgåvene til Bleken (om Knud Knudsens grammatiske arbeid, Bleken 1956) og Berg (om Knudsen og teatermålet, Berg 1977). Det tredje arbeidet er Knud Knudsen og latinskolen av skulehistorikaren Helge Dahl (1962), som òg går ein del inn på den målpolitiske verksemda til Knudsen (serleg s.34-70). Trygve Knudsen skriv dessutan om Knudsen i boka si om P. A. Munch (Knudsen 1923). Eit samla oversyn over Knudsen som språkplanleggjar og -politikar finst likevel enno ikkje. Det er sparsamt med artikkelstoff, og ingen av bøkene eller artiklane til Knudsen er prenta opp att i dette hundreåret.
	Den største skilnaden mellom Aasen og Knudsen kjem likevel til syne i den utanomfaglege interessa. I 1995 var det 100 år sidan Knudsen døydde, og bortsett frå nokre spreidde artiklar, var det stille i 'Knudsen-året'. I år (1996) vil derimot 100-årsminnet etter Aasen bli markert med ei rad bokutgjevingar og tilstellingar, og 'Aasen-året' har eit millionbudsjett til rådvelde, med Kulturdepartementet som den viktigaste tilskotsytaren. Skilnaden er skjøneleg nok. Aasen har vore, og er, Helten i ei brei og stor kulturrørsle med sterke band til dei norskfaglege miljøa. Knudsen har vore mindre heldig med etterkomarane, om ein kan seia det slik. Riksmålsrørsla har vore meir glad i forfattarar enn i språkplanleggjarar og vitskapsfolk, og som Bleken har synt, har riksmålsfolk òg hatt målpolitiske kvaler med å trykkja Knudsen til brystet av di han var «... en svoren fiende av fri sprogutvikling» (Bleken 1966:68-70).
	Knudsen voks opp på ein husmannsplass i Holt ved Tvedestrand og hadde soleis ein uvanleg sosial bakgrunn til akademikar å vera. Far hans, Knud Reiersen, var omgangsskulelærar, og den bokglade sonen vart hjelpelærar for faren alt i niårsalderen. Dei fylgjande åra var han dels lærar (huslærar frå 1824 og seinare omgangsskulelærar) og dels elev. Skuelærarprøva tok han i Risør i 1830, og etter å ha skrapa saman pengar frå velviljuge gjevarar, m a Jacob Aall, vart han økonomisk i stand til å ta examen artium ved Kristiania Katedralskole som 21-åring i 1833. Han byrja deretter på Universitetet og livnærde seg som lærar til han vart cand.philol. med laud i 1840. Same året vart han adjunkt ved latinskulen i Drammen, og i 1846 kom han attende til hovudstaden og Kristiania Katedralskole, fyrst som adjunkt, og frå 1852 som overlærar, ei stilling han hadde til han gjekk av i 1880.
	Knudsen levde eit liv i strid, og Dahl (1962:147) strekar under alvoret med å hevda at «Det er vel bare Bjørnson som i norsk åndsliv har vært utsatt for hardere personforfølgelse enn han». Han er best hugsa for målstrevet, men han kjempa òg ein livslang skulepolitisk kamp mot latinfaget og for ei styrkt morsmålsundervisning. Her skaffa han seg vel so mange fiendar som i målstriden. Krossferda hans mot latinen og den nyhumanistiske formaldaninga vart innleidd i 1846, og den endelege sigeren kom 50 år seinare, året etter at Knudsen døydde, då den nye skulelova vart siste spikeren i kista til latingymnaset (Dahl 1962:129). Den andre hovuddelen av arbeidet hans var målstrevet, som ein må sjå som ein del av skulereformarbeidet. Heile det målvitskaplege og målpolitiske arbeidet hans hadde utgangspunkt i røynslene frå skulekvardagen, og for Knudsen sjølv var nok dei pedagogiske omsyna heile tida sterkaste drivkrafta i målstrevet – han ville ha eit språk som var lettare å læra for alle lag av folket.
	Knudsen var ein sers effektiv språk- og skulepolitikar. Han gav ut ei rad store og små bøker om språk- og skulespørsmål, og han skreiv eit utal tidsskrift- og serleg avisartiklar. Det som fyrst og fremst skilde han ut frå både motstandarar og meiningsfellar, var den uvanlege krafta og aggressiviteten i polemikken, kombinert med eit usliteleg pågangsmot. Meir enn nokon annan nådde han ut til eit stort publikum med synspunkta sine, serleg gjennom pressa. Motstandarane ergra seg stadig over «den Knudsenske Methode» i ordskiftet, som gjekk ut på å «... føre fram argumenter og beviser og så stive disse opp med sitater fra autoritetene og referater av deres synsmåter». Han var ikkje nøye med kjeldene, og sitata var ofte «... revet ut av sammenhengen og derfor ikke vitenskapelig holdbare. ... Kombinert med gjentagelsens kunst ble metoden svært effektiv». På eit forunderleg vis kombinerte han dette med alliansebygging og eit program om å gå fram varsamt og steg for steg både i skule- og språkreformarbeidet. Han skaffa seg viktige støttespelarar, for skulepolitikken m a i Kyrkjedepartementet (jf Dahl 1962:80), og for målpolitikken gjennom organisasjonar og føretak som Sprogforeningen i Studentersamfundet (1852), Selskabet til Folkeoplysningens Fremme og bladet Folkevennen (frå 1851/52), Den norske dramatiske Skoles Theater (språkkonsulent 1852-62), og tidsskriftet Den norske Folkeskole (1852-56) som han gav ut saman med Ole Vig.
	Målstrevet til Knud Knudsen strekte seg over eit halvt hundreår og mange arbeidsfelt. Mest kjent er arbeidet hans for ei norskare og meir talemålsnær rettskriving og framfor alt for dei «harde» konsonantane (p, t, k). Ein del av rettskrivingsarbeidet var arbeidet hans for latinsk skrift. Dei siste 25-30 åra kasta han seg for alvor ut i kampen mot framandorda, og det har gjeve han plassen som den fremste puristen i norsk målsoge. Han la dessutan ned eit stort arbeid for at den dana daglegtala skulle bli ålment godteken som norm for det høgare talemålet i staden for det sterkt danskprega høgtidsmålet. Den viktigaste delen av dette arbeidet fall innanfor teatret i 1850- og 60-åra. I striden for morsmålsfaget arbeidde han både for at det skulle få den sentrale plassen i skulen, og for at det skulle leggjast større vekt på rettskriving, norrønt, svensk og norsk stil.
	Det har vore ein ålmenn dom at Knudsen aldri var nokon stor målvitskapsmann. Dette kom nok både av at dei systematiske og logiske evnene ikkje nådde heilt opp til den målpolitiske viljen, og av arbeidssituasjonen. Knudsen var i fullt arbeid som lærar heilt til han gjekk av som 68-åring i 1880, og i motsetnad til Aasen kunne han difor driva med målgransking berre på fritida. På denne bakgrunnen kan ein ikkje anna enn ovundra den utrulege arbeidsinnsatsen Knudsen la i målstrevet over eit halvt hundreår.
	Eg vil her berre koma inn på ein liten del av arbeidet til Knudsen. Den skarpaste avgrensinga er tida. Knudsen var aktiv i målstriden heilt fram til han døydde i 1895, medan eg stoggar ved midten av 1860-åra, det vil seia dei fyrste 15-20 åra av den målpolitisk aktive tida hans. Sjølv om det er stort samsvar mellom strevet til den tidlege og den seine Knudsen, vil framstillinga mi difor ikkje gå inn på det store leksikalske arbeidet som Knudsen fyrst tok fatt på for alvor i 1870-åra. Framstillinga mi fangar heller ikkje opp den målpolitiske radikaliseringa Knudsen gjekk gjennom (Torp/Vikør 1993:197). På den andre sida har det vore litt for vanleg å sjå den tidlege Knudsen i lys av den seine Knudsen. Føremålet mitt er å sjå arbeidet til den tidlege Knudsen ut frå dei omgjevnadene det gjekk inn i midt på 1800-talet, og ikkje ut frå det han seinare føretok seg.
	Føremålet med den neste bolken er å skildra det målpolitiske idegrunnlaget til Knud Knudsen. Grunnlaget for framstillinga er hovudsakleg dei to fyrste målpolitiske arbeida hans, debutartikkelen «Om Lydene, Lydtegnene og Retskrivningen i det norske Sprog» (1845) og «Om Norskhed i vor Tale og Skrift» (1850). Dei var båe to programartiklar, dei er godt fagleg underbygde, og dei er skrivne før Knudsen heiv seg inn i målstriden. Saman gjev dei dessutan eit representativt bilete av språktenkinga til den tidlege Knudsen, og dei fangar opp ei viktig endring i tenkinga hans om 'det nasjonale'.

Knudsen og ortofonien
Den sterke Rask-inspirasjonen skin tydeleg gjennom alt i tittelen på debutartikkelen hans: «Om Lydene, Lydtegnene og Retskrivningen i det norske Sprog». Tilvisingane i artikkelen seier òg sitt om kvar han har henta inspirasjonen – dei aller fleste gjeld Maurits Hansens grammatikk frå 1837 og Rask 1826 (sjå ovanfor s.47ff). I åra frå 1832 til 1840 var Knud Knudsen student og heldt seg for det meste i Kristiania. Ingen spor viser at han aktiv i studentlivet i desse åra, men han kan ikkje ha unngått å få med seg målstriden mellom 'troppen' og 'patriotane' frå 1832, og rettskrivingsstriden i 1837/38. L. Kr. Daa og Rask var dei to som forma språksynet hans sterkast dei fyrste åra. Han kjende Daa personleg (Dahl 1962:46, Knudsen 1937:131-136), og Knudsen har sjølv opplyst at det var skriftene til Rasmus Rask som fekk han til å ta opp arbeidet mot framandord og for latinsk skrift og ei ortofon rettskriving. I 1841 las han dei samla avhandlingane til Rask i Drammen (Dahl 1962:55, Knudsen 1937:149, 185-186).
	Artikkelen frå 1845 er på 84 sider og har tre hovudbolkar, om vokalane (28 s.), konsonantane («Medlydene» – 47 s.) og ei oppsummering (9 s.). Som forgjengarane er Knudsen einast oppteken av av korleis lydverket i talemålet er attgjeve i skriftmålet, og han går ikkje inn på bøyingsverk og setningsbygnad. Den seinare so aktive puristen Knudsen er heller ikkje innom ordtilfanget anna enn i nokre stutte setningar. Føreloga til Knudsen er heile vegen å syna fram, forklåra grunnane til og polemisera mot det vantande samsvaret mellom «Lydene» i den dana daglegtala og «Lydtegnene» i skriftmålet. Med dette for auga går han gjennom vokal for vokal og konsonant for konsonant. Vurderingane er heller einsidig tufta på eit strengt gjennomført motsetnadspar 'ortofon : etymologisk', der det etymologiske rettskrivingsprinsippet står for noko eintydig negativt, medan det ortofone prinsippet er redninga for rettskrivinga. Dette kjem serleg til syne i mange små polemiske merknader, t d: «Skal man endelig følge den Regel, at forkaste ved Skrivningen den sædvanlige Udtale for den gamle, saa bliver det vel conseqvent at fremtrække som endnu bedre en Udtale, som er ældre end denne gamle lige til vi faae Islandske tilbage; længer kunne vi da ikke komme.» (Knudsen 1845:42-43)
	Knudsen er mest ute etter å gjera veikskapane i rettskrivinga synlege, men han nemner òg nokre endringar han kunne tenkja seg: «Hvorfor nu ikke lægge, lakt, ... hvorfor ikke Gaard, Jærde, Gaas, Jæs, Skam, be-skjæmme; hvorfor ikke reent bortkaste overflødige bokstaver: Jøre, jort, Jærning; spørre, spurte, spurt, Spørgsmaal.» (s.120) Han meiner at «De Medlydsovergange, som især maae komme i Betragtning», er slike som 'g-/k- > j-/kj-' (framfor høge vokalar) og 'b, d, g > p, t, k' (s.121). Alt her var han soleis inne på det som vart den ortofone merkesaka hans seinare i livet – dei 'harde' konsonantane. Nokre sider tidlegare er han inne på korleis endringane kunne gjennomførast. Det fyrste steget måtte vera endringar der det ikkje fanst dobbeltformer å velja mellom i talemålet. Dette ville vera ei vinning i seg sjølv, for «... er det da ikke bedre at have blot to Inconseqvenser end at have 100?» (s.116). Dei tilfella som vart att, fekk ein heller fastleggja «... ved Overenskomst»: «Dette kunde skee derved, at der dannedes en Forening af Sprogforskere, alene eller i Forbindelse med andre Videnskabsmænd, der drøftede denne Sag og gav Resultatet et Slags Bekræftelse ved sin Autoritet.» (s.116) Dersom det vart skipa slike foreiningar i Danmark og Sverige òg, meinte Knudsen ein kunne ta opp L. Kr. Daas gamle idé og få i stand eit møte med representantar frå dei skandinaviske landa og avtala «... fælles Tegn for fælles Lyd». Denne tanken vart som kjent sett ut i livet i 1869 etter opptak frå Daa. Knudsen gjekk likevel mot tanken om eit skandinavisk fellesspråk (s.117).
	I den metodiske tilnærminga var Knudsen ikkje serleg nytenkjande dersom ein jamfører han med Rask, Daa og Hansen. Som forgjengarane konsentrerte han seg om lydverket, og han la eit ortofont prinsipp til grunn for vurderingane. Derimot skil han seg noko ut gjennom den sterke vektlegginga av dei demokratiske og pedagogiske argumenta for ortofonien. For t d Rask var omsynet til indre konsekvens i skriftmålet i større mon eit mål i seg sjølv og lekk i ein mindre konkret framstegstanke (sjå Rask 1826:5-16). Knudsen går ut frå den sterke moderniseringa som samfunnet går gjennom og som gjorde at breiare lag av folket hadde bruk for skrivedugleik. Ei meir ortofon rettskriving ville då gjera terskelen til skriftkulturen lægre:

	Da nu hermed det dannede Skriftsprog og Talesproget komme til at afvige fra hinanden, bliver det den mindre Dannede utilbørlig vanskeliggjort at tilegne sig et mere dannet Talesprog, forsaavidt han ikke har Anledning til at lære dette ved Omgang, men maa søge et Surrogat for denne i Bøger; thi disse angive en Udtale, hvis Anvendelse i Talesproget hvert Øieblik vil udsætte ham for Latter. ... Under vore frie Forholde kan imidlertid enhver faae Brug ogsaa for en temmelig Grad af Skrivedygtighed; Bonden, Sømanden, Haandværkeren kan let faae et Tillidshverv, hvorved Brug af Pennen er nødvendig. ... Vor Retskrivning indskrænker altsaa rigtig Udtale, Læsning, og hvad der er endnu slemmere, rigtig Skrivning til en langt mindre Kreds, end den, hvori disse Ting kunde og derfor burde være bekjendte; ... (Knudsen 1845:43-44)

Same staden skriv han at dette kan vera lett å gløyma for mange som alt har tileigna seg skrivekunsten, men «... den, som daglig underviser i dette Fag, har ikke let for at glemme» det. Her er røynslene til læraren og pedagogen som kjem fram – eit omsyn som gjennomsyrer heile artikkelen. I ein større samanheng er dette knytt til ein framstegs- og moderniseringstanke.
	Biletet av pedagogen Knudsen skulle vera velkjent frå den språkhistoriske litteraturen. Det er likevel ei side ved sitatet ovanfor som fortener litt meir merksemd. Sjølv om Knudsen, til liks med dei andre ortofonistane rekna talemålet som primært og skriftmålet som sekundært, såg han ikkje føre seg eit enkelt einvegstilhøve mellom tale og skrift. Det pedagogiske argumentet for ei ortofon rettskriving går både ut på at ho vil gjera det lettare for ålmugen å skriva, og at ho vil gjera det lettare for ålmugen å tileigna seg det dana talemålet frå skriftbiletet. Dei «udannede» har ikkje høve til å læra seg det dana talemålet ved vanleg omgang som dei «dannede» kan gjera, og difor er dei avhengige av skrifta. Når det er stor fråstand mellom det dana talemålet og skrifta, vert det vanskelegare å læra seg dette talemålet, og fylgja vert eit kunstig og låtteleg talemål (klokkardansk), meinte Knudsen. Ein føresetnad for at skriftmålet kunne bli eit korrektiv for talemålet, var difor at skriftmålet retta seg meir etter talemålet:

	Det kunde vistnok være godt, i Bogen at have et Correctiv mod falsk Udtale, den komme nu af Uvidenhed eller Skjødesløshed. Men denne Nytte kan Skriften ikke yde, som den nu er. Først naar man faaer reguleret Retskrivningen efter den almindeligste Udtale af Ordene i de dannedes Mund, kan Bogen som Autoritet faae sand Betydning. (s.73)

Dette var fyrste gongen Knudsen formulerte det vidgjetne prinsippet om å leggja den dana daglegtala til grunn, og sjølv om delar av dette sitatet går att i ei lang rad omtaler av Knud Knudsen, har eg ikkje funne ein einaste stad der det er nemnt kva samanheng desse orda går inn i, nemleg eit ynske om at skrifta skal vera «... et Correctiv mod falsk Udtale». Her skil Knudsen seg korkje frå tradisjonalistane i «Troppen», dei tidlegare ortofonistane eller Wergeland, som i 1839 slo fast at «Ingen vil lære at skrive rigtigt, som ikke taler rigtigt, d. e. Bogsproget, saaledes som dette udtales af dannede Mennesker, og som er forskjelligt fra Folkesproget i Udtalen.» (her etter Seip 1968:56) Det same synspunktet tok Knudsen opp i 1850-artikkelen, og der gjorde han eit stort poeng av at det vantande samsvaret mellom skrift og tale var årsaka til skuldinga frå m a danskar om at seminaristar og andre frå ålmugen gjorde seg «... latterlige ved at tale stivt efter Bogen ligesom en Udlænding» (Knudsen 1850:216). Han hevda òg at det var ei oppgåve for vitskapen å «... hæve Udtalen i de Dannedes Sprog op over den individuelle Udtales Ustøhed og Vilkaarlighed». Dette skulle skje ved at vitskapen samanlikna dei ulike uttalene av kvart ord og gjorde historiske og etymologiske granskingar, og på dette grunnlaget avgjorde den rette uttala (s.215). Endå klårare formulert han det i 1856:

	Skal vor Retskrivning bli istand til at lære Læseren den rette Udtale, da maa den først forandres og bringes i nøje Overensstemmelse med den Udtale, som kyndige Folk er erklæret for den bedste. Sker dette, da vil f Eks. Almuen, som til daglig Brug ikke anvender Lands- eller Skriftsproget, men en Blanding af dette og et eller andet Bygdemaal, opnaa den store Fordel at kunne tilegne sig Landssprogets Udtale, idetmindste temmelig nøje, af Bogen. (Knudsen 1856:444, jf òg 452)

Med andre ord: Ortofonien skulle vera eit middel for å spreia skrift- og talemålet til dei dana ut til breiare lag av folket, ut frå ein tanke om at både ålmugen og nasjonen som heilskap tente på det.
	Sjølv om Knudsen ikkje var serleg metodisk nytenkjande i ortofonien sin, skil han seg frå Rask, Hansen og Daa i valet av normeringsgrunnlag og i den fylgjestrenge gjennomføringa av det ortofone prinsippet. Knudsen ville leggja den dana daglegtala og ikkje målføra eller det skriftrette høgtidsmålet til grunn, og der skilde han seg (iallfall i praksis) frå forgjengarane. I neste bolk vil eg gå nærare inn på korleis Knudsen argumenterte for dette valet. Her vil eg berre nemna at Knudsen i 1845-artikkelen på nokre punkt var temmeleg ram i kritikken av serleg Maurits Hansen. Med tydeleg ironisk snert omtala han forgjengarane som «Orthophonisterne», og han kritiserte dei for at dei ikkje har drege dei fulle konsekvensane av det ortofone prinsippet:

	Hansen synes at ville gjælde for Orthophonist (om dette Prædicat er godt eller ondt, kan her være ligemeget), men han ræsonnerer og forklarer bort den største Deel af Uovereensstemmelsen mellem Udtalen og den bestaaende Retskrivning. ... Orthophonisterne følge vel det Princip, at gjøre Udtalen gjældende i Retskrivningen, men kun der, hvor den allerede er gjældende; hvor derimod Udtalen strider mod noget andet Princip, saasom Hensyn til Rodslægtskab, eller mod gammel Tankeløshed, som kaldes Vedtægt, bør det første og vigtigste Princip vige for de andre.» (s.80-81)

Ei konkret innvending mot Hansen, er at Hansen innrømmer at ein seier /mei/ og ikkje /mig/, anna enn i det «rhetoriske Foredrag», men likevel går mot å endra på skriftforma mig:

	Altsaa, for ikke at blive nødt til at forandre Retskrivningen efter Udtalen, statuerer han en Udtale, som kun bruges een Dag af syv af een Mand blandt tusinde, og som alene grunder sig paa den Retskrivning, hvis Utilforladelighed selve Undersøgelsen forudsætter, som den rigtige, og saa falder det da af sig selv, at Intet rokkes. Ønsker man at beholde status qvo, saa kan man jo sige dette ligefrem, og ikke bringe Orthophonien, som dog maaskee kunde have meget for sig, i Miscredit hos Almeenheden ved et holdningsløst, næsten ironisk Forsvar for den. (Knudsen 1845:82-83)

Her må det leggjast til at kritikken av forgjengarane kjem i eit noko merkeleg lys vel 40 sider seinare når Knudsen kritiserer dei for å ha gått for fort fram: «Dog, Veien er endnu ikke banet for Orthophonien; dens Venner have udentvivl endog skadet den ved altfor stor Kjærlighed: Alt skulde omstøbes paa een Gang.» (s.115-116) Dette spelar ikkje noka stor rolle i denne samanhengen, men det stadfester det ålmenne inntrykket av at Knudsen ikkje alltid var like klår og konsekvent i argumentasjon og tankegang.

Den dana daglegtala som normeringsgrunnlag
«Den dannede dagligtale» har vorte sjølve varemerket på målstrevet til Knud Knudsen, og som me har sett, formulerte han dette prinsippet alt i debutartikkelen i 1845. Dette valet kravde to avgrensingar, på den eine sida mot det skriftrette høgtidsmålet (klokkardansken), og på den andre sida mot målføra eller ålmugemålet (talemålet til dei «udana»). Kvifor valde Knudsen nettopp den dana daglegtala?
	Knudsen grunngav valet like mykje gjennom å argumentera mot høgtidsmålet og målføra som å argumentera for daglegtala. Argumenta for daglegtala og mot høgtidsmålet kan oppsummerast slik: 1) Naturleg bruk – daglegtala fanst i levande og naturleg bruk som morsmål hjå visse grupper, i motsetnad til høgtidsmålet. 2) Nasjonale omsyn – daglegtala var norsk, høgtidsmålet dansk/unorsk. 3) Demografisk grunnlag – daglegtala vart nytta av langt fleire og ved fleire høve enn høgtidsmålet.
	Dei sentrale argumenta mot målføra var: 1) Geografisk grunnlag – målføra fanst berre som lokale og regionale variantar i motsetnad til daglegtala som vart nytta over heile landet (av overklassen). 2) Demografisk grunnlag – ikkje noko einskilt målføre hadde fleire brukarar enn daglegtala. 3) Prestisje – den klassen som hadde daglegtala som morsmål var òg dei leiande i samfunnet, og det var difor ikkje realistisk å tru at dei ville læra borna sine det udana ålmugemålet.
	Alle argumenta skulle vera velkjende frå dei vanlege omtalene av Knudsen. Poenget her er fyrst og fremst å få fram i kva form og i kva rekkjefylgje Knudsen tok dei i bruk, og dessutan å røkja etter korleis Knudsen rangerte argumenta. Serleg sentralt vil drøftinga av det nasjonale argumentet stå, og eg har skilt ut dette i eit eige kapittel.
	I 1845 argumenterte han ikkje serleg mykje for valet sitt. Artikkelen opnar med at «Det vil være hensigtsmæssigt, først at angive de Lyd som høres hos os i de Dannedes Tale, og siden vise, ved hvilke Tegn man fremkalder Forestillingen om dem hos Læseren». Dette fylgjer han opp utetter i artikkelen, men utan å problematisera kva «de Dannedes Tale» er, og utan å dra opp klåre grenser mot andre talemålsvarietetar. Artikkelen frå 1850 opnar derimot slik:

	Der høres hos os en dobbelt Udtale i en hel Mængde Ord, saasom tabe og tape, løbe og løpe, liden og liten, Rod og Rot; Lagen og Laken, bruge og bruke; Skin og Sjin, Sky og Sjy, Ske og Sje; Kilde og Kjilde (Kjille), Kys og Kjys; gift og jift, forgyldt og forjyldt o. s. v. Hvad skal man dømme om denne Dobbelthed? (Knudsen 1850:205)

Føremålet hans med 1850-artikkelen er nettopp å dra grensene mellom den dana daglegtala og andre talemålsvarietetar, serleg høgtidsmålet. Her er difor artikkelen interessant på grunn av det som står der, medan 1845-artikkelen like mykje er interessant på grunn av det som ikkje står.
	I 1845 argumenterte han ikkje eksplisitt mot å leggja høgtidsmålet til grunn, men han gjorde det implisitt ved å tufta dei ortofone vurderingane sine einast på former han kjende frå den dana daglegtala. Motlegget mot høgtidsmålet var at ingen hadde det som naturleg talemål:

	Mange aflægge sin sædvanlige Udtale (og Betoning), og antage en anden eensformig, kunstlet, saasnart de faae en Bog i Haanden, medens de naturlig betone og udtale de samme Rod, naar de opfordres til at gjentage dem bagefter uden Bog, saaledes antage, som sagt, Mange en Slags Helligdagsudtale (Skin, Sky) i de enkelte Ord, men som de gjerne fralægge sig tilligemed Bogen, ... (1845:74)

Innvendinga om at høgtidsmålet vanta demografisk grunnlag, kom i 1845 serleg fram gjennom kritikken mot Maurits Hansen (sjå s.61). I 1850 avviste han formene i høgtidsmålet av di dei «... dels er dansk, dels blot grunder sig paa skjødesløs eller bessermachende, etymologiserende Retskrivning» (1850:218). 'Etymologisk' har ein sterkt negativ klang i båe artiklane og representerer negasjonen av alt Knudsen sjølv står for.
	Ålmugemålet rekna Knudsen tydelegvis som eit so uaktuelt normeringsgrunnlag i 1845 at han ikkje ein gong trong argumentera mot det. Ingen ortofonistar før han hadde teke utgangspunkt i målføra, og det er tvilsamt om ortofonisten Knudsen i 1845 i det heile hadde tenkt tanken. Oppnorskingsfreistnadene til Wergeland tok rett nok utgangspunkt i målføra, men avgrensa seg til ortilfanget. P. A. Munchs framlegg om å byggja eit skriftmål på eitt målføre og norrønt var berre ein strøtanke som vart kasta fram i polemikken mot Wergeland i 1832. Knudsen nemner av og til målføra når han drøfter ulike uttaleformer, men vurderinga hans av ei slik målføreform illustrerer korleis han såg på målføra som normeringsgrunnlag: «... om denne Udtale [skilnad på open /ö/ og lukka /ø/] er almindelig her i Landet, og om den altsaa som saadan bør godkjendes, eller som provindsiel forkastes, er ikke saa let at afgjøre» (Knudsen 1845:41, mi uth).
	I 1850 nytta han derimot noko plass på å avvisa tanken om normering etter målføra. Den mest utfyllande grunngjevinga gjev han på side 214:

	Almuens Sprog mangler nemlig Enhed, da de enkelte Landskabers og Bygdelags Almue kommer i forliden Berørelse med hinanden til, at Ulighederne kunde blive nogenlunde udjevnede. Den dannede Klasse derimod hører ikke hjemme i noget enkelt Landskab, men flytter og blandes; ... Den dannede Klasse er ogsaa talrigere end Brugerne af noget enkelt af vore Bygdemaal, og hvad mere er, den er i Besiddelse af den største Dannelse og aandelige Magt, saa det ikke er rimeligt, at den skulde ville bøje sig for Almuen og lære sig eller sine Børn at tale som de, hvilke den ellers leder og aandeligen behersker.

I dette vesle avsnittet møter me alle dei tre nemnde argumenta mot målføra og implisitt for den dana daglegtala – det geografiske, det demografiske og prestisjeargumentet. Kvifor såg Knudsen seg nøydd til å argumentera mot målføra som normeringsgrunnlag i 1850? Ein viktig grunn må vera arbeidet til Ivar Aasen. I 1848 hadde Aasen gjeve ut Det norske Folkesprogs Grammatik og arbeidde med Ordbog over det norske Folkesprog som kom ut i slutten av juni 1850. Aasen tok sjølv ikkje offentleg til orde for landsmålet som bruksmål før i 1852, men tanken om å reisa eit norsk skriftmål på grunnlag av målføra hadde vore nok framme sist i 1840-åra til at Knudsen tok seg tid til å argumentera mot han: «Et saadant nybagt Sprog maatte læres ligesom f. Eks. Svensk eller Tydsk, for at kunne brukes som Tale- og Skriftsprog, og det vil neppe Nogen bekvemme sig til, som engang har udstaat Møjen med at lære vort Fællessprog» (Knudsen 1850:270-271). Han meiner likevel det er ynskjeleg at «En eller Anden, f. Ek[s]. Ivar Aasen» forfatta bøker i dette språket av di dei ville vera «meget tjenlige» til å fremja oppnorskinga av dansken. Dessutan var det «...nogle Materier» som helst burde framstillast i eit slikt språk, som viser, segner og eventyr (sst). Deretter kjem dei vidgjetne orda om at «Disse to Veje til et virkelig norsk Sprog er forresten kun forskjellige, hvad Udgangspunktet og den første Strækning angaar; siden løber de udentvivl sammen» (sst). Difor manar han til forsoning og samling mot «... den fælles Fiende».
	Sjølv om Knudsen avviste målføra som grunnlag for skriftmålet, er det ein viktig skilnad på Knudsen og mange andre dansk-norske målstrevarar at Knudsen ikkje nytta prestisjeargumentet normativt. Både for tradisjonalistar som P. A. Munch og moderate målstrevarar som Monrad, var ålmugemålet simpelt, platt og udana. Knudsen derimot, registrerte berre at slik var haldningane, og at det difor var urealistisk å tru at ein ville få «dannelsen» til å nytta eit skriftmål som var tufta på målføra. Rett nok hekk Knudsen medvite eller umedvite fast i vanleg språkbruk i 1845 då han tala om at «... paa begge Steder [Østlandet og Christiansands Stift] gjælder det Anførte baade om de Dannedes og de Udannedes Udtale» der dei «Udannede» utan tvil er ålmugen (1850:101-102). Sameleis kan ein seia at implisitt i omgrepet 'dana daglegtale' ligg det ei vurdering av anna talemål som 'udana'. I 1850-artikkelen nyttar Knudsen likevel mykje plass på å argumentera mot den tradisjonelle oppfatninga av at det danskrøtte høgtidsmålet er so mykje finare enn «norsk», og med «norsk» meiner han både daglegtala og målføra. Han er mange stader inne på at ålmugemålet har halde betre på dei norske draga og er meir fylgjerett enn daglegtala. Endå sterkare kjem dette fram i Haandbog der han nyttar fleire sider på å polemisera imot det synet at bondemålet skal vera «fuldt af Smagløshed». Han gjer greie for dei språksosiale tilhøva som gjer at ein oppfattar visse typar språkdrag som dana og andre som udana, og slår fast at dette ikkje er eigenskapar som er knytte til språket sjølv. Tvert om, for

	... medens Sproget, hvad Ægthed, Oprindelighed og Velklang angaar, er bedst hos vort Landfolk, næstbedst i vort Byfolks Tale og slettest i Bøgerne og hos de Danske, saa er Forholdet efter den almindelige Mening det omvendte, idet man sætter Dansk og Bøgerne øverst, saa Byernes Talesprog [den dana daglegtala], og nederst «Bondesproget». Ja, hele Skoleundervisningen gaar jo, ligefra man staver og lægger sammen, bestandig ud paa at forkjætre vor indenlandske, dvs. Almuens, Udtale, ...

Dette har fått bonden til å nedvurdera målet sitt og tru at det «... er en Udartning af hint ædle Sprog i Bøgerne og i Byerne» (sst).
	Knudsen sa sjølv ofte at han og landsmålsfolket hadde det same målet med arbeidet, men at han stod for det realistiske alternativet ved å ta utgangspunkt i den dana daglegtala, sidan ein ikkje kunne venta at eliten ville byta mål. I omtalene av Knudsen har det sameleis vorte lagt stor vekt på dette strategiske momentet. Det var tvillaust viktig, men det kan vera vel so god grunn til å leggja like mykje vekt på eit anna moment når ein skal forklåra Knudsens val av normeringsgrunnlag. Heile språkforståinga hans var tufta på ortofonien, som òg var vegen hans inn i språkspørsmålet. Vikør (1988:109) har peika på problema ein ortofonist vil støyta på:

	På det reint prinsipielle planet er det viktigaste problemet med det ortofone prinsippet at det føreset ein einskapleg uttale innanfor det aktuelle språkområdet – eller at dei uttalevariasjonane som fins, ikkje går lenger enn til ulike realiseringar av enkeltfonem innanfor det same fonemsystemet. Blir ikkje dette kravet oppfylt, må ein enten etablere ein einskapleg standarduttale som kan vere grunnlaget for rettskrivinga, eller tillate rettskrivingsvariasjonar som tilsvarer variasjonar i talemålet, eller gå bort frå det ortofone prinsippet, eventuelt modifisere det med grunnlag i andre prinsipp.

Rettskrivingsvariasjon var utenkjeleg midt på 1800-talet. Alternativet var difor å få skipa eit einskapleg standardtalemål. Her hadde daglegtala både geografiske, demografiske og sosiale føremoner, og varieteten låg heller ikkje so langt frå skriftmålet som målføra. Trass i den positive haldninga til målføra, ville Knudsen likevel slå fast ei uttale og ikkje berre ei skriftform som den rette (jf Knudsen 1850:215). Dette er òg nøkkelen til å skjøna det sterke engasjementet hans i teatersaka – teatret skulle bli institusjonen der ein dyrka fram dette einskaplege talemålet Knudsen var so avhengig av (sjå kapittel 5).
	Knudsen hadde soleis gode grunnar for å avvisa målføra som normeringsgrunnlag. Likevel nytta han ein del krefter på å driva attende hetsen mot ålmugemålet. Det må dels skjønast ut frå at denne hetsen samstundes råka mange former i daglegtala som Knudsen forsvarte, og dels ut frå at det ikkje var triveleg for ein husmannsgut med målførebakgrunn å måtta høyra på nedrakkinga av bondemålet.

Nasjonalisme, skandinavisme og folkeopplysning
Både Knudsen sjølv og ettertida har lagt stor vekt på at målstrevet hans byrja i 1845, og for han sjølv var det eit stort poeng at han var ute før Aasen. Det framheva han gong etter gong so lenge han levde.
	Det gjer at ein viktig skilnad på 1845-artikkelen og strevet hans etter 1850 har kome i bakgrunnen: I 1845 var det ikkje snev av nasjonalisme å finna i argumentasjonen. Fem år seinare var det ei hovudsak. Det kjem nok ikkje minst av at Knudsen sjølv har vore oppteken av å gjera skilnaden so liten som mogleg. I 1850 omtala han 1845-artikkelen på denne måten:

	Jeg har der søgt at bestemme den norske Udtale, der bruges af den dannede Klasse over det hele Land, altsaa i Modsætning til Almuens Udtale eller Bygdemaalene paa den ene Side og paa den anden Side til den i Bogen angivne, der, forsaavidt den afviger fra førstnævnte, dels er dansk, dels blot grunder sig paa skjødesløs eller bessermachende, etymologiserende Retskrivning. Denne Udsondring af norsk fra Dansk, der med det Samme bestemt og konsekvent skjelner mellem Bogudtale og Talesproget, har ansette Sprogmænd siden betydelig støttet, vistnok uden at kjende eller tænke paa mine Bestræbelser, idet de gjentagende have udtalt den Sætning, at Sproget i vore Bøger er dansk. Hos mig var Spørgsmaalet: Norsk eller unorsk? hos dem: Norsk eller dansk? Min Hensigt var at bidrage til, at vort Sprog under Foredrag og i Bøgerne fik den samme norske Farve, som det har i Talen, hvorved Bøgerne vilde blive os mere kjære og hjemlige, Ordene lettere at gjenkjende paa Prent og Talen lettere at udtrykke i Skrift (Knudsen 1850:218; mine uth)

Avsnittet er ein framifrå karakteristikk av artikkelen frå 1850, men ikkje 1845-artikkelen.
	Endringa kom til uttrykk i måten Knudsen nytta omgrepa 'norsk', 'dansk' og 'dansk-norsk'/'norsk-dansk' på. Nemninga 'norsk-dansk' førekjem i 1845-artikkelen, (t d s.47), men her er det ei samlenemning på skriftmålet i Noreg og Danmark. Seinare gjorde Knudsen 'dansk-norsk' til heidersnemning for å markera skriftmålet og det høgare talemålet i Noreg som ein sjølvstendig og fullverdig varietet, på line med dansk og svensk, og i motsetnad til landsmålet og det han nedlatande kalla det 'norsk-norske' målstrevet. I 1845 var 'dansk' rett og slett skrift- og talemålet i Danmark, medan 'norsk' var alt skrift- og talemål i Noreg. Når han kjem inn på motsetnader mellom norsk og dansk, er det difor skilnader på språkbruk i Danmark og språkbruk i Noreg han talar om (t d s.41 og 54).
	I 1850 hadde derimot skiljet mellom 'norsk' og 'dansk' vorte noko ein fann innom dei norske landegrensene, og hovudpoenget med artikkelen var nettopp å gå opp grensene mellom den norske daglegtala og det danske høgtidsmålet i Noreg. Titlane på artiklane er ein framifrå illustrasjon på overgangen: I 1845 var emnet lydane og lydteikna i «... det norske Sprog» – i 1850 var det «Om Norskhed i vor Tale og Skrift». I 1850 hadde det vorte ein sjølvstendig målsetnad å skapa eit norsk skriftmål ved hjelp av ei ortofon språkreform – ortofonien var teken i bruk i tenesta åt språknasjonalismen. 1850-artikkelen stod karakteristisk nok òg i Norsk Tidsskrift for Videnskab og Litteratur, tidsskriftet for det nasjonale gjennombrotet. Medan han i 1845 la hovudvekta på å syna skilnadene mellom skriftmålet og daglegtala, la han i 1850 vekt på å syna skilnaden mellom daglegtala på den eine sida og høgtidsmålet og skriftmålet på hi.
	Metoden hans er likevel den same, og er henta frå den samanliknande målvitskapen. Som i 1845 går han systematisk gjennom formene i daglegtala og vurderer skriftmålet etter ortofone kriterium. Som empirisk grunnlag nyttar han dels daglegtala slik han sjølv har høyrt henne, og dels skildringar av norske grammatikarar før han (serleg M. Hansen). Når han må argumentera for at forma i daglegtala er rettare enn skriftforma og/eller forma i høgtidsmålet, jamfører han som i 1845 med formene i norrønt og målføra.
	På eitt punkt argumenterer Knudsen i 1845 rett nok aktivt for språkleg «nationalisering», som han kallar det, og det er i spørsmålet om framandord. Som Rask vil han at framandord skal skrivast etter uttala (t d Sjeni for Geni, s.105). Men det er òg verdt å merka seg at han her ikkje går inn i motsetnaden mellom norsk og dansk, men mellom norsk og dansk på den eine sida og framand uttale på hi.
	Kva var «norsk» mål? I 1845 var svaret enkelt – det var (underforstått) skrift- og talemålet i Noreg, og Knudsen heldt seg her til den vanleg omgrepsbruken (sjå s.42). I 1850 måtte Knudsen derimot ha andre og finare kriterium sidan føremålet no var å skilja mellom varietetar i Noreg på eit nasjonalt grunnlag.
	Knudsen sette ikkje opp nokon klår og eintydig definisjon på norsk mål, eller klåre kriterium for vurderinga. Me må difor utleia definisjonen og kriteria frå argumentasjonen og døma hans. Utgangspunktet til Knudsen tykkjest vera eit synkront sosiolingvistisk kriterium som går på bruk, som me kan formulera om lag slik: Dei formene som finst i naturleg («ukunstlet») talemål i Noreg er norske. Unorske former er dei som ikkje finst i levande og naturleg bruk, men berre i eit tillært skriftbunde føredrags-, teater eller høgtlesingsmål. Med dette kriteriet kom Knudsen eit godt stykke på veg, og det gjorde han t d i stand til å skilja mellom 'Skin – Sjin, Sky – Sjy, Kilde – Kjilde (Kjille), forgyldt – forjyldt' (Knudsen 1850:205).
	Likevel skorta det ikkje på dobbeltformer og 'galne' former i vanleg bruk. I mange tilfelle hadde dei skriftbundne uttaleformene kome inn jamsides eller i staden for dei opphavlege. Som døme på at «... den ældre Form og den nyere Udtale kjæmper om Overmagten», førde han opp 'sue – suge, Udsuelse – Udsugelse, svie – Svide' (s.251). Brukskriteriet vart difor stiva opp med eit diakront etnisk kriterium som gjekk på opphav og etymologi: Dei formene som var utvikla frå norrønt på norsk grunn, var norske, medan former som har kome til Noreg gjennom dansk skriftmål eller talemål, var danske/unorske. Slik vart norrønt og målføra ein appellinstans i den nasjonale vurderinga. Nokre gonger let Knudsen vera å utropa ei form til den rette når han fann dobbeltformer. Her meinte han ein fekk venta og sjå kva form som sigra gjennom bruk.
	Knudsen tala mykje om «naturlege» former, og om at talemålet var primært, men dei naturlege formene var ikkje alltid dei same som dei mest utbreidde. Språkkjensla til brukarane hadde lide under dårleg påverknad frå skriftmålet og var difor ikkje alltid til å lita på. 'Vanen' var slett ikkje noko plussord for Knudsen – det var vanen som gjorde at galne former hadde bite seg fast i talemålet hjå folk og var vanskelege å få ut att (sjå t d Knudsen 1856:463). Det fanst difor ein høgare instans enn vanen og språkkjensla, og i røynda tufta ortofonisten Knudsen det normative arbeidet sitt på ei førestilling om ein eldre språktilstand som den «eigenlege» og ideale (jf Bleken 1956:42-43).
	På slutten av Haandbog kjem dette tydeleg fram når Knudsen (1856:482) skal føra fram «Et Par Ytringer om Vigtigheden af, at Modersmaalet bevares for at udarte». Han drar store vekslar på eit par artiklar av den danske professoren N. M. Petersen, m a ved å sitera frå ein artikkel av Petersen frå 1853 (Knudsen 1856:482-483):

	Nationalitetens Fuldendelse ligger i Sproget. Man har søgt den allevegne, i Jordbund, i Klima, i Regjeringsform, i Lovgivning o. s. v.; men saa vist som det er, at der i ethvert Fald ligger en individuel Udvikling, en næsten uovervindelig Natur, der forhærdes ved Vanen og forædles ved Kulturen, hvilke trykke deres Stempel paa de religiøse Forestillinger, paa den videnskabelige Tænkning, paa Statens Forfatning, paa Lovgivningen, paa Sæderne, – saa vist er det tillige, at Afpræget af denne Udvikling er Sproget. ... Folk og Sprog ere saa inderlig forbundne med hinanden, at det ene bestaar og omskiftes og forgaar med det andet. ... Med Kundskaben om det gamle Sprog forsvinder Bevidstheden af Folkets Fortid,... Tag Sproget bort, og om tre Dage vil alt det Øvriges Selvstændighed gaa tilgrunde.

Knudsens tilhøve til romantikken vert nærare drøfta nedanfor. I denne samanhengen er det nok å slå fast at Knudsen ikkje gjekk av vegen for å grunngje målstrevet sitt med romantiske argument.
	Ut frå desse kriteria – levande bruk stiva opp med etnisitet der norrønt og målføra var fastpunktet – drog Knudsen eit skilje mellom dansk og norsk der målføra i by og bygd og den dana daglegtala kom på den norske sida, medan høgtidsmålet ramla utanfor på den «unorske» sida. Slik sette Knudsen ein strek over høgtidsmålet som normeringsgrunnlag for skriftmålet i Noreg, som han hadde gjort det i 1845, men den gongen utan eit nasjonalt kriterium.
	Sameleis vart valet av daglegtala som normeringsgrunnlag framfor målføra, tilført ein nasjonal dimensjon i 1850. Det kjem til uttrykk i desse to sitata:

	... ligesom Almuesmanden har maattet gjøre hidtil, naar han ved Foredrag eller Oplæsning maatte give Slip paa sin dagligdags Udtale, men ikke kjendte den nasjonale (de Dannedes, forsaavidt en saadan findes) saa nøje, at han heri altid kunde træffe det Rette. (1850:215; mi uth)

	Derimod sløjfer vel vor Almue netop d'en ligesom Svenskerne (ogsaa efter l, n, r), medens de danske Bøger fordetmeste beholder den, og her har vi nok altsaa atter en af de mange paafaldende Overensstemmelser mellem Svensk og Norsk, nemlig norsk Talesprog samt Almuens Norsk, medens Dansk gaar en anden Vej.» (s.251); mi uth)

Likande døme finst på side 256 der han talar om «det norske Talesprog» og på side 267 («det norske Landssprog»), og det er eit gjennomgåande drag i artikkelen at han oftast nyttar 'norsk' og 'nasjonal' om den dana daglegtala, og heller 'almuesproget' e l om målføra. Knudsen argumenterte ikkje eksplisitt for dette synet, men desse utsegnene kan ikkje tolkast på annan måte enn at han rekna daglegtala for å vera norskare/meir nasjonal enn målføra.
	Forklåringa på denne motstridande bruken er at Knudsen nyttar 'national' både i den etniske tydinga – om det som er sermerkt for ein nasjon –, og i den territorielle tydinga – om det som gjeld heile landet. Når han skil mellom norsk og unorsk/dansk går han ut frå etniske kriterium, men når han skal skilja mellom meir eller mindre norsk innanfor det han i utgangspunktet har definert som «norsk», nyttar han den territorielle tydinga. Det som ligg under er det demografiske og geografiske kriteriet: Daglegtala har fleire brukarar og større geografisk utbreiing enn noko einskilt målføre.
	Dette «nasjonale» skiljet mellom daglegtala og målføra fekk eit skarpare uttrykk hjå Knudsen seinare. I 1856 polemiserte han på denne måten mot den meir etniske og historiske oppfatninga av kva som var norsk språk:

	Hvem berettiger Nogen til at regne netop de mest afsides Fjeld- eller Fjordbygder for at være Folket? Og vilde disse Bygders Befolkning ogsaa blive tillagt denne høje Betydning dersom netop de havde forladt det Gamle? Skal da de Fleste (dvs. de øvrige Nordmænd) rette sig efter en liden Flok, og for dennes Skyld vende tilbage til en sproglig Tilstand, som ved et stort Overtal af Stemmer er erklæret for mindre ønskelig og derfor alt er opgiven? Er ikke «Folket» ligesaa vel at finde i de langt talrigere Bygdelag, som med den stigende Samfærdsel og Velstand og Oplysning tildels har forladt det ældgamle sproglige Standpunkt, et Standpunkt, som ogsaa hine, men kun noget senere, vil komme til at opgive, ialle Fald i Talen og det virkelige Liv, ...

	Knudsen er ikkje konsekvent på dette punktet, og det kan han heller ikkje vera når han nyttar to til dels motstridande definisjonar på 'norsk'. Ei form som er vald som den norske i fyrste runde etter ei vurdering der fastpunktet for den nasjonale vurderinga er målføreformene, vert med eitt meir norsk enn målføreformene når daglegtale- og målføreformene vert vurderte opp mot kvarandre i andre runde. Men konsekvent er han som sagt ikkje. Når han omtalar arbeidet til Ivar Aasen, meiner han bøker i landsmålet kan vera nyttige for å læra å kjenna «... de rent norske Ord og Talemaader, ...» (Knudsen 1850:271; mi uth). Men dette med konsekvensen tek ikkje Knudsen sjølv so tungt: «Om vort nye Skriftsprog ... ikke bliver fuldkommen regelmæssigt, faar man finde sig deri.» (s.269)
	Inkonsekvensen til Knudsen kom av at han stod i spenningsfeltet mellom to ulike nasjonalitetssyn. På den eine sida stod eit syn tufta på etniske og historiske kriterium, oftast nasjonalromantisk inspirert, som sa at bøndene og dei kulturelle uttrykksformene deira var dei mest nasjonale av di dei best hadde teke vare på gamal norsk sed, skikk og kultur, og ikkje minst språk. På hi sida stod dei som hevda eit syn meir tufta på territorielle og politiske kriterium. Dei meinte embetsmennene var den mest nasjonale klassen, av di denne gruppa fanst over heile landet og hadde nokolunde einskaplege kulturelle uttrykksformer, og av di dei stod i nært samband med hovudstaden og dei sentrale statsorgana som styrde nasjonen. Ut frå eit slikt syn vart bondestanden og bondekulturen provinsiell og einast knytt til lokalkulturar og lokalsamfunn. Målpolitisk vart dette synet nytta til å gje det høgare talemålet prestisje og forsvara det mot åtak frå meir språkradikalt hald i Noreg, og frå Danmark.
	I denne motsetnaden låg det sosialt sprengstoff, og i ein større samanheng er dette innleiinga til striden om innhaldet i og kontrollen over norsk nasjonalisme, som Knudsen melde seg på i 1850. Som me har sett, plasserte han seg likevel ikkje eintydig i den eine leiren, og i 1856 åtvara han byfolket mot å leggja for stor vekt på å framheva seg sjølv som dei mest norske:

	Skulde nu vor Bybefolkning formaaes til at opgive den Mening, som den har levet sig ind i, at den alene er det egentlige norske Folk og dens Sprog det berettigede Sprog her i Landet, ligesom Adelen engang blot ansaa sig for Folket, og sin Fordel for Folkets Fordel, da maatte man først bringe den til i Tankerne at flytte ud af den mindre Kreds, hvori den hidtil levde, og som den fra sit indskrænkede Standpunkt ansaa for omtrent enstydig med det hele Folk, samt træde over og op paa et Standpunkt, hvorfra Byerne og den dannede Klasse kun blev en Del af hint større Hele, der bestaar af By og Land, Dannede og Almue, Rige og Ringe tilsammen. (Knudsen 1856:482)

Her kjem ideen om nasjonal integrasjon til uttrykk, og han stod sentralt i folkeopplysningsarbeidet som det dansk-norske målstrevet var nært knytt til. Knudsen meinte at bøker på eit norsk (oppnorska) skriftmål vil vera mykje lettare å skjøna for «Menigmand». Dei vil

	... bringe ham Indholdet meget nærmere end de nuværende dansk-norske, Noget, der vil være af yderste Vigtighed for Dannelsens Udbredelse blandt den store Mængde, der nemlig kun faar liden Skolelærdom, og som trænger til den Opmuntring til at læse, der ligger deri, at Tilegnelsen af Bøgernes Indhold bliver let og levende. (1850:260)

Folkeopplysningstanken hadde òg vore framme i 1845-artikkelen, men med ordet «levende» tilførde Knudsen argumentet eit moment som vanta i 1845: «Det Hjemlige, Nasjonale, vil trække i Litteraturen, ligesom man f. Eks. saa, at de nasjonale Stykker, man Vinteren 1849/50 gav paa Theatret i Kristiania, gav bedre Hus end sædvanligt. Byd Folk Noget, de liker, saa tar de det nok.» (s.264) Sidan det nasjonale er einstydande med det «Hjemlige» og det levande, ville det engasjera ålmugen på ein heilt annan måte enn det danske, og difor betra vilkåra for folkeopplysninga. Det pedagogiske argumentet (folkeopplysningsargumentet) har her fått eit innslag av grundtvigiansk nasjonalisme med tru på 'det levande ordet'. Dahl (1962:24) går noko inn på tilhøvet mellom Knudsen og Grundtvig og nemner at Knudsen var i København i 1849, «... mest for å se og tale med gamle Grundtvig». I byrjinga av 50-åra omgjekst Knudsen norske grundtvigianarar som Ole Vig, P. Andresen og Hans Brun.
	Dahl meiner ikkje at Knudsen var eit talerøyr for grundtvigianske skuletankar, men han meiner at det fanst viktige likskapsdrag i den pedagogiske tankegangen hjå Knudsen og Grundtvig (sst). Det er heller ikkje grunnlag for å seia at Knudsen stod for eit grundtvigiansk språksyn. Språksynet hans må heller karakteriserast som rasjonalistisk, og skepsisen hans til den romantiske ideen om ei 'folkeånd' eller 'språkånd' kom klårt til uttrykk i 1862. Knudsen skreiv då at

	Dette bidrag skal ikke bestaa i almindelige Betragtninger over dansk Aand og norsk Aand, over Sprogaand eller Sprogaander, eller over de enkelte norske eller danske Forfatteres Aand, Stil o. s. v., skjønt ogsaa denne Maade at tage Tingen paa kanske ikke skulde være ganske frugtesløs, – hvorvel den let bliver noget svævende. (Knudsen 1862:3)

Han formulerte seg på liknande vis i målstriden i 1852-53 (sjå s.144), og det er ikkje grunnlag for å hevda at Knudsen nokon gong stod for eit romantisk språksyn. Men som me har sett, finst det klåre etniske og historiske innslag i språktenkinga hans.
	Kvifor vart Knudsen språknasjonalist i 1850? T. Knudsen (1946:4) meiner at det «først og fremst» er inntrykket av grammatikken til Ivar Aasen (1848) som er årsaka til Knudsens nasjonale dreiing mellom 1845 og 1850. Arbeidet til Aasen og tanken om å stilla opp eit skriftmål på grunnlag av målføra, har tvillaust spela inn. Alt i 1850 argumenterte han mot denne tanken, og heile resten av livet såg han Aasen og målreisinga som ein utfordrar til seg sjølv og sitt eige prosjekt.
	Likevel har nok den meir ålmenne kulturnasjonalistiske bløminga 1848-50 hatt mest å seia for Knudsen og vore ein viktig grunn til at han skreiv artikkelen. Etter at han skreiv 1845-artikkelen hadde han flytt til hovudstaden og kome i kontakt med kulturlivet der, og i 1850 (s.272) skriv han sjølv at innhaldet i artikkelen var framført både i Den pædagogiske Forening og i Studentersamfundet. Aller viktigast var det kan henda at det kom opp nye krav om norske skodespelarar i 1849 som førde til ein frisk strid om teatermålet. På nest siste sida i artikkelen frå 1850 nemner Knudsen to anonyme teaterartiklar av M. J. Monrad frå januar 1850, der Monrad hylla og ynskte to norske skodespelarar velkomne på Christiania Theater. Knudsen nemner artiklane av di han vil avsanna nokre mistankar om at han sjølv skulle vera forfattaren, og han nyttar høvet til å gje forfattaren full støtte og seia at han har oppmoda elevane sine om å lesa artiklane (Knudsen 1850:272).
	Knudsen hadde sterke taktiske grunnar til å bli nasjonalist kring 1850. Her har nok T. Knudsens poeng mykje føre seg: «Ved sin grammatikk hadde Ivar Aasen gitt de norske bygdemål ... deres gammelnorske odelsbrev», og omveges hadde dei tvinga Knudsen «... til å presisere det nasjonale element også i den dannede norske bytale» (Knudsen 1926:139). Både arbeidet til Aasen og den nasjonalistiske bylgja hadde gjort det kulturpolitisk naudsynt å leggja vekt på det nasjonale.
	Spørsmålet vert då om Knudsens nasjonalisme var meir enn taktikk, retorikk og kamuflasje. Den raude tråden i målstrevet til Knud Knudsen var utan tvil den praktisk-pedagogiske klokkartrua på at ei ortofon rettskriving var lettare å læra enn den vanlege etymologiske. Denne tanken sette han fyrst fram i 1845, i 1850 argumenterte han nasjonalistisk for den same tanken, og utetter 1860-åra vart den skandinavistiske argumentasjonen meir framskoten. Knudsen synte heile livet ei framifrå evne til å få språkprogrammet sitt til å høva med rådande politiske og ideologiske konjunkturar.
	Ein slik synsmåte kan vera freistande, men er nok for enkel. Det er i utgangspunktet ingen grunnar til at Knudsen skulle ha vorte mindre påverka av den nasjonalistiske vekkingsbylgja 1848-50 enn andre, sjølv om den sosiale bakgrunnen hans gjorde at han måtte ta bonderomantikken med ei stor klype salt. Det hadde vore meir oppsiktsvekkjande om Knudsen ikkje hadde vorte riven med, og det er klårt at grundtvigianismen fekk ein viss innverknad på han.
	Eit forvitneleg drag ved 1850-artikkelen er skorten på skandinavistisk argumentasjon. I 1850 var det tydelegvis viktigare å argumentera mot språkfellesskapen med Danmark enn å argumentera for ei tilnærming mellom dei skandinaviske skriftmåla. I 1845 argumenterte Knudsen skandinavistisk for ortofonien, men mindre høglydt enn L. Kr. Daa. Knudsen heldt seg på eit reint praktisk og pedagogisk plan, utan å knyta det til større vyar om eit samla Norden, kulturelt, språkleg og politisk, slik Rask og Daa gjorde. Han slo stutt fast at ein samordna ortofoni i dei tre skandinaviske landa ville gjera at «... Adkomsten til de to andre Nationers Literatur for hver af dem blive lettet», men han ville ikkje at landa skal gjera so mykje «Vold ... paa sit Sprog» at ein får eit skandinavisk fellesspråk. Han peika òg på at ei meir ortofon rettskriving ville få fram «den virkelige Ulighed» mellom dei nordiske landa, men dette hadde ikkje so mykje å seia, for den språklege skilnaden var ikkje større enn at nordmenn, danskar og svenskar ville skjøna kvarandre likevel (1845:117-118).
	I 1850 har den lågmælte skandinavismen frå 1845 måtta vika endå meir, og denne gongen for det nasjonalistiske perspektivet. Knudsen slår fast at «I disse tre Lande gives tre forskjellige Talesprog, men kun to Skriftsprog» (s.265). Knudsen vil at Noreg òg skal få eit skriftmål, men dersom me no ikkje skulle «... være os selv i Litteraturen», meinte han det høvde mykje betre å slå seg språkleg i lag med svenskane av di norsk låg nærare opp til svensk enn dansk (s.265). Og «... skulde der nogensinde blive Tale om noget skandinavisk Fællessprog, som nok Enkelte drømmer om, da maatte dette væsentlig fremgaa af Norsk og Svensk.» (s.267). Han tek opp att argumentasjonen frå 1845 mot påstanden om at Noreg ville bli åndeleg isolert ved å skilja lag med Danmark i målvegen. For det fyrste meiner han at ein ikkje treng vera redd for ei djup kløft mellom norsk og dansk i framtida, av di språk endrar seg so sakte (s.261). Nordmenn og danskar vil skjøna kvarandre likevel. For det andre vil Noreg vinna «... ligesaa Meget, idet vi herved kommer svensk Skriftsprog og Litteratur saameget nærmere, som vi taber, ved at fjerne os fra de Danske» (s.262). Me kan difor seia at i den mon Knudsen målber skandinavistiske tankar i artikkelen, so står han for eit språkleg motstykke til tostatsskandinavismen, tufta på norsk og svensk. Det tredje og viktigaste argumentet mot påstanden om åndeleg isolasjon gjeld ein annan vinst: Språkfellesskapen med Danmark «... hindrer Kulturens Udbredelse ... til den store Masse» i Noreg (s.261). Eit norsk skriftmål ville auka den kulturelle utbreiinga i Noreg og vera ei større vinning enn tapet av åndeleg tilknyting til Danmark.
	I 1850 lanserte Knudsen eit språknasjonalistisk program som han sjølv kom til å arbeida for resten av livet. Det hadde viktige føresetnader i det tidlegare arbeidet til Knudsen, men han tilførde noko vesentleg nytt i artikkelen frå 1850. Ortofonien vart no knytt til nasjonalisme, og skandinavismen vart ståande i bakgrunnen, rett nok berre mellombels. Han freista framstilla sitt eige språkprogram som det mest nasjonale, men som me har sett, vart han dregen mellom ulike nasjonalitetssyn.
	Det var likevel ikkje einast kva Knudsen sa og meinte som avgjorde kva utgåve av 'det nasjonale' som vart knytt til det dansk-norske målstrevet. Emnet for dei neste kapitla er korleis ein freista omsetja denne språknasjonalismen i praksis.

5. Striden for den dana daglegtala

Teatret som målpolitisk slagmark
Striden om teatermålet
Talemålsstoda fram mot 1850 var prega av at det dansk-norske høgtidsmålet styrkte stillinga si på kostnad av daglegtala, som samstundes vart meir merkt av dansk. Kring 1850 vart det innleidd eit arbeid frå målstrevarhald for å snu denne utviklinga, og arbeidet retta seg i fyrste rekkje mot teatret. Det var to grunnar til dette. For det fyrste var det einaste offentlege teatret i Noreg fram til 1850, Christiania Theater, ein danskspråkleg bastion då overvekta av skodespelarane var danskfødde. For det andre var teatret ein av dei mest sentrale kulturinstitusjonane i Noreg. Det som hende der var politisk viktig, og teatersoga på 1800-talet er full av samanstøytar.
	Det var strid om teatermålet frå Christiania Theater opna dørene i 1827, som det fyrste offentlege teatret i landet, og til den siste danske skodespelaren i Noreg forlet scenen i 1899. Eg har likevel her lagt vekta på åra mellom 1849 og 1853, som skil seg ut spela ei avgjerande rolle for framvoksteren av eit norsk scenespråk. Då kom det opp nye og sterke freistnader for å få gjort noko med det danskspråklege hegemoniet på Christiania Theater, og aller viktigast – det vart oppretta to nye offentlege «norske» teater. På eit par år vart soleis talet på offentlege teater i Noreg tredobla. Dei to nye var Det norske Theater i Bergen (skipa 1850) og Den norske dramatiske Skoles Theater i Kristiania (skipa 1852). Det siste kom i stand av di krava om norske skodespelarar på Christiania Theater ikkje førde fram.
	Striden vart i det store og heile avgjord i 1862/63 då det norske teatret i hovudstaden vart nedlagt og skodespelarane tekne inn på Christiania Theater, slik at fleirtalet der vart norske. Same året måtte Det norske Theater i Bergen gje opp drifta, og Noreg stod på nytt med berre eitt offentleg teater, men no med norske skodespelarar. I 1865 vart Bjørnstjerne Bjørnson tilsett som sjef for Christiania Theater, og det førde til det endelege oppgjeret med den danske teatertradisjonen (Sørlie 1954:217). Gjennomslaget i desse åra må reknast som det avgjerande vendepunktet i synet på den dana daglegtala, sjølv om høgtidsmålet framleis vart rekna som 'finare' i visse krinsar. Når eg likevel legg vekta på åra mellom 1849 og 1853, er det av di nye institusjonar då vart skipa, nye alliansar knytte og ny politikk utforma. Frå 1852/53 kom striden om teatermålet dessutan meir i skuggen av striden om oppnorsking av skriftmålet, og seinare striden om landsmålet.
	Språktilhøva ved teatret i hovudstaden sist i 1840-åra vart grunnlaget for ein brei kulturpolitisk allianse mot teaterdireksjonen og vaktarane av den gode smaken i kultur-Noreg kring 1850. Dei målpolitiske sidene står her i sentrum, men eg vil freista få fram korleis andre kulturpolitiske og ålmennpolitiske moment verka inn på striden om målet.

Teatret og framvoksteren av ei borgarleg ålmente
Den fyrste delen av 1800-talet var tida for avprivatiseringa av det borgarlege samveret og kulturlivet, og kløyvinga i ein offentleg og ein privat sfære. Den private sfæren, heimen, vart meir lukka samstundes som det kom opp ein offentleg sfære for sosialt samkvem utanfor familien. Det gav seg m a utslag i at restaurantar og offentlege festar avløyste store dei store private middagane og selskapa, opne foreiningar og friviljuge samanslutningar avløyste eksklusive klubbar, eit ope litterært liv med bokmarknad og kritikarar kom i staden for lukka litterære sirklar, og private dramatiske selskap vart avløyste av offentlege teater. Kulturlivet vart ein marknad som i prinsippet stod open for alle som kunne betala for seg, og ei politisk ålmente ('offentlighet'), konstituert med 1814-grunnlova, med frie og diskuterande borgarar, avløyste det tidlegare eineveldige politiske systemet som bygde på privilegium. Framvoksteren av den borgarlege ålmenta var ein viktig lekk i framvoksteren av folkestyret i Noreg som i resten av Europa på 17- og 1800-talet.
	Dei private dramatiske selskapa tok til å dukka opp i 1780-åra då teaterinteressa auka kraftig i overklassen. Dei var opne berre for sosieteten, og medlemene sjølve var både publikum og skodespelarar på rundgang. I periodar var store delar av overklassen i byane engasjerte i å spela amatørteater heime hjå kvarandre. Noreg fekk sitt fyrste offentlege teater i 1827 då den svenske skodespelaren og dansaren Johan Peter Strømberg (1772-1834) opna Christiania Theater. Teatret vart no tilgjengeleg for alle, men i praksis gjorde prisane at teatret berre var oppsøkt av eit lite og eksklusivt lag i samfunnet. Likevel det hadde no vorte eit offentleg føretak som etter kvart vart emne for ordskifte i den veksande pressa.
	Profesjonaliseringa av teaterlivet var eit uttrykk for at teatret hadde fått ei viktigare rolle enn før. I dei private teaterselskapa fann ein med teaterhistorikaren Tharald Blancs ord (1899:5) «... en respektabel dilettantmæssig Udøvelse af Kunsten, hvis hovedsagelige Formaal var selskabelig Adspredelse saavel for Dyrkerne som Tilskuerne». Men teaterideologane ynskte at teatret skulle vera noko langt meir, ein «høiere moralsk Dannelsesanstalt» (Blanc 1899:6), og den danske skodespelaren og truppleiaren Julius Olsen ville i 1833 be seg fri for at Det dramatiske Selskab leika med kunsten: «Kunsten fordrer store medfødte Taleenter, et helt Livs Studium og Alvor, som intet Øieblik tillader at Kunsten betragtes som Legetøj eller noget, hvormed ledige Timer kan fordrives, hvorfor sunde dannede Mennesker anser Dilettantismen latterlig.» (etter Sejersted 1978:316-317) Teatret skulle vera eit reint og lysande førebilete for folket og løfta heile nasjonen opp på eit høgare daningssteg.
	Christiania Theater vart snart ein av dei sentrale kulturinstitusjonane i den unge staten. Som Linneberg (1992:78) peikar på, var den nasjonale litterære institusjonen som vart skipa i 1850- og 60-åra i Noreg, framfor alt det nasjonale teatret. Teaterframsyningar og ein og annan konsert var stort sett det einaste offentlege kulturtilbodet i hovudstaden. Teatret vart ein viktig møtestad for dei som hadde råd til denne typen fritidssyslar: Embetsstanden, storborgarskapet, delar av mellomklassen og ikkje minst studentane. Teatret var sameleis langt meir enn i dag arena for kulturpolitiske kampar. Avisene frå denne tida er fulle av teaterkritikk og teaterordskifte, og jamvel inne i teatersalane vart det utkjempa (fysiske) kulturstridar. Det gjekk knapt ein månad utan at avisene melde om piping i teatret, og teatersoga på 1800-talet fortel både om pipekonsertar, demonstrasjonar og slåsskampar.

Teatermål og teaterstrid før 1848
Då Christiania Theater opna i januar 1827, var alle skodespelarane norske. I privilegiet Strømberg hadde fått, vart det kravt at han engasjerte «sædelige Mennesker af de Indfødte» og gav skodespel i «Landets Sprog, der forene Moralitet med Smag og Interesse» (etter Blanc 1899:5). Det skar seg raskt. Strømberg hadde henta skodespelarane frå «de mindre dannede Samfundslag» (Blanc 1899:13), og som svenske hadde han ikkje dei beste føresetnadene for å instruera skodespelarane i dana dansk-norsk tale. Dei vart kritiserte både for å ha ei meir skriftrett uttale enn «det almindelige Konversationssprog», og for å tala eit «akershusisk Pøbelsprog». Ein av skodespelarane kom m a i skade for å uttala /baronen/ med trykk på fyrste staving då dei sette opp Jeppe paa Bierget (Blanc 1899:14, Seip 1954b:50).
	Alt i november 1827 fekk Strømberg løyve frå kongen til å engasjera danske skodespelarar (Blanc 1884:2), og i 1828 kom drifta av teatret på danske hender etter at Strømberg fekk økonomiske problem. Bøcher henta inn meir profesjonelle skodespelarar frå Danmark, og frå 1831/32 var dei danske skodespelarane einerådande ved teatret (Blanc 1899:57). Publikum fann seg fyrst vel til rette med dei danske skodespelarane, men frå 1831 vart kravet om norske skodespelarar og norske spelstykke ei av kampsakene for Wergeland og «norskhedspartiet». Mot Wergeland argumenterte «danomanane» med at danske skodespelarar var eit vilkår for kvaliteten på teatret, og det vart «... et Axiom hos den overveiende Opinion, at Nordmændene ikke duede til at spille Komedie» (Blanc 1899:110-111). Striden nådde eit førebels høgdepunkt med «campbellerslaget» i januar 1838 då Campbellerne av Wergeland vart framført. «Troppen» (dei konservative studentane) meinte oppføringa var ein skam for teatret og mobiliserte til pipekonsert, og Wergelands samansvorne mobiliserte mot piparane. Den andre framsyninga enda med slagsmål i og utanfor teatret (Blanc 1899:116).
	Motsetnadene ved utgangen av 30-åra var på fleire måtar slåande like dei som dukka opp med full styrke kring 1850. Skodespelarane vart kritiserte for scenemålet frå to kantar, både frå dei som meinte at det vart tala for mykje etter boka, og frå dei som meinte at det sneik seg inn for mykje ålmugemål. Omsynet til kvalitet vart sett opp mot kravet om norskdom, kravet om norsk på scenen vart knytt til kulturradikalisme og politisk opposisjon, og forsvaret av dansk vart einstydande med forsvar av «kulturen» og dei dana klassene.

Språk, teater og politikk 1848-63
Romantikk og revolusjon
Hendingane i 1848 vart avgjerande for at kravet om norske skodespelarar vart reist på nytt. I Mellom-Europa kom nasjonalitetsspørsmål og sosiale motsetnader i brennpunktet med februarrevolusjonen i Frankrike og revolusjonar og uro i ei rad andre land. Dei radikale og nasjonalistiske bylgjene nådde òg Noreg. Då nyhendet om februarrevolusjonen i Frankrike kom til Kristiania, vart det opptøyar. Meir varig enn denne kuriøse hendinga, vart Thrane-rørsla. På eit par hektiske år greidde Marcus Thrane å samla 30.000 småkårsfolk ved ein kombinasjon av importert radikal ideologi og heimleg sosial naud etter dyrtida i 1840-åra. Radikaliseringa greip òg djupt inn i det etablerte politiske livet og førde til skjerpa politiske motsetnader, som m a kom til uttrykk i «Den demokratiske Forening» 1849-51 og på Stortinget i 1851.
	Uroa i Europa gjorde at mange norske kunstnarar vart tvinga til å reisa heim, m a den norske målarkolonien i Düsseldorf. I dei norske eksilmiljøa blømde nasjonalromantikken, og det synte seg på fleire kunstutstillingar i hovudstaden, og ikkje minst på den vidgjetne «aftenunderholdningen» i Christiania Theater 28.-30. mars 1849. Desse framsyningane vert jamleg dregne fram som sjølve høgdepunktet på den kunstnarlege utfaldinga av nasjonalromantikken i Noreg. Der var det både «Vildspil» med Ole Bull, prolog av Welhaven og tablå med «Brudefærden i Hardanger» og «Mandfald i et Bondebryllup», med dikt og songar av A. Munch og J. Moe og musikk av H. Kjerulf, alt til stormande jubel frå eit borgarleg hovudstadspublikum. Denne hendinga er samstundes eit talande døme på at publikum såg ut til å ha funne seg godt til rette med dei danske skodespelarane: Oppi alt dette norskaste norske tyktest det sjølvsagt for publikum og kritikarar at det var den danske skodespelaren Anton Smidth frå Christiania Theater som deklamerte.
	I 1840-åra hadde det vore lite ordskifte om teatermålet, trass i at skodespelarane var like danske som før. I året 1848 har eg ikkje funne eit einaste døme på kritikk av det danske teatermålet eller etterlysing av norske skodespelarar. Likesæla galdt ikkje berre målet. 1840-åra var ei tid med dalande interesse for teatret, og publikumstalet gjekk ned frå 50.000 i sesongen 1843-44 til 35.000 i 1848-49. Det var jamlege klagemål i avisene over at publikum heldt seg borte (Blanc 1899:126, 128).
	I det kultur- og ålmennpolitiske klimaet i 1848/49 er det likevel ikkje overraskande at gamle spørsmål om nasjonaliteten til teatret vart henta fram att. Det hende vinteren 1849 og hekk saman med den politiske uroa. I januar 1849 loga det opp ein kvass strid i og om teatret då Nytaarsaften 1848-1849. En Tryllefarce av dansken Erik Bøgh vart sett opp. Tryllefarsen drog dei politiske motsetnadene inn i teatret, og om ikkje anna, so kom iallfall Christiania Theater opp or bylgjedalen av likesæle. Stykket var ei satirisk oppsummering av dei politiske hendingane i Kristiania i det urolege året 1848, og dei konservative mora seg storleg over farsen. Det gjorde ikkje opposisjonen. Redaktøren i Morgenbladet, A. B. Stabell, meinte han vart uthengd i stykket, og serleg sterke reaksjonar var det på at skodespelaren som spela «Folket», vart hengd i ein lyktestolpe. Det var fleire pipekonsertar i teatret og mykje avisskriving i januar og februar. Ein sentral mann både i avisskrivinga og pipinga var Aasmund O. Vinje som hadde kome til hovudstaden sumaren 1848, der han las til artium og skreiv i Morgenbladet. Han skreiv eit utførleg slakt av stykket og kom i eit noko komisk klammeri med politiet etter å ha pipe i teatret.
	Ein anonym innsendar i Morgenbladet rosa Vinje og kritiserte Bøgh og teatret for tryllefarsen, og han opna med å skjella ut Christiania Theater for å stå langt frå vanlege folk, og for å vera unasjonalt:

	Vort Theater er idetheletaget en Indretning, der vistnok endnu i meget lange Tider vil blive fjern fra al national Kunst. Denne Vinter har viist, at den herværende Afdeling af det danske Theater for Tiden er mere tilbøieligt til at synke nedad mod de saakaldte Fjeleboders Art og Klasse, end til at hæve sig op til et betydningsfuldt Organ for Kunst og Poesi. ... De høie Priser medføre, at man næsten altid med yderst faa Variationer seer de samme Mennesker i Theatret. Og herved er vel heller Intet tabt, deels fordi det herværende Theater er og bliver en udenlandsk Indretning, deels fordi de har saa vanskeligt for at optræde paa en saadan Maade, at det gjennem sand Kunst kan virke heldbringende paa Mængden.

Med dette vart den nasjonale kritikken av teatret frå 30-åra teken opp att, og striden om tryllefarsen fekk ein nasjonal dimensjon. Kravet om eit teater som var meir ope for dei breie lag av folket, vart knytt til kravet om eit nasjonalt teater – ei kopling som var velkjend frå den førre teaterstriden, og som seinare vart eit hovudpunkt for tilhengjarane av eit norsk teatermål.

Ole Bull heim til Noreg
Ole Bull (1810-1890) vart ein framgrunnsfigur i nasjonalromantiske bløminga i 1849/50 og i skipinga av eit norsk teatermål, og samstundes personifiserte han sambandet mellom nasjonalisme og radikalisme. Han fekk det internasjonale gjennombrotet sitt som fiolinist fyrst i 1830-åra, og alt då han kom heim til Noreg i 1838, vart 28-åringen feira som nasjonalhelt (Linge 1953:107-118). Den internasjonale suksessen til Bull heldt fram utetter 1840-åra, og han var utan samanlikning den mest vidgjetne nordmannen i utlandet på denne tida. Han vart ein kjærkomen kulturambassadør og eit nasjonalsymbol for det lite kjende landet langt mot nord. I Noreg stod han ein stad mellom dødelege menneske og Gud.
	Frå han kom til Noreg i november 1848 og til mars 1849 heldt han fem store konsertar, og han var hovudattraksjon på «aftenunderholdningen» i teatret 28.-30. mars. Størst fagnad fekk han i januar 1849, då han drog meisterspelemannen Torgeir Augundson Øygarden («Myllarguten») frå Telemark til hovudstaden. Interessa for konserten var større enn for nokon av dei konsertane Bull sjølv heldt, og 1.500 tilhøyrarar pressa seg inn i salen i Logen (Linge 1953:174). Bull hadde vorte kjend med Myllarguten alt i 1831 (Linge 1953:38) og hadde god kjennskap til norsk folkemusikk. Bulls eigne glansnummer var tilrettelagde folkemelodiar og sjølvkomponerte stubbar med element av folkemusikk. Etter avisomtalene var «Sæterbesøget» høgdepunkt og fast ekstranummer på konsertane hans. Folkemusikken hadde før berre vore på moten mellom ålmugen, og i byane hadde han vore forvist til marknadene og den folkelege underhaldninga (Herresthal 1993:98-109).
	Trass i heltestatusen var Ole Bull kontroversiell. På ferdene sine hadde han møtt dei radikale straumdraga i Europa, og då han fekk høyra om februarrevolusjonen i Paris i 1848, avlyste han alle konsertar og drog frå Nantes til Paris. Der fekk han i stand ein norsk demonstrasjon til støtte for revolusjonsregjeringa og den nye «statsministeren», diktaren Alphonse de Lamartine. Den 15. mars marsjerte Bull og kaptein Carl Bonaparte Roosen til rådhuset i spissen for vel 20 nordmenn, hovudsakleg handverkarar, berande på eit fransk og eit norsk flagg. Det norske var utan unionsmerke og bar innskrifta «La Norvège» i gull. Nordmennene hadde avvist å gå saman med andre skandinavar av di «den norske Nation er saa slet repræsenteret i Udlandet». Dei hadde difor gripe «... med Begjerlighed Leiligheden for at vise, at Norge er et frit og af Sverige uafhængigt Rige.»
	Den norske demonstrasjonen var soleis like mykje ei markering av norsk sjølvstende andsynes Sverige som ei støttemarkering for revolusjonen, og hendinga vekte ein del oppstuss (Pryser 1982:59). Ein innsendar i Morgenbladet fann det naudsynt å tona ned rolla til Bull og presisera at «vor berømte Landsmand» slett ikkje deltok i demonstrasjonen for å «... lægge nogen Misfornøielse, med Forholdene her hjemme for Dagen, eller for at ønske at den Forvirring, der for Tiden hersker i Frankrig, ogsaa maatte komme til at finde Sted her». Denne brannsløkkinga må sjåast i lys av at det berre var ein dryg månad sidan februarrevolusjonen utløyste demonstrasjonar og gateslagsmål i Kristiania (Pryser 1982:76-98).
	Bull gjekk likevel ikkje av vegen for å syna republikanske og radikale sympatiar seinare. Heime i Noreg i 1848/49 nytta han mange høve til å skåla og tala for republikken og fridomen. Det må leggjast til at Bull aldri knytte dette konkret til norsk innanrikspolitikk, og det ser ikkje ut til nokon gong å ha vore kontakt mellom Bull og thranittane. Det vart fleire gonger òg presisert at Bull ynskte ein «hvid» og ikkje ein «rød» republikk. At radikalismen likevel stakk djupare enn festtaleplanet, prova Bull i 1851 då han drog til Amerika for å skapa eit norskamerikansk idealsamfunn, seinare kjent som Oleona (Linge 1953:203-224).

Norske skodespelarar på Christiania Theater
Den fyrste tida etter 1849 var ei opplyftande tid for dei som ynskte oppnorsking av teatret. Den 1. november 1848 hadde den 20-årige Nathalie Dahm frå Drammen debutert, og i april 1849, etter tryllefarseordskiftet, debuterte Hildur Sommerfeldt (Berg 1977:13, 16). Ingen av dei vart lenge ved teatret, men det var likevel ei tid for optimisme. I Bergen gjekk det framover med teaterplanane til Ole Bull, og den 2. januar 1850 opna Det norske Theater. På Christiania Theater debuterte Gyda Klingenberg og Laura Svendsen 23. desember og 8. januar, til store forventningar og mykje ros.
	Blanc (1899:138) reknar det som lite sannsynleg at tilsetjinga av Gyda Klingenberg og Laura Svendsen var utslag av eit ynske frå den heller konservative direksjonen om å arbeida for «Skuepladsens Nationalisering». Han peikar på at tilsetjinga av dansken Carl Borgaard som teaterdirektør i 1851 og den avvisande haldninga til norske stykke peikar i stikk motsett lei (Blanc 1899:138). Dette verkar rimeleg, men heilt tilfelleleg var det neppe at direksjonen knytte til seg to norske skodespelarar sesongen 1848/49 (Dahm og Sommerfeldt) og to nye sesongen etter (Klingenberg og Svendsen). Samanfallet mellom opninga av teatret i Bergen (02.01.1850) og debutane til Svenden og Klingenberg (23.12. og 08.01.) er iallfall slåande, og det same må ein seia om at Christiania Theater for ein gongs skuld hadde sett opp eit norsk stykke i januar 1850. Det var Til Sæters av C. P. Riis, ein «dramatisk Idyl» med «Krans af hjemlige Melodier» og sundagskledde bønder. Norskdomsframstøytane var nok fyrst og fremst utslag av ein 'føre var'-strategi for å demma opp for ny kritikk. Dersom dette var eit medvite trekk frå teaterleiinga, var strategien vellukka. Det fyrste halvåret av 1850 fekk direksjonen uvanleg mykje ros frå teateropposisjonen, både i Morgenbladet og frå Rolf Olsen og Monrad.
	Men ikkje alle var like tolsame, og det synte seg i november då direksjonen tilsette tre nye skodespelarar, alle danskar. Innsendaren (-ane?) «11» i Morgenbladet gjekk ut med eit kvast åtak på rekrutteringspolitikken til direksjonen for «Christiania danske Theater», og deltakarane i det fylgjande ordskiftet delte seg i tre leirar: Dei som stødde «11», dei som i prinsippet var samde, men meinte at det ikkje var realistisk å gå so raskt fram, og dei som gjekk ope ut mot vidare fornorsking av teatret. Den nye mobiliseringa mot teatret gjekk ikkje minst ut over den stakkars unge debutanten Blytmann, ein danske i stemmeskiftet. Han vart møtt med so mykje piping at «... Skuespillerne saa sig nødte til at forlade Scenen».
	Motstanden mot dei norske skodespelarane kom no ope og prinsipielt fram. Organet for dei konservative, Christiania-Posten, gjekk fyrst inn i eit varsamt og pragmatisk forsvar for handlemåten til teaterdireksjonen, men kritikken auka på. Tonen i forsvaret av teatret vart no krassare, og striden om teatret vart endå klårare enn før knytt til ålmennpolitisk farge og haldninga til det «bestående». Tilsetjinga av Borgaard sumaren 1851 vart teken som det endelege provet på at det no var heilt slutt på den nasjonale godviljen i teaterleiinga. Dette innleidde den siste danske fasen for Christiania Theater, som vara heilt til 1863 då Borgaard gjekk av og teatret vart slege saman med det norske teatret.
	Opposisjonen ser fyrst ut til å ha gjeve Borgaard ein sjanse, men i mars 1852 kom det opp ny kritikk mot at dei få norske skodespelarane ved teatret ikkje fekk sleppa til. At tonen mot teateropposisjonen vart krassare, kom nok dels av dei sterke åtaka mot teatret, men truleg vel so mykje av at Christiania Theater no var i ferd med å få tevling av Den norske dramatiske Skoles Theater som opna i oktober 1852. Endringane i det politiske livet må òg nemnast. Thranerørsla vart slegen ned i juli 1851, og med thranerørsla gjekk den parlamentariske opposisjonen i oppløysing. Motsetnadene i teaterspørsmålet fylgde no dei politiske motsetnadene, og reaksjonen mot teateropposisjonen fall saman med den ålmenne politiske reaksjonen. Dei radikale og liberale kreftene var på vikande front, både i Noreg og i resten av Europa.
	Med den store målstriden i 1852/53 var det skriftmålet som kom meir i framgrunnen, men det var jamt strid om teatret heilt til 1863. I mars 1853 lovde direksjonen ved Christiania Theater «... fremtidig i Regelen kun at engagere Indfødte» (Blanc 1899:148). Fire norske skodespelarar vart tilsette frå 1853 til 1855, men dei slutta raskt av di dei «... ikke fik nogen synderlig Anledning til at udvikle sine Evner», som Blanc (sst) skriv. Borgaard byrja difor å sjå seg om etter nye danske skodespelarar, og i mai 1856 byrja ein skodespelar frå København ved teatret, i namnet for «at give Gjæsteroller» (s.149). Dette gav støyten til det store teaterslaget 6. og 8. mai 1856, der Bjørnson og Vinje stod i brodden for 600 piparar (sjå Blanc 1899:149-154, jf Midttun 1921:227). Den fylgjande avisstriden stadfeste at frontane var dei same som tre år tidlegare.
	Dei norske skodespelarane tok likevel etter kvart til å siga inn på teatret. Den endelege løysinga på teaterstriden i hovudstaden kom etter at det norske teatret gjekk konkurs i 1862. Ein hadde freista slå saman dei to teatra både i 1860 og sumaren 1862 utan å lukkast, men i oktober 1862 vart det forhandlingar. I tida som fylgde vart saka heftig diskutert i avisene, og frå norskdomshald vart det kravt at alle danskar måtte ut av teatret (Blanc s.177). Slik gjekk det likevel ikkje, og i juli 1863 kom den endelege avtala i stand, og dei aller fleste skodespelarane frå det norske teatret byrja på Christiania Theater. Då sesongen opna i september 1863, var berre seks av 40 skodespelarar danske (Blanc s.183). I januar 1863 slutta Borgaard, og Ibsen vart tilsett som instruktør. Maktkampen mellom instruktøren og den konservative direksjonen heldt fram ei tid, men 1865-67 var Bjørnson artistisk direktør med vidare fullmakter enn forgjengaren, og no kom det endelege oppgjeret med dansketida på teatret (Blanc s.194ff).

Eit nytt teater i hovudstaden – bakgrunnen
Skipinga av Den norske dramatiske Skoles Theater hausten 1852 var eit uttrykk for ein ny strategi frå teateropposisjonen i hovudstaden. Eit viktig tildriv var den negative utviklinga på Christiania Theater frå sesongen 1850/51. Etter debutane til Klingenberg og Svendsen i 1849/50 var det stor tru på at det verkeleg var mogleg å få til ei gradvis oppnorsking av teatret, men tilsetjinga av nye danske skodespelarar og ein dansk teaterdirektør, den restriktive haldninga andsynes norske skodespelarar og den sterke motstanden mot meir oppnorsking i dei konservative krinsane, gjorde at målstrevarane miste trua på Christiania Theater.
	Det synte seg dessutan at det heller ikkje gjekk serleg bra med dei norske skodespelarane som fekk sleppa til. Laura Svendsen var den einaste norske skodespelaren som vart verande ved teatret, og den syttenårige debutanten bøygde seg etter kvart for språkpresset på teatret og i pressa. I november 1852 meinte Vinje at «... Jomfru Svendsen er ogsaa dansk nu, kav dansk», og ho vart kreditert med at dei konservative teatermeldarane slutta å kritisera målet hennar (Berg 1977:31-32). I oktober 1852 slo Krydseren fast at Christiania Theater ikke kunne makta «... hvad der maa ansees for et af Scenens vigtigste Formaal, at danne nogen Norm for Talesproget, ...».
	Røynslene frå Det norske Theater i Bergen spela òg inn. På den eine sida hadde teatret vore til stor kveik for dei som arbeidde for eit norsk teatermål. Teatret hadde vorte populært mellom bergensarane, og prestasjonane til dei norske skodespelarane stod ikkje mykje tilbake for det som vart prestert på Christiania Theater, iallfall ikkje i augo åt dei venlegsinna kritikarane. Men på den andre sida hadde bergensteatret vore sterkt merkt av skorten på ei skikkeleg språkutdaning. Ein av dei sentrale mennene bak det nye teatret i Kristiania, Johannes B. Klingenberg (bror åt Gyda), var på nokre framsyningar ved teatret i Bergen i 1852 og skreiv ein krass kritikk av scenemålet i Bergenske Blade. Han var positivt overraska over dugleiken og prestasjonane til dei norske skodespelarane, men han reagerte sterkt på målet deira. Det var korkje norsk talemål eller dana bergensk talemål, men «... Dansk med bergensk Aksentuation, eller i det Høieste et meget affekteret Bergensk».
	Summen av røynslene ved Christiania Theater og Det norske Theater i Bergen tilsa at skulle ein ha voner om å få til eit norsk scenemål, måtte ein ha ein eigen institusjon med berre norske skodespelarar, og ein måtte leggja stor vekt på undervisning og måldyrking. Svaret vart godt illustrert av namnet på det nye teatret: Den norske dramatiske Skoles Theater. Den nye institusjonen skulle både vera ein teaterskule og eit offentleg teater.
	Utviklinga på Christiania Theater og Det norske Theater var likevel ikkje den einaste grunnen til at det kom til eit nytt teater, og at dette hende i 1852. Skal ein skjøna den heile bakgrunnen for det nye teatret, kjem ein ikkje utanom Arbeider-Foreningens Theater.

Arbeider-Foreningens Theater
Arbeider-Foreningens Theater var eit uambisiøst, men omstridd amatørteater som heldt det gåande ein sesong, frå hausten 1851 til våren 1852. Teatret var i utgangspunktet berre ope for medlemer i arbeidarforeininga, men hadde likevel ein god del opne framsyningar. Strengt teke var det dette teatret og ikkje Den norske dramatiske Skoles Theater som var det fyrste offentlege norske teatret i Kristiania.
	Både av kjeldene og av den spede litteraturen om Den norske dramatiske Skoles Theater, går det fram at røynslene med Arbeider-Foreningens Theater var eit sentralt tildriv bak planane om eit nytt norsk teater. Ein veikskap med den tidlegare omtala av teatret (ikkje Linneberg), er at ein ikkje har hatt auga for motsetnadene mellom dei to teatra. Dei som stod bak Den norske dramatiske Skoles Theater var utan tvil inspirerte og oppglødde over suksessen på Arbeider-Foreningens Theater, men samstundes var det ein kulturell avgrunn mellom dei to teatra. Det er meir rimeleg å sjå det nye teatret som ein reaksjon på enn ei forlenging av Arbeider-Foreningens Theater.
	Det er dessutan berre ei halvsanning at Arbeider-Foreningens Theater vart skipa for å spela inn pengar til dei etterlatne etter thranitt-arrestasjonane sumaren 1851, slik det vert hevda i dei nemnde omtalene. Alt våren same året byrja ein del medlemer i arbeidarforeininga i hovudstaden å spela teater. Fyrste framsyninga var i byrjinga av april, og dei heldt eit par framsyningar til før sumaren, m a ei i Drammen. Inntektene frå den andre framsyninga på hausten skulle derimot gå til familiane til dei arresterte arbeidarleiarane.
	Framsyningane vart ein stor suksess, og kunngjeringane i Arbeider-Foreningernes Blad syner at teatergjengen heldt det gåande med 2-3 framsyningar i månaden heilt til i slutten av mai 1852. Dei spela lettfordøyeleg kost: vaudevillar, monologar, deklamasjonsnummer og dansenummer, og føremålet med tiltaket var å underhalda medlemene i arbeidarforeininga (mange av framsyningane var opne berre for medlemer). Dei mest populære stykka (som Til Sæters av C. P. Riis og En Nat i Roskilde) vart spela gong etter gong, og ein oppgjeven innsendar i Morgenbladet meinte at dei snart måtte slutta å spela desse drøvtygde stykka, som «... hele Arbeiderforeningen næsten kunde udenad». Ein god del av stoffet var skrive av medlemene sjølv, m a Femsmællen eller Revolutionen 1851 av urmakaren Nils Johannes Quarme, ein av leiarane i thranerørsla og den fremste poeten deira. Og om teatret var eit underhaldningsteater, so var det eit politisk medvite underhaldningsteater. 'Femsmællen' hadde ein kvass brodd mot øvrigheita og vart spela i januar 1852.
	Thranittleiarane visste godt kva dei dreiv med på Klingenberg. Våren 1851 heldt Peter Wilhelm Bergh eit føredrag om kva teatret har å seia for folket, og året før hadde Marcus Thrane sjølv slege fast det prinsipielle synet sitt på teaterstellet i artikkelen «Folke-Theater». Det må ha vore ordskiftet i kjølvatnet av debutane til dei norske skodespelarane Svendsen og Klingenberg på Christiania Theater som fekk Thrane til å skriva artikkelen. Thrane vende seg her ikkje til arbeidarane sjølve, men til «... Eder, der burde være Folkets Ledere, Norges Digtere og sonderende Ungdom, til eder, der kjende hiin Fortidens underbare Sivilisation, det græske Folkeliv», og han bad dei skapa «... en folkelig Scene, en Skueplads, paa hvilken Folket kan see og kjende sig selv gjennem Kunstens forskjønnende Former». Han ville ha eit «folkeligt» teater, og med det meinte han «en Skueplads, der har en tydelig national Udprægning, et Theater til hvilket Adgangen ikke blot staar aaben for den mindste Deel, den mest unationale Deel af Folket, men for Folkets Masse.» Den seinare so ihuga antinasjonalisten Thrane kalla her overklassen for den mest unasjonale delen av folket.
	Det vart likevel Thranes eigne medlemer og ikkje «Folkets Ledere, Norges Digtere» eller den «sonderende Ungdom» som kom til å skapa det fyrste nokolunde faste folkelege og nasjonale teatret i hovudstaden, trass i at ambisjonane deira fyrst og fremst må ha vore å underhalda og spela inn pengar og ikkje skipa eit norskspråkleg teater.
	I januar/februar 1852 tok kultureliten og hovudstadspressa til å bry seg om teatret, som hadde vorte sers populært mellom «de lavere Klasser» og jamvel spela stykke med opposisjonell brodd. Fyrste kritikaren ytra seg i Morgenbladet 22. januar, og ordskiftet heldt fram til i mai, då det vart slutt på framsyningane. Kritikarane var ikkje nådige mot teatret, og kritikkane var stort sett variasjonar over same temaet: Skodespelarane var rekrutterte frå handverks- og arbeidarklassen, og dei vanta talent og daning både i målvegen og på andre måtar. Mange av stykka eller framføringane, var inkjeseiande, dårlege og i nokre tilfelle moralsk (og politisk) forkastelege. Stykket det gjekk hardast ut over var Femsmællen eller Revolutionen av Quarme, og ein innsendar var sjokkert over framføringa av Æren tabt og vunden, der ein jamvel fekk høyra «... grove Æder og andre Pøbelagtigheder ... som 'Fanden skjære mig', 'Fanden slaa mig', 'Fanden dandse mig' o. fl.»
	Ein innsendar kunngjorde at han ville gje «En upartisk Bedømmelse af Theatret paa Klingenberg», «... dette Uvæsen af et Theater, hvor et dannet Menneske maa kjede sig tildøde og de simple Klasser kun læres op til Uvaner.» Han gav strykkarakter til alle skodespelarane so nær som Daniel G. Nyblinn, seinare skodespelar på Den norske dramatiske Skoles Theater. Skulemeisteren i Til Sæters av C. P. Riis fekk dette lite flatterande skussmålet, som seier det meste om korleis «dannelsen» såg på teatret: «Ikke at tale om, at hans Dialekt var den raaeste Pibervigsdialekt, man kunde tænke; havde han endda talt saaledes som han kunde uden at vrænge sit Mæle, kunde dette endda gaa an; men han snarere brølede som en Oxe, undertiden tillige hvæsende som en Kat.» (4/5) Jamvel dei som sokna til den mest liberale delen av «dannelsen» gjekk hardt ut mot teatret. I Krydseren, som elles stod i fronten i striden for eit norsk teater, nytta Ditmar Meidell den bitande pennen sin til å ironisera over teatret og dei som forsvara det.
	Kritikarane var likevel ikkje på line med publikum i synet på teatret, og her kan ein verkeleg tala om ein sosial og kulturell avgrunn. Kritikken av publikum var like hard som kritikken av alt anna som hadde med teatret å gjera. Den upartiske kritikaren i Morgenbladet (4/5) kunne sjokkert melda at «Bravoraab og Applaus formelig haglede ned over de Spillende», som i dette tilfellet var tre menn han meinte burde finna seg noko anna å gjera for ikkje å skjemma ut seg sjølv, publikum og teatret. Men publikum klappa, og «... grunden var deels den, at Publikum idethele ikke havde bedre Skjøn paa Sagen,» og dels den, at Arbeidarforeininga «... var saa klog at klappe ad sine Staldbrødre». Applausar og framkallingar vanka «... ved Godt og Slet om hinanden i et Chaos og en Røre, som kan jage enhver lidt Fintfølende paa Dør».
	Den skarpe kritikken var eit prov i seg sjølv på at teatret vart oppfatta som viktig, og publikumstilstrøyminga vart framheva gong etter gong. Ingen av kritikarane var positive til teatret, men sume skjøna likevel at det var dumt å avvisa føretaket utan vidare. Dei som gjekk lengst i forsvaret for teatret, var liberale intellektuelle som elles var mellom dei fremste kritikarane av Christiania Theater. Det eine av dei to hovudpunkta i det halvhjarta forsvaret for teatret, var at arbeidarforeininga hadde lagt det fyrste grunnlaget for eit norsk teater i hovudstaden. Det burde difor ikkje møtast med den motviljen som ein hadde sett frå «... nogle saakaldte Dannedes og, hvis Rygtet ikke siger usandt, fra Politiets Side.» Ragnvald Klingenberg bad sameleis kritikarane om ikkje «... at dræbe agtværdige nationale Bestræbelser for at kunne opretholde den fremmede Kunst hos os», for teatret «... er af vort eget Kjød og Blod».
	Det andre hovudpunktet i forsvaret tok utgangspunkt i den sosiale funksjonen til teatret. Sjølv ein av dei sterkt negative kritikarane i Morgenbladet måtte vedgå at det er «... upaatvivleligen i og for sig godt, at man morer sig i sine Fritimer ved en saa uskyldig og derhos ofte saa instruktiv Adspredelse». So lenge ålmugen sat i teatret, gjorde han iallfall ikkje noko anna gale.
	Amatørteatret på Klingenberg hadde vorte ein kulturpolitisk maktfaktor, og det irriterte dei kondisjonerte at arbeidarforeininga og deira allierte kontrollerte institusjonen. Den velviljuge «T» meinte at «... kunde man blot faa Fingre med i dets Bestyrelse og jage endeel af Skuespillerne paa Porten, vilde man være kommen vidt i Sagen». Dei fekk ikkje ein gong leiarane for teatret i tale. Det kom ikkje eit einaste svar på kritikken mot teatret frå Arbeidarforeininga eller teatret sjølv, korkje i dagsavisene eller i Arbeider-Foreningernes Blad. Kritikken prella av, og som me har sett, var ikkje grunnen at det ikkje fanst eit teaterpolitisk medvit i rørsla. Både Thrane sjølv og Bergh hadde tidlegare uttala seg om kva rolle teatret burde ha i samfunnslivet. Ein faktor var det nok at Thrane-rørsla var svekt etter politiaksjonen i juli 1851 då dei aller fleste leiarane vart arresterte. Men Arbeider-Foreningernes Blad heldt fram med å koma ut, og dei hadde skriveføre folk som kunne ha svart. Den vantande reaksjonen frå thranittane bør difor heller sjåast som eit uttrykk for at dei no hadde gjeve opp å vinna 'dannelsen', slik dei hadde freista gjera sumaren 1850 med tidsskriftet Folkets Røst. I teaterartikkelen sin hadde Thrane òg mot normalt vendt seg til eliten. Teatret og striden vart difor ei stadfesting på at thranittane hadde skipa ei alternativ ålmente, som Linneberg (1992:151-174) legg stor vekt på, og ei utdjuping av den kulturelle kløfta mellom ålmugen og alle delar av eliten.

Den norske dramatiske Skoles Theater 1852-62
Teateropposisjonen byrja å arbeida med planane for eit eige teater alt i oktober 1851, men det kom ikkje fart i planane før våren 1852. Initiativet kom denne gongen frå ingeniørkaptein Johannes B. Klingenberg, som fekk med seg den danskfødde slottsgartnaren Martin Mortensen. Cronborg vart engasjert som artistisk direktør og skulle ta seg av instruksjonen. Just Lindeman og Gottfried Conradi heldt songøvingar, og Monrad heldt førelesingar i litteratur. Den danske ballettmeisteren August Bournonville rettleidde i dans og plastikk dei gongene han var i Kristiania. Undervisninga tok til i midten av mai 1852, på den tida då Arbeider-Foreningens Theater måtte gje opp.
	Det vart lagt stor vekt på språkopplæringa sidan «... Størsteparten af Eleverne oprindeligvis tilhører en mindre dannet og et slet Sprog talende Samfundsklasse». Cronborg hadde ikkje føresetnader for å undervisa i norsk scenemål, og teaterleiinga vende seg difor til Knudsen. I artikkelen frå 1850 hadde Knudsen både dokumentert god kjennskap til det høgare talemålet, og dessutan eit målpolitisk syn som teateropposisjonen delte. Det kom til å syna seg som eit ideelt val, både fagleg og politisk. Knudsen var ein stridshuga mann som var viljug til å slåst for teatret i pressa, og på si side var han glad for dette høvet til å prøva ut si nye og «følgelig kjætterske Lære» (sitert etter Berg 1977:43).
	Knudsen sette som vilkår å få «et rygstød» i form av ei nemnd som ville stå inne for den uttala han skulle føreskriva. Etter oppmoding frå Knudsen sjølv, vart Monrad, Nikolai Ramm Østgaard og Carl Richard Unger spurde. Tilhøvet mellom Knudsen og tilsynsnemnda ser ut til å ha vore godt. Nemnda hadde politisk og fagleg breidd, og tyngd både utetter og andsynes elevane på teatret. Knudsen vende seg til nemnda i tvilsspørsmål og fylgde råda han fekk, og nemnda kunngjorde offentleg at dei var «... enige med ham [Knudsen] i det Væsentlige af de Grundsætninger, efter hvilke han behandler især Udtalen». Det harmoniske samarbeidet om teatret står i skarp kontrast til den beiske striden om dei klassiske faga i skulen mellom Knudsen og Monrad både då og seinare, og til dei seinare motsetnadene mellom dei to i målspørsmålet.
	Teatret opna 11. oktober 1852 for fullsett sal (700 tilskodarar) i leigde lokale i Møllergata 11. Programmet var ein prolog og toakts-vaudevillen Krydsbetjenten av H. A. Bjerregaard, med musikk av Conradi. Det hadde vore mykje skriving om teatret i dagane før opninga, og ein grunn til populariteten var nok at billettprisane berre låg på det halve av prisane på Christiania Theater. Under opningsframsyninga var det stor stemning, med hurrarop for det nye teatret, og publikum kravde nasjonalsongen.
	Likevel ropte ikkje alle hurra. I pressa hadde dei konservative gått til åtak på det nye teatret alt før det opna, og opninga utløyste den harde målstriden hausten 1852 som vara til noko utpå vinteren. Frontane var velkjende både frå tidlegare teaterordskifte og frå det ålmennpolitiske landskapet. Det var dei konservative mot den liberale og radikale opposisjonen. Den skarpaste kritikken kom frå Christiania-Posten der Richard Petersen var teatermeldar. Dette var den einaste avisa som heile tida hadde ei konsekvent og klårt negativ haldning til teatret. Den mest aktive i det offentlege forsvaret av teatret var Knudsen sjølv, med fylgje av Østgaard og Monrad, som båe sat i tilsynsnemnda, og J. B. Klingenberg og Cronborg frå teaterleiinga. Den viktigaste støtta utanfrå stod opposisjonsorganet Morgenbladet, den satiriske kommentaravisa Krydseren (Ditmar Meidell), og ikkje minst Aa. O. Vinje i Drammens Tidende for. Vinje hadde i 1851 vorte Kristiania-korrespondent for avisa. I ein meir kritisk, men positiv mellomposisjon stod Den norske Tilskuer (Ludvig Kr. Daa og Bernhard Roggen).
	Det skal vera noko uvisst om det var låge billettprisar eller gleda over å høyra norsk mål på scenen som drog ålmugen til teatret, men populært vart det iallfall. I samtida vart populariteten til teatret oftast forklåra med billettprisane, som berre var helvta av prisane på Christiania Theater. Det er likevel rimeleg å tru at ålmugen såg på det norske teatret som «sitt» teater, på same måten som Arbeider-Foreningens Theater sesongen før. Her var det lette underhaldningsstykke (mange komediar og vaudevillar), her fekk dei sjå skodespelarar frå sin eigen stand, og ikkje minst – her møtte dei kvarandre, nett slik Christiania Theater var ein møteplass for dei kondisjonerte.
	Den norske dramatiske Skoles Theater fekk likevel raskt økonomiske problem på grunn av dei store investeringane som måtte gjerast den fyrste tida. I 1854 vart teatret difor gjort om til aksjeselskap for å få inn frisk kapital, og det nye føretaket fekk namnet Det norske Theater (ofte omtala som Kristiania norske Theater). Aksjeteikninga kom i stand same året som Stortinget avslo ein søknad frå teatret om støtte (Frisvold 1980:30). Elles ser teatret ut til å ha hatt ein stabil flokk motstandarar mellom dei konservative. Dei politiske konstellasjonane frå 1852/53 heldt seg so lenge teatret eksisterte, og dei vart jamleg fornya gjennom små samanstøytar i pressa, som i mars/april 1858 etter at Ibsen hadde vorte teatersjef. Teatret anda ut våren 1862 etter at publikum hadde svikta den siste sesongen og det ikkje var økonomisk grunnlag for å halda fram med drifta. Endskapen vart som nemnt at skodespelarane vart tekne inn på Christiania Theater.

Det norske Theater i Bergen 1850-63
Opphavet til Den norske dramatiske Skoles Theater i Kristiania og Det norske Theater i Bergen var noko ulikt sidan teatret i hovudstaden vart skipa i opposisjon til eit anna teater. Slik var det ikkje i Bergen, men skiljelinene og temperaturen i striden var jamt over den same likevel. Striden kom til å stå mellom dei som la stor vekt på at det skulle vera eit norsk teater (ikkje minst Ole Bull), og dei som såg Christiania Theater som eit førebilete.
	Tidlegare hadde Bergen kunna by på eit uvanleg rikt teaterliv i norsk målestokk, men utviklinga var på mange måtar lik den i Kristiania. Frå 1794 til 1828 eksisterte «Det dramatiske Selskab», som talde heile 600 medlemer på byrjinga av 1800-talet (Blanc 1884:8-9). Teaterkjennarar i samtida meinte at nivået i selskapet var sers høgt (Lorentzen 1949:15), men tilgangen på medlemer svikta då selskapet tok til å gje offentlege framsyningar, slik at det vart råd å sjå teater utan å spela sjølv (Lorentzen 1949:20). Selskapet vart soleis offer for avprivatiseringa av det borgarlege samveret som det sjølv var med på å driva fram. Frå 1828 til 1849 vart teatrerbygningen leigd ut til danske teatertruppar. Men i motsetnad til i hovudstaden, kan ikkje teaterhistorikarane Blanc (1884) og Lorentzen (1949) påvisa at bergensarane gjorde opprør mot det danske scenespråket og kravde norske skodespelarar, slik sume i Kristiania tok til å gjera utetter 1830-talet. Teaterlivet i byen hadde nådd eit lågmål i 1848/49 på grunn av ein koleraepidemi som kosta 6-700 bergensarar livet (Lorentzen 1949:24).
	Ole Bull hadde visstnok diskutert planane om eit norsk teater med broren Edvard i Paris alt i 1846. Han uttrykte ynsket offentleg fyrste gongen på festen Studentersamfundet skipa til for han i desember 1848, stutt etter at han kom til Noreg. Det er uvisst og heller tvilsamt om han hadde konkrete planar om eit teater i Bergen på dette tidspunktet. Planar om eit teater, eller iallfall sterke ynske, fanst det derimot i Bergen, i det intellektuelle miljøet kring Magdalene Thoresen. Hovudmannen skal ha vore kunstmålaren Fritz Jensen. Då Bull kom til byen i juli 1849, kom det raskt i stand eit samarbeid mellom han og det teaterinteresserte miljøet. I slutten av juli fekk Bull i hamn ei avtale med Det dramatiske Selskab om leige av teaterbygningen, og det vart engasjert aspirantar. Fritz Jensen var instruktør og tok fatt på det tunge arbeidet med å gjera skodespelarar av dei, og Bull sjølv tok seg av orkesteret, som med hans eigne ord var «ynkelig» i byrjinga (Lorentzen 1949:36). Den 21. november heldt teatret ei offentleg prøveframsyning, og 2. januar 1850 kunne Ole Bull ynskja publikum velkomen til opninga av teatret. Stridane kring teatret i Bergen er omtala i fleire verk tidlegare, so eg skal nøya meg med dei store linene.
	Den fyrste tida hausta teaterplanane mykje ros frå alle hald. Bergensarane hadde no endeleg utsikter til å få eit fast teater og soleis få teaterlivet i byen på rett kjøl att. Det melde seg likevel raskt motførestillingar mot den måten Bull realiserte planane på. Om den fyrste hausten skriv Lorentzen (1949:27) at «motstanden var stor, men foreløpig kom den ikke til orde i pressen – bare mann og mann imellom, på Børsen og på 'Logen'». Teaterplanane vart politiserte frå fyrste stund av den tyske redaktøren Brømel i radikale Bergens Stiftstidende. Han hylla Bull for at han var nordmann og «aldrig har han villet være Scandinav», skrytte av republikanismen og demonstrasjonen i Paris, og meinte ynsket om eit norsk teater var eit utslag av «Bygdepolitiken», det ville seia å fremja nasjonale element i kunst og musikk. I hovudstaden vart det mobilisert mot teaterplanane i september 1849 då Bull skulle halda ein konsert i Logen med hoffet og dei kongelege til stades. Ein notis i Morgenbladet to dagar etter konserten kunne melda om «stormende og vedholdende Bifald», men konserten var «... mindre Talrig besøgt end hans Koncerter pleie at være, da Tilhørernes Antal neppe oversteg 3-400». Forklåringa på det dårlege oppmøtet kom nokre dagar etter, då ein innsendar skreiv at det hadde stått plakatar på gatehjørna med oppmoding om ikkje å gå på konserten. Grunnen var, etter innsendaren, at Bull «... har begaaet den Synd at ville være Norsk istedetfor Skandinav, og Folkets Ven istedetfor Magthavernes og de toneangivende Kliquers». Innsendaren skreiv at misnøya med Bull var der heilt frå han kom attende til Noreg seinhausten året før, og at «allerede i den første Hyldning blandede sig den snigende Bagtalelses Gift» på grunn av demonstrasjonen i Paris.
	Dette sette tonen for den opne motstanden mot teatret frå andre helvta av januar 1850 og utetter. To skilsetjande hendingar var framføringa av Fjeldstuen av Wergeland i midten av januar, og ein konflikt mellom Bull og politiet i februar. I Fjeldstuen vart det verkeleg slege på den nasjonale stortromma, med bønder frå Hardanger, Nordfjord og Lærdal som dansa halling og springdans, og Myllarguten som spelemann i stykket. Bergens Stiftstidende og det store fleirtalet av publikum var framleis overstrøymande positive, medan den vesle (men mektige) delen av publikum som sokna til Bergenske Blade vende tommelen ned både for innhaldet i stykket og «balletten» i bondebryllaupet på slutten der folkedansarar og spelemenn fekk utfalda seg i fri dressur. Konflikten med politiet galdt tre friplassar som politiet kravde å få. Saka enda i Høgsterett (!) (Blanc 1884:41ff og Lorentzen 1949:55ff).
	Fronten heldt seg harde so lenge Bull var i byen. På årsmøtet i Det dramatiske Selskab i april freista motstandarane å få sagt opp avtala med Bull, men Bull-fløya vann (med 35 mot 34 røyster!), og forsamlinga vedtok å overføra teatret gratis til Ole Bull på ein del vilkår (Lorentzen 1949:67). Sigeren vitnar om at Bull trass mykje motgang framleis hadde mange viktige støttespelarar i den bergenske kultureliten. Den neste sesongen var Bull borte, og eit styre han hadde oppnemnt, tok seg av drifta (Lorentzen 1949:70). No vart det ro om teatret, ikkje minst av di styret let vera å setja den autoriserte smaken på prøve med monologar på bergensmål og «ballettar», som Bull hadde gjort den fyrste sesongen. Dei nasjonale ideala stod ikkje like sterkt i teaterstyret som hjå Bull sjølv.
	Styret hadde jamvel tilsett ein dansk instruktør, og i 1851 vart det nytt bråk då teatereigar Bull kom attende til byen og reinska opp i leiinga for å få eit teater meir etter sine eigne ideal. I denne striden gjekk fleire styremedlemer av, Henrik Ibsen vart tilsett som instruktør, og Bull laga nokre «uforanderlige Grundregler» der han m a slo fast at både skodespelarane, regissøren og suffløren skulle vera innfødde nordmenn (Blanc 1884:111-112). I september 1851 nådde striden om teatret hovudstaden då Bull søkte Stortinget om eit årleg driftstilskot på 2.000 spd til Det norske Theater. Stortinget avslo søknaden, og det vart no strid om teatret i hovudstadspressa. I oktober kom det i stand ei stor støttetilskiping med over 1.000 selde billettar. Striden om bergensteatret fylgde dei same skiljelinene som teaterstriden elles. I spissen for støttetilskipinga stod Studentersamfundet, med støtte frå songforeiningane til handverkarane og handelsstanden. Striden om Stortingssøknaden nådde òg Bergen av di tre av dei fire Bergens-representantane hadde røysta mot løyvinga, truleg mest på grunn av instruktørkonflikten og sprenginga av teaterstyret i juni same året (Lorentzen 1949:83).
	I november 1851 drog Bull til Amerika, og han kom ikkje til Noreg att før i 1857. Lorentzen (1949:120) har gjeve kapitlet om åra frå 1851 til 1857 overskrifta «De gode årene». Frammøtet var bra, og det var ingen stor strid. Det gjekk over då Bull kom att hausten 1857 og endå ein gong tok eit oppgjer med den unasjonale utglidinga ved teatret. Stutt fortalt laga han palassrevolusjon i teatret på ein nokso framfus måte og tok over styringa av teatret sjølv. Men i augo til publikum var Bull den same store, og som før sytte han for å halda populariteten oppe med konsertar. Bull tilsette no den knapt 25 år gamle Bjørnstjerne Bjørnson som teaterdirektør. Han dreiv på alle måtar teatret i Bulls ånd, m a ved å hiva seg inn i politikken. Han vart redaktør for Bergensposten, og i stortingsvalet i 1859 arbeidde han for at konservative bergensarar som Jørgen Faye ikkje vart valde. Dette var ikkje nett med på å betra tilhøvet mellom teatret og delar av bergensborgarskapet (Lorentzen 1949:197). På denne tida kom Bjørnson òg i kontakt med det fyrste landsmålsmiljøet i Bergen og vart ihuga målmann. I ein timannskomite for teatret hausten 1858 råkar me både den seinare hovdingen for landsmålsmiljøet i Bergen, Henrik Krohn, og forfattaren av Ny Hungrvekja, Jan Prahl (sjå s.291ff). Teaterhistorikarane vurderer den stutte perioden med Bjørnson for å vera den kvalitativt rikaste i soga til teatret. Målpolitisk meiner Lorentzen (1949:197-198) at han stod for det avgjerande brotet med tradisjonen frå dansketida, slik han òg gjorde på Christiania Theater 1865-67.
	 Bjørnson drog attende til Kristiania alt i 1859 for å bli redaktør i Aftenbladet, og etter Bjørnson-perioden gjekk det jamt nedover med teatret. Det var plaga av mykje indre strid, og publikum tok til å mista interessa. Dei økonomiske problema gjorde at teatret til slutt måtte gå til skifteretten, og den siste framsyninga vart symbolsk nok halden 17. mai 1863 (Blanc 1884:333).

Ideologiske og politiske hovudliner i teaterstriden
I gjennomgangen ovanfor har eg lagt vekt på å få fram korleis sidene i teaterstriden plasserte seg i ein større politisk samanheng. Biletet er eintydig: Krava om norske skodespelarar og norskdom kom frå den politiske opposisjonen, medan avvisinga av dei aktive oppnorskingsfreistnadene og forsvaret for dei rådande teatertilhøva kom frå dei konservative og regjeringstru krinsane. Samstundes har me sett ei klår avgrensing på hin kanten. Alle, både dei konservative og dei liberale og radikale, fordømde ålmugekulturen slik han kom til uttrykk på Arbeider-Foreningens Theater. Men i motsetnad til dei konservative, som var blankt avvisande, freista opposisjonen med stort hell å vidareføra dette teatret i ei borgarleg råme som Den norske dramatiske Skoles Theater. Dei same freistnadene vart gjorde med like stort hell av Ole Bull i Bergen, til store protestar frå dei konservative.
	I det fylgjande skal eg gå nærare inn på den målpolitiske og ideologiske sida og sjå på kva grunngjevingar som vart nytta for og mot oppnorsking av teatret, og kva tenking som låg bak.

Monrad og målet
Marcus Jacob Monrad (1816-1897) var den sentrale ideologen i teateropposisjonen, og han sat i den språklege tilsynsnemnda ved Den norske dramatiske Skoles Theater. Mellom 1848 og 1865 dukkar han opp i målstriden mange gonger. Monrad var presteson og oppvaksen i Telemark. Frå 1845 var han lektor i filosofi ved Universitetet, og i 1851 - 35 år gamal - vart han professor, ei stilling han hadde heilt til han døydde mest 82 år gamal (Christophersen 1959:390). Som litteraturkritikar var han hovudstadspressas smaksdomar framfor nokon i mest to mannsaldrar, og som aktiv og trufast debattant i det littærære, kulturelle og politiske livet uttala han seg med stor tyngd. Linneberg (1992:71) reknar Monrad som den leiande intellektuelle i Noreg mellom 1848 og 1870.
	Monrad stod noko på sida av dei politiske motsetnadene i samtida. Han stod innanfor den anti-liberalistiske delen av opposisjonen og var aldri med i «Troppen», der Schweigaard og P. A. Munch høyrde heime. Han skal jamvel ha figurert på ei ministerliste thranittane sette opp kring 1850, og han vart aldri heilt akseptert i dei sosialt konservative krinsane (Christophersen 1959:ix). Meir og meir konservativ vart han likevel, og i 1882 skreiv han ein illgjeten artikkel i Morgenbladet som tok til orde for statskupp for å hindra parlamentarismen (Christophersen 1959:256, jf Nerbøvik 1993:162).
	Monrad skreiv grunngjevinga då Den norske dramatiske Skoles Theater søkte Stortinget om pengar i 1854 (Monrad 1854). Dette skriftstykket er det viktigaste teaterpolitiske dokumentet frå 1850- og 60-åra, og det ligg til grunn for denne framstillinga, saman med nokre målpolitiske avisartiklar.
	Monrad var ein av hovudmennene i 'det nasjonale gjennombrotet' i 1840-åra, og synet hans på språk og nasjonalitet har godt feste i den romantiske tradisjonen. Han «... står med det ene ben i klassisismen og med det andre i romantikken», skriv Christophersen (1959:18), som òg peikar på at den romantiske tradisjonen i Noreg «på en bemerkelsesverdig måte» blanda seg med den klassiske tradisjonen, ulikt den skarpe motsetnaden mellom klassisisme og romantikk i land som Tyskland og Frankrike (s.17).
	Som romantikarane meinte Monrad nasjonen var tufta på ein ålmenn idé, ein evig «... Guddomstanke, der saa at sige udgjør Nationalitetens inderste Spire og indeholder dens Bestemmelse for alle Tider» (Monrad 1854:3-4, jf ovanfor s.40). Denne guddomstanken er sams for heile manneætta, men kjem ulikt til uttrykk frå nasjon til nasjon. Kvar nasjon har si folkeånd: «Den Eiendommelighed, hvormed Folkeaanden saa at sige er udgaaen fra Skaberens Haand, paatrykker sig af sig selv alle Folkets Handlinger og Ytringer.» (Monrad 1854:2) Folkeånda var ein sjølvstendig åndeleg personlegdom og noko meir enn alle menneske i nasjonen – heilskapen var meir enn summen av delane.
	Folkeånda fanst fyrst umedvite mellom folket: «I Nationalitetens første Stadium er den endnu umiddelbar dvs. den er der blot, uden at see og kjende sig selv som saadan.» (Monrad 1854:2) Den store oppgåva i samtida var for Monrad å dyrka fram medvitet om dette sereigne, for «det er Nationens – som Menneskets Bestemmelse overhoved» å bli meir og meir medviten om seg sjølv (sst). Dette var den store oppgåva for den historiske vitskapen, som hadde til fremste føremål å leggja grunnen for «... en Opfattelse af det Sande og Evige i Folkeaanden» (s.4). Men vitskapen var for dei få. Han verka ikkje på «Folkets Masse til at vække og hæve dets Nationalfølelse» (s.4). Det kunne derimot kunsten gjera, og vitskapen og kunsten var avhengige av kvarandre og skulle verka saman i jakta på den evige folkeånda. Det vitskapen fann, kunne «kun ved Kunstens Formidling blive egte folkeligt» (s.5). Monrad jamførde gjerne kunsten og vitskapen med ein spegel som skulle gjera det mogleg for folket å sjå seg sjølv «reflecteret».
	Likevel var det ein spegel med filter Monrad ville ha. Ein skulle ikkje sjå seg sjølv «... i den forvirrede Mangfoldighed af Ytringer og Tilstande, i denne vilde Blanding af Godt og Ondt, Sandt og Falskt, Egte og Uegte, Blivende og Flygtigt, der egentlig ikke kan samle sig til nogen forstaaeligt Billede.» (s.3) Tvert om:

	Det Speilbillede, som skal være af Betydning for Nationalitetens virkelige Udvikling og Fremgang mod sit Maal, maa altsaa være et forklaret og forædlet, et saadant, hvor Mangfoldigheden samler sig til Enhed, hvor Forvirringen opløser sig i Klarhed og Harmoni [...] først da vil ogsaa Folket og Alt hvad dets er, kunne omfattes med den sande Kjærlighed, som Mennesket tilsidst dog ikke kan skjænke Andet end det, der idetmindste bærer Sandhedens, Guddommelighedens Gjenskin. (s.4-5)

Her kom det dynamiske i nasjonalitetssynet til Monrad inn. Poenget var ikkje fyrst og fremst å berrleggja kva ein var, men kva ein til kvar tid er, og kva ein skulle bli. Folkeånda var gjeven, men dei nasjonale ytringane var ikkje gjevne ein gong for alle – dei var noko som måtte skapast heile tida. Folkekulturen skulle vera eit kjelde å ausa av i arbeidet for å føra den eksisterande daninga over frå dansk til trygg norsk kulturell grunn. Den retteleg nasjonale kulturen for Monrad var ikkje folkekulturen i rein form – den er berre naiv (ureflektert) og provinsiell –, men folkekulturen i foredla form, slik han kom til uttrykk etter at han var teken opp mellom dei dana.
	I og med at Monrad såg nasjonaliteten som konkretiseringa av ein ålmenn, guddomleg idé, hadde modellen hans for kulturutvikling ei avgrensing til to sider. På den eine sida måtte ein unngå nasjonal «Eensidighed», og ein måtte vera med «... i den alminderlige verdenshistoriske Cultur-Proces» (sjå t d Monrad 1854:9). På den andre sida måtte kunsten vera nasjonal. Monrad var difor i opposisjon til dei som var mest avvisande til å knyta band mellom den danskrøtte elitekulturen og den norske folkekulturen.
	Det filosofiske grunnlaget for kultursynet hadde Monrad henta frå den hegelianske dialektikken. Han vart sterkt påverka av Hegel under eit Tysklands-opphald i 1842/43, og i eit halvt hundreår var han den leiande hegelianaren i Noreg. Modellen for kulturutvikling som er streka opp ovanfor, hadde han frå Hegel: Råmaterialet, slik det låg føre i folkekulturen (tesen), skulle bli reflektert og foredla av kunsten og vitskapen (antitesen), før desse kulturelementa gjekk opp i ei høgare eining i den samlande nasjonalkulturen (syntesen). Slik skulle kulturutviklinga heile tida gå framover, i eit dialektisk tilhøve mellom folkekultur og elitekultur, og mellom det heimlege og det framande.
	Overført på målpolitikken skulle det vera skjønleg kvifor Monrad var tilhengjar av ei varsam oppnorsking av teatret og skriftmålet. I eit ordskifte i Studentersamfundet i 1851 gjorde han det klårt at han var samd i alt som Knudsen hadde skrive og lært frå seg om norsk uttale (Berg 1977:44). Det dynamiske, me kan mest seia konstruktivistiske, nasjonalitetssynet hans, gjorde at det rådande skriftmålet og høgare talemålet i Noreg var 'norsk'. Denne nemninga var nytta i Grunnlova og var for Monrad eit uttrykk for ein norsk nasjonalvilje, og ei retning. Nordmennene hadde vore med på å dyrka fram dette målet, og difor hadde dei òg full rett til å kalla målet 'norsk'. For Monrad var det avgjerande å få gjennomslag for ei oppfatning om at Noreg vart ein språkleg normalstat dersom ein slutta å sjå 'norsk' som ei forvansking av dansken, og i staden såg sambandet mellom skriftmålet, dialektane og gamalnorsken. Monrads målpolitiske program gjekk difor ut på å kutta dei beinveges banda til Danmark og la skriftmålet utvikla seg naturleg og sakte, i eit dialektisk tilhøve til folkemålet som i andre «normale» språksamfunn.
	Eit teater med importerte danske skodespelarar var difor uheldig etter Monrads syn, både for den ålmenne kulturutviklinga, og for målpolitikken. All stor litteratur vart universell gjennom å vera nasjonal – det var både Dante, Shakespeare og Goethe eit prov på – (Monrad 1854:12), og skulle litteraturen utvikla seg i sann og sunn nasjonal lei, trong ein eit nasjonalt teater.
	Målpolitisk var eit dansk teater uheldig av di det hindra at målet utvikla seg i norsk lei. Problemet var at det norske talemålet «... ikke i sig selv har saa at sige noget Centrum, nogen anerkjendt Auctoritet». Og nettopp her er det teatret burde ha si store målpolitiske rolle: «Et saadant Centrum skulde netop Theatret være, der iblandt Andet har, den Opgave, kunstnerisk at hæve Talesproget til Skjønhed, saa at derfra igjen kan udgaae en forædlende Indflydelse paa det dannede Folks Tale.» Sjeldan har han sagt det klårare enn i forsvaret for Den norske dramatiske Skoles Theater hausten 1852:

	Thi netop Theatret har den Opgave at fremstille Sproget i sin sandeste, ædleste Form; medens det naturligvis udelukkende øser af Folkets Forraad, virker det igjen tilbage paa Folkets Sprog, som et forædlende Mønster og en sammenholdende Auctoritet. Uden denne levende Gjenspejling, naar Talesproget ikke den Fuldendelse, den Afrunding og Afslutning, hvorpaa dets selvstændige Gyldighed for en stor Del beror.

På same måten som teatret synte folkelivet i idealisert utgåve, skulle teatermålet vera «Talesprogets idealiserede Form» (Monrad 1854:7).
	Målpolitisk stod Monrad soleis for ei klår avgrensing mot dansk. Korkje det danske talemålet eller skriftmålet skulle verka normgjevande i Noreg, og difor måtte dei danske skodespelarane bort. Men samstundes stod Monrad for ei like klår avgrensing til den hin kanten. Elementa frå folkemålet måtte foredlast av kunstnaren før dei vart tekne inn det høgare skrift- og talemålet, og her måtte ein gå varsamt fram. Å «... hæve Almuesproget, Bondemaalet strax til Litteratursprog», var for Monrad eit «uudførligt Sværmeri». Han vart difor ein hard og konsekvent landsmålsmotstandar (sjå s.239).
	Kulturprogrammet til Monrad var konserverande og tok sikte på å verna om dei rådande språklege, kulturelle og sosiale makttilhøva. Det var 'dannelsen' som vende seg til folket, ikkje omvendt. Den kvalitative delen av programmet til Monrads var at ålmugen skulle danast inn i dei språklege og kulturelle normene som var rådande i eliten.
	Men programmet hans hadde òg ei viktig kvantitativ side: Kulturen ikkje berre burde, men måtte ut til fleire. Dette var ein hovudtanke i avhandlinga frå 1854, og her var det thranerørsla og uroa kring 1850 som spøkte i bakgrunnen. Desse hendingane hadde fått fram at den kulturelle avgrunnen mellom ålmugen og eliten kunne vera farleg for den rådande stoda, og her vart teatret henta fram som ein framifrå måte å nå ut til massane på. Men skulle teatret greia å nå ut til folket med bodskapen, måtte det vera på deira eige mål (det ville seia dansk-norsk og ikkje dansk høgare talemål). Christiania Theater var «... indskrænket til en forholdsviis snever Kreds. Folket har dog havt en uvilkaarlig Følelse af, at Theatret ikke var Been af dets Been og Kjød af dets Kjød;...» (Monrad 1854:24) Dette var uheldig, m a av di «Kløften mellem den dannede Classe og det lavere Folk bliver forstørret – begge Sider til Skade» (sst). Teatret var eit eigna instrument til å styrkja patriotismen og nasjonalkjensla, på tvers av «Tid og Rum og meer eller mindre kunstige Standsforskjelle.» (s.6)

Argumenta frå teateropposisjonen
Monrad la stor vekt på den målpolitiske funksjonen til teatret og ville at teatret skulle bli ein 'planteskule' for dyrkinga av eit høgare norsk talemål. Dette var òg hovudgrunnen til at Knudsen engasjerte seg i arbeidet for eit norsk teater. Ingen la so stor vekt på dette momentet som Monrad og Knudsen, men ein støyter òg jamleg på det i argumentasjonen frå andre i teateropposisjonen. Ein av hovudmennene bak det norske teatret i Kristiania, Ragnvald Klingenberg, slo i 1852 fast at

	Et Folk besidder nemlig intet virksommere Middel til at danne, forædle og regulere sit Talesprog, dette Kjendetegn for dets selvstændige Tilværelse, end en god Skueplads. Det Sprog, man der hører fra en begavet Kunstners Læber, faar man kjært og derved Lyst til at efterligne; og er det der brugte Sprog engang bleven almindeligen anerkjendt som den rette Norm for Talesporget, saa er det derved tillige blevet en Rettesnor for den, der have en særegen Opfordring til at tilegne sig et normalt Talesprog.

Gjennom dei danske skodespelarane, heldt København fram med å vera normsentrum for det høgare talemålet og skriftmålet i Noreg, og skipinga av eit norsk teater vart sett som eit vilkår for at ein skulle makta å flytta dette normsentrumet til Noreg.
	Men som det òg skulle gå klårt fram ovanfor, var ikkje teaterstriden einast ein strid om teatermålet. Bak kravet om eit norsk teater låg både kravet om at norskfødde skodespelarar skulle avløysa danskfødde, og at teatret skulle spela stykke av norske forfattarar og om norske tilhøve. Kravet om meir norskdom var nært knytt til ynsket om at teatret måtte bli meir ope for breiare lag av folket, og her hadde òg billettprisar og repertoar sitt å seia.
	'Det nasjonale' stod heile tida sentralt i argumentasjonen frå teateropposisjonen. På det symbolske planet vart det appellert til æra andsynes andre nasjonar, og til den kulturelle gullalderen i mellomalderen. Ved at teatret var danskspråkleg, vanta Noreg eit viktig kulturelt nasjonalsymbol. «... intet civiliseret Land i hele Verden mangler denne vigtige Kunstanstalt», meinte Krydseren i 1852. «I et land, der gjør Fordring paa national Selvstændighed», måtte ein syta for utviklinga av eit nasjonalt teaterstell, meinte signaturen «11» i 1859; «Vor Literatur, vort Sprog, vore eiendommelige Kunstelementer fordrer dette, uden at tale om vor Ære. Ein trong eit norsk teater for at Noreg på nytt kunne stå fram som ein fullverdig nasjon, på line med andre «normale» kulturnasjonar. I søknaden til Stortinget i 1851, opna Ole Bull med å minna om den gongen i ei fjern fortid då Noreg stod kulturelt langt framme mellom andre nasjonar, og han vona det ein gong kunne koma ein ny gullalder (Blanc 1884:81).
	Det vart ofte drege fram at det danske teatret var til skade for smaken. Innsendaren «M» i Morgenbladet i juli 1849 konstaterte at teatret «... har hidtil floreret ved den kjøbenhavnske og andre danske Dialekter ligesom ved danske Stykker, saaat Publikum derved har tabt al Sands baade for sit eget sprog og for sit eget Lands nationale Kunst.» Det hadde mest gått so langt at «... Publikum her forstaar bedre de mest lokale kjøbenhavnske Stykker end lokale norske.» Publikum tok imot danske stykke «... med aabne Arme, fordi de komme fra vor literære Hovedstad Kjøbenhavn». Ein innsendar i Krydseren på same tida klaga over at smaken til publikum var forderva slik at dei «... har indbildt sig, at vort eget Tungemaal er uforeneligt med Kunstens Udøvelse». Slike oppfatningar nytta teateropposisjonen mykje krefter på å argumentera mot. 'Norsk' (dvs høgare norsk-dansk talemål) var like eigna for eit høgare åndsliv som dansk. At det vart lagt so stor vekt på dette poenget, vitnar om at ein såg på teatret som ein viktig formidlar av språkhaldningar. Teatret var med på å styrkja ei sosiolingvistisk stode der dansk stod over det høgare dansk-norske talemålet i status.
	Men 'vort eget Tungemaal' var ikkje berre like dugande som dansk på teatret, det var jamvel meir dugande – i Noreg. Som me såg hjå Monrad, hekk dette saman med eit romantisk syn om at dansk språk ikkje var eigna til å uttrykkja den norske folkeånda, sidan språket ikkje stod i eit organisk tilhøve til ånda og folkelivet. Det gjorde derimot 'norsk' språk, og det høgare dansk-norske talemålet var definert trygt innanfor omgrepet 'norsk' både av Knudsen (1850) og Monrad, og dei fleste andre.
	Den nasjonalistiske argumentasjonen frå teateropposisjonen kvilde på eit nasjonalromantisk tankegrunnlag. Då Bergenske Blade omtala teaterplanane til Bull i juli 1849, meinte avisa t d at sjølv om «... Kunsten i sit Væsen, som enhver Aabenbaring af det evige Sande og Skjønne, fremfor nogen anden Ting i Verden er Kosmopolit...», var det

	... langtfra ligegyldigt, om de Organer, igjennem hvilke den vil paavirke os, ere udsprungne fra en fremmed eller vor egen Jordbund, saafremt vi nemlig tillige fordre, at denne vor Individualitet maa og skal, for ikke at gaa op i flad og betydningsløs Almindelighed, bære Præget af det Fødelands Eiendommelighed og den fælles nationale Aand, som den tilhører.

Difor måtte alle land ha «... sin eiendommelige og selvstændige Kunstskole» som er prega av «... Landets Natur, Folkets Charakteer og hele eiendommelige Standpunkt og Retning.» Fyrst då vert «... Kunstens Indhold levendegjort i Folkets egen Bevidsthed og bliver dets umiddelbare Besiddelse».
	Skulle teatret verka foredlande på kulturen og språket, slik Monrad la stor vekt på, måtte teatermålet vera 'vort eget'. Føremålet med teatret burde vera, skreiv Bull til Stortinget i 1851, «... at bringe Folket op paa et høiere Dannelsestrin igjennem Rensning af dets Sprog, Sæder og Smag, og dette vil ikke kunne ske, uden at det ledes til en klar Opfatning og rigtig Bedømmelse af, hvad der rører sig i dets egne Livsforholde og saaledes ligger det nærmest.» (Blanc 1884:83) Her var utanlandsk kunst ueigna av di han oftast berre halvforstått gjekk «... over vor Scene uden kjendelig Indflydelse paa Smagens Forbedring» (sst).
	Meir konkret vart dette knytt til at teatret skulle vera ein reiskap i folkeopplysninga med appell til dei breie lag av folket. Skulle ein få folket i tale, måtte ein gjera det på deira mål. Dette hekk ikkje berre saman med eit førestilt åndeleg samband mellom språket og folket, men òg med at ålmugen faktisk sette pris på å høyra dette målet frå scenen. Det vart prova ein gong for alle på Arbeider-Foreningens Theater, sjølv om målet der var vel mykje ålmugens eige i øyro åt 'dannelsen'. Knudsen hadde drege fram dette alt i 1850. Han synte til at «... de nasjonale Stykker, man Vinteren 1849/50 gav paa Theatret i Kristiania, gav bedre Hus end sædvanligt. Byd Folk Noget, de liker, saa tar de det nok.» (Knudsen 1850:264) Dette galdt nasjonale stykke framførde av danske skodespelarar, og momentet vart endå sterkare då det vart knytt til den språklege motsetnaden.
	Ynsket om å få dei breie laga av folket i tale gjennom teatret kom meir i framgrunnen frå 1851 og utetter. I søknaden til Stortinget i 1851 var Bull inne på det folkeopplysande og sosialpasifiserande føremålet med teatret. Han gjorde det klårt at «... det bergenske Nationaltheater er beregnet paa ved lave Priser at vinde Søgning saa langt nede i de mindre begunstigede eller fattigere klasser af Folket, som med Rimelighed kan paaregnes i Forhold til Theatrets Størrelse, ...» Det hadde alt synt seg at dette var vellukka, og at «... mangen Skjærv, som vilde være forødet i Skjænkestuen, er bleven anvendt i dette nationale Øiemed – en Omstændighed, der her fortjener at komme i Betragtning med Hensyn til den Indflydelse, det virkelig norske Theater kan ventes at ville have paa hine Folkeklasser.» (Blanc 1884:89) Då Den norske dramatiske Skoles Theater opna, meinte R. Klingenberg at «... Intet kunde være ønskeligere end at vænne vor lavere, paa forædlende Adspredelser saa arme, Folkeklasser til at ombytte de offentlige Dandsesale og Brændeviinskipper med Theatret».
	Monrad la stor vekt på det same i avhandlinga frå 1854, og slik vart teatret gjort til ein lekk i den store folkeopplysningsoffensiven som vart utløyst av uroa etter 1848 og thranerørsla. Målet var her ikkje einast å halda ålmugen borte frå sjenkestova, men òg å knyta dei sterkare til den urbane borgarlege kulturen som var under forming, med merkelappen 'nasjonalkultur'. Etter eit par månaders drift hausten 1852, kunne ein innsendar i Krydseren oppsummera at det fanst to typar publikum på det norske teatret i hovudstaden. Det var

	... den Del af Folket, der hidtil formedelst de høje Priser ved det andet Theater og af andre Aarsager har været afskaaret fra Nydelsen af at se Skuespil. Dette er et meget taknemmeligt Publikum og let at tilfredsstille. Men foruden dette har ogsaa den norsk dramatiske Skole et andet Publikum, som det først og fremst skulde søge at bevare og det er det Publikum der er vant til virkelig Kunstnydelser. Dette Publikum gaar ikke i det norske Theater i det Haab at finde en Aftenunderholdning i kunstnerisk Betydning. Derimod har det en stor Interesse af at følge Elevernes Fremskridt og saalænge man mærker at Theatret med Alvor søger at udvikle sig til en sand Nationalskueplads, vil heller ikke dette Publikum svigte.

Folket møtte opp, og folkeopplysarane passa på.
	Ynsket om vertikal sosial integrasjon kom klårt fram i Bergens Stiftstidende, som konstaterte at mellom publikum i teatret i Bergen fann ein alle «... fra Bispen og Stiftsamtmanden ligened til Politibetjentene inclusive, fra Millionairen til Sjoueren, Unge og Gamle, Quinder og Mænd.» Sameleis la ein innsendar i Morgenbladet hausten 1851 stor vekt på at ynsket om statsstønad til teatret i Bergen hadde samla folk på tvers av sosiale skilje og kjønnsskilje. Studentsamfunnet hadde fått «... villig Bistand hos Christianias Damer, Handelsmænd og Haandværkere, der i den senere Tid have givet saa mange Beviser paa friskt og fordomsfrit Fædrelandssind.» Poenget for innsendaren var å få fram den breie sosiale samansetjinga av teateropposisjonen, men samstundes fekk han òg fram at opposisjonen var ein allianse av liberale intellektuelle og småborgarskapet. Ein innsendar i Krydseren meinte jamvel at det var «... af saa høj og alvorlig Interesse at skaffe de fattige Samfundsklasser saamange uskyldige Adspredelser som muligt,» at ein heller måtte fira noko på krava til kunstnarleg kvalitet.
	Forsvararane av Christiania Theater var likevel ikkje åleine om å leggja vekt på omsynet til kunstnarleg kvalitet. Rekrutteringa av danske skodespelarar hadde ei praktisk side som teateropposisjonen ofte drog fram. Når det fanst ein sams arbeidsmarknad for danske skodespelarar i Danmark og Noreg, var lekkasjen stor til dei større og meir kjende teatra i Noreg. Dette gjekk ut over kvaliteten ved at dei beste skodespelarane gjerne forsvann sørover, og som ein innsendar i Morgenbladet formulerte seg i 1859, kunne ein aldri få til eit bra teater i Kristiania so lenge skodespelarane var danskar på «Øvelssestogt til Norge». Han hevda at det vart tala om «... at 'øve sig oppe i Norge'» i danske skodespelarkrinsar, og den einaste løysinga var å slå fast eit prinsipp om «... ikke at engagere et eneste dansk individ mere, uden forsaavidt erkjendte udmærkede Kunstnere skulde ville tilbyde sig.» Christiania Theater måtte «... rives ud af Konkurrensen med Theatrene i Kjøbenhavn».
	Ein finn fleire døme på bruk av bygdemål i teaterstriden, serleg i Bergens-avisene. Serleg forvitneleg er eit dikt med tittelen «Ola Bul sin Kunsert» på strilemål, underskrive «Ein Bygjestriil». Han hadde vore på konsert med Bull i Kristiania («Orslo»), og i diktet vert grunnlovspatriotisme og nasjonalisme knytt til ei oppfatning om at hovudstaden ikkje var rettig nasjonal, og til ein motsetnad mellom sentrum og periferi.

Motstanden mot norske skodespelarar
Dei som forsvarte Christiania Theater og var motstandarar av dei norske teatra, argumenterte jamt over mindre prinsipielt og meir konkret og praktisk enn teateropposisjonen. Dei streka ofte under at dei bar på varme ynske om at Noreg ein gong skulle få eit norsk teater. Dei var berre usamde i måten dette skjedde på, og i tempoet. Eg har ikkje funne eit einaste innlegg som heilt ope har teke til orde for å halda fram med danske skodespelarar for all framtid.
	Den raude tråden i argumentasjonen deira var at kunstarleg kvalitet og omsyn til kulturen og daninga måtte vera overordna nasjonale omsyn, og norskdom vart konsekvent sett opp mot 'kultur'. Ein måtte berre sleppa til norske skodespelarar og norske stykke so lenge det ikkje gjekk ut over kvaliteten, og det var ikkje eit godt nok argument i seg sjølv at noko var norsk. I forlenginga av dette vart det ofte polemisert mot «ultranorskhed» og overdriven norskdomsiver, og det vart lagt stor vekt på å halda oppe banda til dansk og europeisk kultur. Eit illustrerande døme er eit innlegg i Christiania-Posten hausten 1852 i striden om Christiania Theater. Her vart det som vanleg streka under at kravet om norsk på scenen «naturligvis» hadde «sin store Vegt», men berre «hvor man ikke paa en sund Smags Bekostning vil drive frem det Norske, blot fordi det har norsk Extraktion, uagtet det med Hensyn til Kvalitet maa erkjendes at være maadeligt.» Ein kunne nemleg ikkje lenger sjå bort frå

	... de Betingelser, som vor Dannelse og vor Kulturs Standpunkt engang anerkjende som nødvendige i Kunst, Literatur og fra Scenen, ligesom i mangfoldige andre Sfærer, hvor vi ville følge Civilisationens Gang og hvor vi bruge en europæisk Maalestok paa vore egne Frembringelser istedetfor et ujusteret norsk Bygde-Alnemaal.

Det var noko «paa Bunden af vor Sjæl, som længes efter vort eget Sprogs Toner fra Scenen», og difor var han glad for ei og anna norsk skodespelarinne. Men ein måtte ikkje la seg «henrive af misforstaaet Norskheds-Iver», slik galleriet hadde gjort når det i det siste hadde applaudert «... de sletteste norske dramatiske Arbeider, og deri er bleven bistaaet af ikke saa faa Andre af en bedre Kulturklasse». Tilgangen til sivilisasjonen gjekk for Petersen gjennom det danske språket, og seinare same hausten hevda han at det «... i mange Henseender har været godt, at vi have fælles Sprog med en Nation, der er mere udviklet end vor egen».
	Den vanlegaste strategien når dei skulle møta den nasjonalistiske argumentasjonen frå teateropposisjonen, var som Petersen gjorde, å laga ein skarp motsetnad av kulturnasjonalismen på eine sida og den ålmenne kulturutviklinga på hi. Elles vart gjerne fråstanden mellom norsk og dansk tona ned. Petersen hevda at «den Forskjel i Dialekten» ein ville høyra når ein dansk og ein norsk skodespelar spela saman, «... er ikke større end Forskjellen mellem de forskjellige norske Dialekter, især førend Sproget har antaget en fast Norm for sin Udtale». Her vart det lagt vekt på likskapane mellom norsk og dansk, og skilnadene dei norske målføra imellom. Likskapen vart understreka av omgrepsbruken – det var vanleg å tala om «den norske Dialekt» framfor «det norske Sprog». Knudsens kommentar til dette, var at «Naar vort Sprog betragtes som Dialekt, maa det jo være en Dialekt i Forhold til det Danske, og Norge altsaa en sproglig Provinds af Danmark.»
	Motstanden mot utskiljinga av eit eige norsk scenemål vart av og til forsvart med ein skandinavistisk argumentasjon. Eit slikt standpunkt gav «Diximus» i 'Rigstidenden' klårt uttrykk for i april 1850. Den skandinavistiske kritikken hans råka ikkje einsidig «Ultraerne» (dei mest radikale norskdomsmennene) i Noreg. Ein av dei danske skodespelarane vart kritisert for det «lidt vel meget Kjøbenhavnske» målet han hadde. Han ville ha eit ekte fellesmål, og ikkje «den kjøbenhavnske og quasikjøbenhavnske Udtale». For Diximus var den språklege og kulturelle fellesskapen med Danmark eit vilkår for litterær «Blomstring og Udvikling baade for vort Broderfolk og for os», og han var oppteken av «Bevarelsen af denne fælles nordiske Nationalitet». Det fekk òg konkrete språklege fylgjer. Det som ikkje var sams for dei to landa måtte vika, og i det eine konkrete dømet han nemnde, enda han på same standpunktet som «Ultraerne». Han ville nemleg gjennomføra palatal uttale av /g-, k-/ av di den 'harde' uttala var ein dansk «Provincialismus» som burde bort. Han hadde òg eit meir strategisk argument mot dei københavnske sermerka: Dei var med på å «... vække Ønsket om dette saakaldte danske Sprogs fuldkomne Fortrængelse fra vor Scene.»

Teatermålet – mellom dansk og målføre
I eit teatermelding hausten 1852 slo Petersen i Christiania-Posten fast at «... det er en meget vanskelig Sag, at trække den rette Grændse mellem norsk og dansk Udtale», og dette fekk teateropposisjonen røyna i arbeidet med det dansk-norske teatermålet. Denne grenseoppgangen hadde vore hovudpoenget til Knudsen i artikkelen frå 1850, og artikkelen hans vart eit grunnlagsskrift for teateropposisjonen både i Kristiania og Bergen (Sørlie 1954:210).
	Knudsen fekk sjølv stor innverknad på det norske teatermålet gjennom arbeidet som språkkonsulent på det norske teatret i Kristiania. J. B. Klingenberg bad Knudsen læra skodespelarane «Det norske dannede Talesprog» (Berg 1977:49). Berg (s.55ff) har granska notata til Knudsen frå denne tida, og han gjev eit godt oversyn over dei problema han møtte og kva språklege detaljar han konsentrerte seg om. Ein stor del av arbeidet hadde gått med til å retta opp det Knudsen kalla «østlandske Skjødesløsheder», som at 'efterlate, inderlig, underlig, overlate, jeg finner at' vart uttala /efte'lade, inde'lig, unde'lig, ov'late, jeg finn'at/ utan /–(e)r–/. Andre «Skjødesløsheder» var at elevane gjorde lange vokalar stutte og stutte vokalar lange, som at 'Paaleg, Bolig, trofast, forrige, bort, Kjæreste' vart uttala /Paalleg, Bollig, troffast, foorige, boort, Kjææreste/.
	Samstundes var det eit problem at dei urøynde og usikre teaterelevane freista ta etter uttala på Christiania Theater. Dette synte seg ved at mange sa /af, Boog, kloog, Kroog; beder, tager, giver; taget, givet; fået, gået, stået/ der Kundsen ville ha dei til å seia /av, Bok, klok, Krok; ber, tar, gir; tat, git; fått, gått, stått/.
	Berg (1977:86) oppsummerer i tre punkt kva uttaleprinsipp Knudsen fekk gjennomførd og ikkje den fyrste sesongen ved teatret. Fyrste punktet var g- og k- framfor høge vokalar, som konsekvent vart uttala /gj-, kj-/ på norsk vis (som i /gjikk, kjys, kjøre/). Dette hadde vore det mest sentrale punktet for Knudsen i artikkelen frå 1850. For det andre freista Knudsen gjennomføra 'harde' konsonantar (/p, t, k/ for dansk /b, d, g/ etter lange vokalar), men her nådde han berre delvis fram. Berg (sst) meiner Knudsen etter kvart gav opp å pressa gjennom ei slik uttale. Det tredje punktet Berg nemner er former som Knudsen ikkje ser ut til å ha prøvd å innføra, og her nemner han kortformer av verb, diftongar og stum d i samband med l og r (Berg sst).
	Berg (s.87) meiner røynslene frå arbeidet og reaksjonar frå presse og publikum fekk Knudsen og Monrad til å moderera dei meir prinsipielle standpunkta dei hadde før teatret opna, og han konkluderer med at «... sceneuttalen ved Den norske dramatiske Skoles Theater ikke var så radikal som enkelte språkhistoriske framstillinger kan gi inntrykk av at den var». Scenemålet ser soleis ut til å ha lege ein stad mellom eit skriftrett høgtidsmål og 'naturleg' dana daglegtale, men sjølv om ordskiftet berre gjekk på det me må kunna kalla minimale språklege detaljar, var temperaturen høg nok.
	I artikkelen sin om teatermålet i Bergen, har Sørlie (1954) i det store og heile same konklusjonen som Berg. Motsetnadene og dei konkrete stridspunkta ser ut til å ha vore dei same i dei to byane. Når ein les innlegga frå striden i desse 15 åra, får ein det same inntrykket. Gong etter gong vart dei norske skodespelarane både i Bergen og Kristiania kritiserte for at dei ikkje greidde løyna målførebakgrunnen sin godt nok, og kritikken kom frå båe sidene i teaterstriden. Opposisjonen var like oppteken som motstandarane av å slå ned på 'udana' mål på scenen. Monrad sa det slik i 1850:

	For Guds Skyld lad os paa Scenen være fri fra al throndhjemsk Gjøen, bergensk Hvinen, christiansandsk Snadren og østlandsk Knerken! ... Helst skulde man jo troe at finde en nogenlunde reen Udtale i Hovedstaden, hvor deels idethele Massen af Dannede deels Confluxen fra Landets forskjellige Egne er størst, saa de forskjellige Dialekter ved at rives paa hverandre her især maatte kunne have afledet de værste Ruheder og dannet etslags Fællessprog.

Det var meir enn nok målføreavvik å kritisera. Både i Bergen og hovudstaden kom skodespelarane på dei norske teatra ofte frå lægre sosiale lag og hadde ikkje den dana daglegtala som morsmål.
	Hausten 1849 prenta Bergenske Blade ei artikkelrekkje av den tyske dramaturgen Dr. Rötscher, og det han skreiv om dialektar, er representativt for den rådande språklege estetismen på alle sider i den norske teaterstriden. Han jamførde talemålet med det å ha ein velproporsjonert lekam:

	Den uproportionerede, eller ogsaa med iøinefaldende Mangel eller Skade behæftede Figur, ligesom den ganske klangløse eller af en Dialect fuldkommen beherskede Stemme udelukke begge ligemeget fra Optagelsen, fordi de unddrage Undervisningen den Jordbund, paa hvilken dens Frugter skulle trives. Kun en ganske eminent Begavelse, navnlig for det Komiske, vilde i enkelte Tilfælde byde en Undtagelse, der dog kun bestyrkede Reglens Nødvendighed.

I den mon målføre vart nytta på scenen, var det nettopp for å oppnå ein komisk verknad og karikera figurar frå folkedjupet. Då teatret i Bergen sette opp Jeppe paa Bierget i 1853/54, tala Jeppe sognemål.
	Samstundes vart skodespelarane like mykje kritiserte for å tala etter boka, og då lydde det «affecteret». Her var det ikkje alltid semje mellom kritikarane. Opposisjonen var vonbroten over at dei norske skodespelarane på Christiania Theater kring 1850 raskt byrja ta etter dansk uttale. Dei konservative kritikarane gav stort sett ikkje uttrykk for misnøye med dette. I eit sosiolingvistisk perspektiv er det ikkje vanskeleg å skjøna at dei få norske skodespelarane tok etter dansk, i eit miljø der danskane var i stort fleirtal. Ein ting var det at di større indre skilnader det var på talemålet ein høyrde frå scenen, di mindre heldig var det frå ein teaterfagleg synsstad. Attåt dette kom det språksosiale presset i eit miljø som var under konstant kritikk utanfrå. Som me har sett, var òg danifiseringa av dei norske skodespelarane ein av hovudgrunnane til at teateropposisjonen skipa eit eige teater i hovudstaden.
	Det er heller ikkje vanskeleg å skjøna at dei norske skodespelarane på dei norske teatra hyperkorrigerte, slik Knudsen sleit med å retta på. Dei vart jamleg kritiserte for målføreavvik, og sidan få av dei hadde den dana daglegtala som morsmål, var det stutt veg over i den andre språklege grøfta.
	Den språklege usemja mellom dei to fløyene kom oftast til uttrykk i ålmenne og prinsipielle vendingar, og det var sjeldan strid om konkrete språklege detaljar. Etter at Den norske dramatiske Skoles Theater opna hausten 1852, kom det massiv kritikk frå konservativt hald. Men døma som vart nemnde i striden dei neste månadene, var ikkje stort fleire enn at skodespelarane burde halda seg unna uttaleformer som /Sjø, kjyndig, kjyst, Kjeiser, Folke/. Dei burde heller seia /Sø, kyndig, kyst, Keiser, Folket/. Tidlegare på hausten hadde teatermeldar Petersen i 'Posten' drege fram formene /Folke/ og /Sjø/ for å illustrera eit prinsipielt synspunkt om at ein ikkje burde utvikla «den norske Dialeckt» (merk nemningsbruken!) gjennom ein «voldsom Bortfjernelse» fra den danske.
	Kritikken frå Petersen førde til eit ordskifte mellom han og Knudsen, og her kom dei prinsipielle motsetnadene klårt fram. Knudsen sette her fram talet han ofte nytta, om at 200.000 nordmenn nytta eit dana talemål, og uti ordskiftet kom han med ei nærare avgrensing: 40.000 av desse 200.000 var eit hakk 'finare' og tala meir etter boka enn resten. Knudsen slo fast, i samsvar med 1850-artikkelen, at teatermålet skulle byggja på målet til dei 160.000 nest-finaste. Etter dette gjorde Petersen det klårt at «... Theatersproget skal rette sig efter de meest Dannedes Udtale», som ville seia Knudsens 40.000. Petersen meinte nemleg at det var dei som var «... Kunstens Bærere og Ophjelpere», og «Theaterskolen maa have sin Støtte hos Landets meest dannede Mænd». Noko av det mest interessante med ordskiftet mellom Knudsen og Petersen, var at dei språklege motsetnadene eksplisitt vart knytte til klassemotsetnader. Knudsen skreiv at teaterskulen la «... den hos Fleerheden af den dannede Klasse, eller om man vil, den dannede Middelstand sædvanlige Udtale til Grund...».
	Striden mellom språkvarietetane vart på den måten klårt og utvitydig knytt til den sosiale og ålmennpolitiske striden. I prinsippet kom òg teaterstriden til å halda fram som ein strid mellom daglegtale og høgtidsmål. Men som Berg har synt, var det likevel i stor mon det ein må klassifisera som høgtidsmål som sigra på teatret.

Oppsummering: frå dansk til dansk-norsk teater
I 1863 hadde teateropposisjonen i det store og heile nådd målet dei sette seg knapt 15 år før, og som Wergeland og 'patriotane' i 1830-åra hadde arbeidd for.
	Dei viktigaste føresetnadene for at krava om eit norsk scenemål vart reist på nytt kring 1850, var den sterke kulturnasjonalistiske bylgja sist i 1840-åra, og radikaliseringa og dei aukande politiske motsetnadene. Båe delar hadde både internasjonale og heimlege føresetnader. Språkleg og kulturell opposisjon mot den danifiserte høgborga Christiania Theater vart einstydande med politisk opposisjon mot dei konservative makthavarane. I spissen for teateropposisjonen stod liberale og radikale intellektuelle og kunstnarar, med sterke band til studentmiljøa. Det var i desse miljøa nasjonalismen stod sterkt, ikkje i dei kulturkonservative krinsane. Teateropposisjonen hadde støtte frå småborgarskapet, organisatorisk mellom anna frå handverkarforeininga, og slik gjekk striden om teatermålet inn som ein del av striden mellom ein konservativ overklasse og ein framstormande middelstand.
	Frå 1851/52 kom det folkeopplysande momentet sterkare inn, etter at thranerørsla hadde demonstrert at 'folket' ikkje var heilt til å lita på. Teatret var i stand til å nå ut til massane, som i ein viss mon ikkje kunne lesa og skriva, med bodskapen som dei liberale delane av eliten ynskte å få spreidd: Vyrdnad for autoritetar, nøysemd og kjærleik til fedrelandet. Dette var haldningar som framfor alt tok sikte på å verna om dei rådande økonomiske og politiske tilhøva i samfunnet.
	Slik fekk nasjonalismen til teateropposisjonen eit dobbelt sosialt innhald. På eine sida vart han nytta som våpen mot ein konservativ overklasse som henta det språklege førebiletet og daningsidealet frå Danmark, og som i klåre ordelag vart skulda for å vera unasjonal. På andre sida vart nasjonalismen teken i bruk som sosialpasifiserande verkemiddel andsynes massane.
	Den utgåva av 'det norske' som vart spreidd gjennom teatret, vart heilt og fullt definert av ein elite med urbant ankerfeste. Estetikken vart serleg formulert av Monrad, og det var ei foredla og 'reflektert' utgåve av folkekulturen, eller element frå folkekulturen, som skulle synast fram. Utgangspunktet var eit urbant og borgarleg daningsideal, og det filosofiske grunnlaget kom frå tysk romantikk og hegelsk idealisme. Det var ein grunnleggjande premiss at dei kulturelle og sosiale makttilhøva mellom ålmugen og dei dana ikkje skulle skiplast.
	Språkleg synte det seg i at ein skulle ta utgangspunkt i det dansk-norske høgare talemålet, som varsamt skulle dyrkast og tilførast norske element. I ein større samanheng gjekk den målpolitiske rolla til teatret ut på å vera eit drivhus for denne 'dyrkinga' – eit sentrum for det høgare talemålet. Dette førebiletlege målet skulle i neste omgang verka inn både på skriftmålet og talemålet ute i samfunnet. Skiljet mellom 'norsk' og 'dansk' vart drege mellom høgare dansk talemål på eine sida og høgare dansk-norsk talemål på andre sida, men likevel slik at sume element i det høgare norsk-danske talemålet vart oppfatta som 'norske'. Denne vanskelege språklege grensa vart serleg dregen av Knud Knudsen, og klårast i artikkelen frå 1850. Det galdt t d spørsmålet om velar ('dansk') eller palatal ('norsk') uttale av /g-, k-/ i framlyd framfor høge vokalar. For Monrad var det eit viktig prinsipp at både det høgare talemålet og skriftmålet i Noreg var 'norsk' og difor det naturlege, i bokstaveleg meining, utgangspunktet for måldyrkinga.
	Likevel var det stor usemje innanfor teateropposisjonen om kor aktivt og kor langt ein skulle gå i å ta i bruk norske språkelement i skriftmålet. Frå 1852/53 var det striden om skriftmålet som dominerte målordskiftet, og her kom skiljelinene etter kvart til å gå andre stader enn i teaterstriden.
	Striden mellom teateropposisjonen og forsvararane av Christiania Theater ser ikkje ut til å spegla djupe ideologiske skilnader. Båe partane argumenterte ut frå ein sams ståstad der eit tyskinspirert romantisk kultursyn og daningsideal låg i botn. Usemja var heller eit uttrykk for den politiske striden innanfor den norske eliten kring 1850, og det kom ikkje til å gå mange åra før gamle motstandarar fann kvarandre då nye skiljeliner i målstriden kom opp. Den etter måten smertefrie samanslåinga av teatra i hovudstaden i 1863 var eit uttrykk for dette. Då hadde striden om skriftmålet lenge stått i framgrunnen.

6. Det dansk-norske målstrevet og skriftmålet

Hovudmannen i arbeidet for reformer i skriftmålet i 1850-åra var framfor nokon Knud Knudsen, og innsatsen hans i teatersaka må fyrst og fremst sjåast som ein freistnad på å styrkja det talemålet han meinte burde liggja til grunn for normeringa av skriftmålet.
	Dei to hovudlinene i striden om skriftmålet frå 1830-åra – oppnorsking og ortofone rettskrivingsendringar – kom til å gå side om side utetter 1850-åra. Men som me såg i kapittel 4, vart dei knytte ihop av Knudsen i 1850-artikkelen, og i målstriden er det vanskeleg å skilja dei. Oppnorskinga hadde to sider. Den eine var den delen av ortofonien til Knudsen som spegla talemålsskilnader mellom Danmark og Noreg. Den andre var arbeidet for å ta opp norske ord og seiemåtar i skriftmålet, det vil seia ei vidareføring av arbeidet til Wergeland og Asbjørnsen og Moe.
	Attåt Knudsen stod serleg Ole Vig i fremste rekkje, og den nye interessa for det nasjonale sist i 1840-åra gjorde at fleire andre tok til orde for å gjera noko med skriftmålet og sjølve prøvde seg med reformer. Føremålet med dette kapitlet er å sjå på målstriden som fylgde av desse reformfreistnadene, og ikkje fyrst og fremst på målbruken. Det må likevel seiast at dei reaksjonane som kom på målstrevet, i stor mon var reaksjonar på avvikande målbruk, og eg lyt difor gå noko inn på den språklege sida. Noka representativ gransking av målbruken i perioden er dette likevel ikkje. Spørsmålet er korleis målbruken vart oppfatta, ikkje korleis han faktisk var.

Hovuddrag i målpolitikken til Knud Knudsen og Ole Vig i 1850-åra
Knud Knudsen og Ole Vig stod kvarandre nær både personleg og målpolitisk frå Vig kom til Kristiania i 1851 og til han døydde i desember 1857. Dei utfylte kvarandre godt og stod fram som målpolitiske parhestar i nokre hektiske år, som kom til å få mykje å seia for målarbeidet til Knudsen. Knudsen var den språkkunnige av dei to, og i det store og heile kan ein sjå Vig som ein veltalande advokat for den mindre ordhage Knudsen. Styrken til Vig var derimot evna til å setja målspørsmålet inn i ein større ideologisk og politisk samanheng, og her var det Knudsen som let seg påverka av Vig. Det overordna målsynet fekk Vig frå Grundtvig, og det var grove drag forma då han slo seg ned i Kristiania. Frå Knudsen fekk han det konkrete språklege reformprogrammet, og samarbeidet førde oppnorskingsarbeidet til Vig over på ein noko tryggare målvitskapleg grunn. I praktisk målpolitikk var det difor ingen stor skilnad på dei. Vig omtala i 1855 Rasmus Rask som «Fader» til rettskrivinga si, og ein annan stad skreiv han om «min og Knudsens Skrivemaade» (Moe 1975:46, 48).
	Det som er sagt om Knudsen tidlegare gjeld soleis i stor mon for Vig òg. Her er føremålet fyrst og fremst å sjå på korleis dei omsette desse idéane i målpolitisk praksis. Fyrst vil eg likevel seia litt om idégrunnlaget til Ole Vig.

Ole Vig
Ole Vig (1824-1857) var husmannsson frå Vikmarka i Stjørdalen (Nord-Trøndelag) og voks opp i tronge materielle kår. Han kom frå ein opplyst heim og hadde eit godt hovud, og alt som fireåring lærte han å lesa av mor si, som òg skal ha vore sers god til å fortelja. For dei fleste 'genia' som dukka opp frå det norske bondesamfunnet på 1800-talet, var det intellektuelle miljøet i heimen og heimbygda avgjerande for kor geniale dei vart, og Ole Vig var ikkje noko unntak. Høverstad (1953:14) får dette klårt fram:

	Bak den upplyste husmannsheimen på Vikmarka, boksamlingane, arbeidshuga lærarar og eit upplyst bygdefolk med sans for bokleg kunnskap, står arbeidet til trugne embættsmenn som Wittrup, Heyerdal, Widerøe og andre. Ole Vig er soleis ikkje ein einsleg lysande meteor, som skin frå Vikhamaren og utover landet; mykje meir er han ei varmeuppkoma med innslag frå all rikdomen i Stjørdals-livet.

Dei tre embetsmennene Høverstad nemner, var alle prestar i Stjørdalen og la ned ein stor innsats i opplysningsarbeidet i bygda. Lorentz Wittrup (prest 1792-1811) kom sjølv frå ein fattigheim på Inderøya, men kom seg opp og vart «... millom dei fremste prestane landet har fostra» (Høverstad 1953:13). Han var ein drivande skulemann og skipa opplysningsarbeidet på ein førebiletleg måte. Arbeidet vart fylgt opp av Hieronymus Heyerdal (prest 1817-1835) og F. A. Widerøe (1836-1847). Det stod etter måten sers bra til med skulestellet i bygda, og fram til seminaret i Klæbu kom i gang i 1838, fekk omgangsskulelærarane utdaning hjå presten og den dugande lærar Rømoe på fastskulen. Ole Vig utmerkte seg på skulen, fekk far sin til å betala i bygdeboksamlinga og vart teken godt vare på av prestane. Høverstad (s.15) skriv at «... Widerøe ikkje gjev faren fred fyrr guten får lov til Klæbu».
	Til seminaret i Klæbu kom Vig som 17-åring hausten 1841, og han vart uteksaminert sumaren 1843. Deretter var han huslærar hjå prost Magelssen i Åfjorden i Trøndelag til han fekk ein lærarpost i Kristiansund i 1845. Her engasjerte han seg i arbeidet for folkeopplysning og lærarorganisering. Opplysningsarbeidet dreiv han serleg gjennom misjonslaget og handverkarlaget, og det fekk eit oppsving då thranerørsla byrja røra på seg i 1849/50. Vig hadde lite til overs for thranittane og uroa dei skapte, og boteråda var opplysning i grundtvigiansk ånd. I Kristiansund skipa han òg ei lærarforeining og fekk i stand lærarmøte.
	Då han kom til hovudstaden i 1851, fekk han høve til å føra arbeidet for folkeopplysning og lærarorganisering vidare på riksplan. Han vart redaktør både i Folkevennen og Den norske Folkeskole, som båe tok til å koma ut i 1852. Folkevennen vart gjeve ut av Selskabet til Folkeoplysningens Fremme (skipa hausten 1851) medan 'Folkeskolen' vart gjeve ut privat av Vig, Knud Knudsen og læraren og grundtvigianaren Peder R. Andersen. Andersen døydde i 1853 og Knudsen gjekk ut or skriftstyret sumaren 1855, so Vig var åleine om siste bandet i fyrste rekkja (1855-56), men det var òg han som hadde sett sterkaste preget på tidsskriftet heile tida (jf Høverstad 1953:150ff). Vig var òg med i styringa av Den norske Dramatiske Skoles Theater (Moe 1975:8).
	I hovudstaden stod Vig fram som ein sjølvskriven førar for lærarane som hadde byrja organisera seg. 'Folkeskolen' vart det samlande organet deira, og Vig var hovudmannen bak fleire av dei største lærarmøta på Austlandet og i Trøndelag i 50-åra. Ole Vig vart soleis ein av personane som stod mest sentralt i og hadde størst innverknad på folkeopplysningsframstøyten i 1850-åra.
	Største ideologiske inspirasjonen hadde han fått frå Grundtvig. Alt på seminaret hadde han møtt grundtvigianismen gjennom Klæbu-presten Hans Jørgen Darre som hadde skipa seminaret i 1838. Serleg viktig var seminarlæraren Fredrik Wexelsen som var nevø av pastor Wilhelm Andreas Wexels, den leiande grundtvigianaren i Noreg. I Åfjorden fekk han høve til å fordjupa seg i skriftene til Grundtvig, og serleg vart tida i Kristiansand ei viktig åndeleg mogningstid. Der fekk han òg høve til å omsetja læra i praksis gjennom opplysningsarbeidet. Vig høyrde til ein ny generasjon norske grundtvigianarar som sytte for at grundtvigianismen i Noreg gjekk over frå å vera høgkyrkjeleg, politisk konservativ og lite folkeleg til å bli ei nasjonalreligiøs og liberal rørsle. Grundtvig sjølv hadde òg vorte demokrat og medlem av det danske parlamentet etter at han hadde vore politisk konservativ og tilhengjar av eineveldet fram til våren 1848.
	Grundtvigianismen hadde dei åndelege røtene i den tyske romantikken og var ein del av reaksjonen på rasjonalismen. Grundtvig var ein ihuga rasjonalismemotstandar og godtok ikkje noko skarpt skilje mellom fornuft og kjensler. Karakteristisk for opplysnings- og folkehøgskuleidealet vart difor at læraren ikkje berre skulle formidla kunnskap, men òg vekkja og skapa glød. Noko av det som skulle vekkjast, var den sovande folkeånda, og eit overordna mål for skandinavisten Grundtvig var ei atterføding av den nordiske folkeånda. I tråd med romantikken var språket det reinaste uttrykket for folkeånda, for språket var eit hjartespråk som var nært samanvove med historia og forma det eigenlege grunnhåtten i eit folk. Det viktigaste middelet i vekkinga vart difor det levande ordet, som seinare har vorte eit varemerke for folkehøgskuletanken. Vig gjorde skilnaden på tale og skrift klinkande klår på eit lærarmøte i 1854. Her slo han fast at «Det Redskab, som bedst aabenbarer og udtrykker al Aand, og som derfor fra Begyndelsen har været og er Menneskeslægtens store Undervisningsmiddel, er Ordet.» Eit naturlegare middel kunne ingen oppvisa, «... fordi Ordet er det eneste, hvormed alle Mennesker er begavet ligefra de lærdeste Vismænd til de vildeste Barbarer.» Med skrifta var det annleis. Ho var «kun Ordets Skygge, eller dens Afbildning.» Han samanlikna skrifta med eit marmorbilete: Det tok vare på utsjånaden til ein person, men var heller ikkje levande. «Skriften staar, men Ordet gaar».
	Både for Grundtvig og Vig vart det difor om å gjera at skriftmålet òg vart so levande som råd. Dei ausa ord og seiemåtar frå det folkelege talemålet, som var det aller reinaste uttrykket for folkeånda. Grundtvig tok opp drag frå jysk bondemål og skreiv det ettertida har kalla «Borgerstuedansk». Vig gjorde det same i Noreg, og her kom dessutan det nasjonale skiljet mellom folkemålet og skriftmålet inn. Den målpolitiske konklusjonen hans vart difor ei radikal oppnorskingsline.

Kanalane
Knudsen hadde lansert språkprogrammet sitt i 1850 utan å vekkja større reaksjonar. Den fyrste tida heldt han seg roleg, men saman med Vig innleidde han i 1852 ein offensiv for reformer i skriftmålet, om lag på same tida som Knudsen vart dregen inn i arbeidet med og forsvaret for målet ved det nyskipa norske teatret. Saman kom Vig og Knudsen til å setja dagsordenen for det offentlege målordskiftet i Noreg frå 1852 til 1858, og i dei åra gjekk den viktigaste målpolitiske skiljelina mellom tilhengjarar og motstandarar av det vig-knudsenske målstrevet.
	Det viktigaste organet for Knudsen og Vig var deira eige blad, Den norske Folkeskole. Her kunne dei nå ut til det dei oppfatta som den primære målgruppa for målstrevet, nemleg lærarane, og i fyrste rekkja av 'Folkeskolen' (1852-56) står difor dei grundigaste og mest prinsipielle utgreiingane deira om målspørsmålet. Folkevennen var òg viktig den tida Vig var redaktør (1852-57), men bladet vart ikkje eit blad for målpolitisk agitasjon i same mon som 'Folkeskolen'. Folkeopplysningsselskapet, som gav ut tidsskriftet, var eit tverrpolitisk føretak med mange kryssande interesser, og selskapet skulle ikkje blanda seg inn i politiske spørsmål. Den viktigaste målpolitiske funksjonen til Folkevennen vart difor å vera eit organ der Vig kunne nå ut med ei norskfarga målform, og her hadde han stort ålbogerom. Han var tilsett som redaktør av di han var lærar og som mann av folket kunne nå ut til det. Reaksjonane på målforma synte at vaktarane av den gode smaken her kunne godta ein vid bruk av norske ord og uttrykk. Noko målagitasjon fekk Vig likevel dytta inn i bladet; ikkje minst vart Folkevennen eit viktig organ for småstykke på målføre og landsmål og meir populærvitskaplege bakgrunnsartiklar om språk. Det vog til ein viss grad opp for det vantande ålbogerommet at Folkevennen nådde ut til langt fleire enn 'Folkeskolen', sjølv om tidsskriftet aldri nådde den eigenlege målgruppa, 'folket'.
	Både Folkevennen og 'Folkeskolen' vekte ein god del reaksjonar i pressa og gav på den måten Knudsen og Vig høve til å forsvara målprogrammet sitt i avisene. Flest spaltemeter vart det i 1852-53 då Knudsen skreiv så det kosta. Vig skreiv mest i avisene frå 1855 til 1857.
	I tillegg til blad og aviser nådde Knudsen og Vig ut gjennom eit par organisatoriske tiltak som eg vil omtala nærare i kapittel 7. Det eine var Sprogforeningen i Studentersamfundet, som Knudsen fekk skipa hausten 1852, og som ikkje fekk stort å seia. Det fekk derimot lærarrørsla, der det var god grobotn for dei vig-knudsenske ideane. Frå 1852 byrja målspørsmålet soleis å dukka opp på lærarmøta i Trøndelag og på Austlandet.

Vig, målspørsmålet og det nasjonale
Når Vig argumenterte for endringar i skriftmålet, la han hovudvekta på omsyn som fyrst og fremst kan klassifiserast som praktiske, pedagogiske og sosiale. Dette stridde ikkje på noko vis mot det 'nasjonale'. I 1853 skreiv han at «... hvad vort Skriftsprog angaar, [gjælder det dog] om 2 Ting: at gjøre det mere letvint og simpelt og mere norsk» (Moe 1975:35). Desse to omsyna var vovne so tett saman at det er vanskeleg å klippa det opp i 'nasjonale' og 'sosiale' bitar, og det er uråd å gjera det til ein motsetnad. Språkprogrammet til Vig gjekk inn i eit større nasjonsbyggingsprogram der ein skulle riva ned dei språklege, kulturelle, sosiale og økonomiske skilja som var til hinder for å knyta alle nordmenn saman, på tvers av geografiske og sosiale skilnader. Programmet hadde både ei negativ og ei positiv motivering. På eine sida ynske dei leiande krinsane i Noreg fyrst i 1850-åra å unngå eit nytt thraneopprør, og fremste boteråda var opplysning. Vig hadde ingen sans for thranerørsla, og han var ein framståande representant for den grundtvigianske og «radikale» delen av reaksjonen mot rørsla fyrst i 1850-åra (sjå òg s.171ff).
	Det er likevel for lettvint å redusera folkeopplysningsoffensiven og serleg verksemda til idealistar som Vig til reint sosialt sjølvforsvar, sjølv om slike motiv nok var avgjerande for at opplysningsoffensiven fekk ei slik breidd fyrst i 50-åra. Vig såg språkleg meistring som innfallsporten til deltaking i samfunnslivet, og det var naudsynt å demokratisera skriftkulturen for å gje grunnlova innhald. Det kom klårt fram i eit par artiklar i 1852/53. I «Om Folkeskolens Væsen, Øiemed og Undervisningsfag» skreiv han:

	Næst Religionsundervisningen er Modersmaalet det viktigste fag i Almueskolen, ligesom det ogsaa burde være det i enhvær Skole. At kunne tale og skrive godt for sig er gavnligt og tildels nødvendigt for alle, især under en Statsforfatning som vor, hvor allerede de fleste og om nogen Tid rimeligvis endnu flere, myndige Mænd skal tage virksom del i Landets offentlige Anliggender.

I ein artikkel i Folkevennen på same tida der han kom inn på målspørsmålet, sette han sameleis opplysninga i samband med at Grunnlova hadde gjort Noreg om frå eit embetsmannsstyrt monarki til eit folkestyrt demokrati (Moe sst). Difor burde òg embetsmennene byrja studera folkemål og norrønt i staden for latin, meinte Vig, som til liks med Knudsen og Grundtvig var ein innbiten fiende av latinen. Slik kunne dei få auka vyrdnad for folkemålet, og dei vart betre i stand til å uttrykkja seg slik at ålmugen skjøna dei (Moe s.64).
	«Nu da Folkeaanden er kommen noget tillive, saa begynder ogsaa Folkemunden at lukkes op,» skreiv Vig, og setninga illustrerer den intime samanhengen mellom ein statsborgarleg og romantisk tankegang (sitert etter Moe s.63). Slik knytte Vig bandet mellom eit instrumentelt (praktisk-pedagogisk) og eit åndeleg plan. Eit norskare mål kunne appellera til folkeånda og var med på å støra til engasjement og deltaking. Som grundtvigianar ville ikkje Vig redusera målsaka til eit reint rasjonelt spørsmål om fråstanden mellom talemål og skriftmål, slik Knudsen jamt over gjorde.
	I synet på dei store språkhistoriske linene skilde ikkje Vig seg ut frå synet på på språk og nasjonalitet som P. A. Munch og fløya hans i dei intellektuelle krinsane forkynte. Det norske målet var trengt attende av dansk, og skriftmålet i Noreg var framandt. Men ein finn mest ikkje døme på at Vig skil mellom meir og mindre gode norske målføre, slik det var vanleg, og slik ikkje minst Aasen gjorde. Det norske målet var kort og godt «Almuens Tungemaal» i ordbruken til Vig (Moe 1975:32). Dei stadene Moe nemner at Vig har nytta ord som «de beste Bygdemaal», går anten inn i samanhengar der Vig vil syna at sjølv dei 'beste' dialektane skil seg mykje frå gamalnorsk, eller han nyttar «gode Dialekter» i hermeteikn, som må tolkast slik at han distanserer seg frå nemninga (Moe s.33-34). Når han argumenterer språkhistorisk, er det ikkje for å framheva norrønt, men for å gje (alle) dei moderne målføra status ved å syna sambandet med det gamle målet.
	No kan ein likevel seia at Vig kjem seg noko lettvint unna spørsmålet om kva som var 'typisk' norske drag i mangfeldet av talemålsformer sidan han ikkje var språkmann og aldri trong velja slik Aasen og Knudsen måtte. Vig ser ikkje ser ut til å ha freista definera 'norsk språk' nærare, og han syner ofte til Aasen (1848/1850) når han kjem inn på slike spørsmål. Til skilnad frå Knudsen er det ålmugemålet og ikkje den dana daglegtala han fokuserer på og ynskjer skal prega skriftmålet.

Rettskrivingsspørsmålet
Rettskrivingsarbeidet til Knudsen og Vig gjekk fyrst og fremst ut på å konkretisera og vinna stønad for programmet som Knudsen hadde sett opp i 1850. Høgast prioritet hadde dei ortofone hovudpunkta som ikkje hadde noko beinveges med oppnorskinga å gjera. Dinest kom sernorske ortofone krav, som harde konsonantar.
	Noko av det fyrste Knudsen tok opp i Den norske Folkeskole, var fjerning av støe-e og doblinga av 'e, i, u' for å markera vokallengd. Han var inne på tanken om å markera lengd ved å nytta aksentar over vokalane, men forkasta det òg. Av samanhengen gjekk det fram om vokalen skulle vera lang eller stutt (Nielsen og Rødningen 1985:58-59). På lengre sikt ville Knudsen ha 'p, t, k' for 'b, d, g' i samsvar med med uttalen i dana daglegtale og ålmugemålet, og etter kvart ville han òg ha etymologisk 'g' for 'v' i ord som 'Mave, Have, Lav, Skov, Plov'. Avskaffing av store førebokstavar i substantiv stod òg på lista. Slike endringar ville han likevel ikkje ha innførde i skulen med det same, men han vona dei kom inn ein gong i framtida (sst:59). Elles nytta han ein god del plass på å agitera for latinske og mot gotiske skrifttypar. Alle dei konkrete framlegga Knudsen fremjar i artiklane i Den norske Folkeskole hadde han nemnt og argumentert for i artiklane frå 1845 og 1850 (Nielsen og Rødningen 1985:62). Arbeidet til Knudsen i 50-åra må difor fyrst og fremst sjåast som ein freistnad på å omsetja programmet frå 1845/50 i praksis.
	For Vig stod òg avskaffing av støe-e og vokaldobling øvst på lista, men ålment kan ein seia at Vig gjekk lenger enn Knudsen. Moe (1975:55) meiner språkprogrammet hans kjem aller klårast fram i «En liden Forpost‑Fægtning for Norskhed i Skrift» (Christiania-Posten 1855) som han skreiv i ein polemikk med Paul Botten-Hansen. Her gjekk han kraftig til åtak på bruken av støe-e og vokaldobling og sette dessutan opp eit fempunktsprogram for ei språkreform. Det fyrste var å byta ut framandord med norske ord, som heile tida var det viktigaste for Vig. Punkt to var at «Lidt efter lidt indføres haarde konsonanter», slik dei var i bruk i gamalnorsk, folkemålet og svensk. Punkt tre: «Vi vil, skjønt langsomt, optage endel Tvelyd.» Dette skulle fyrst og fremst skje der det hadde støtte i byuttala, og elles i ord som var tekne opp frå folkemålet ('raute'). Fjerde punkt: «De oprindelige norske g-er gjenindsættes, istedenfor det danske v.» ('Skog, Mager'). Femte: «Andre virkelige norske Former, som der er nogen Vinding ved, som gjør en vis Mon, bør ogsaa optages.» ('Sjø, Berg'). Men her reserverte han seg for etymologiske former, som han ikkje såg noka vinning med. Alle desse punkta var oppnorskingskrav, og Moe (sst) slår fast at «Vig uttaler seg mer forsiktig om forandringer som viser det norske lydverket i motsetning til dansk enn om rent ortografiske reformer».
	Knudsen og Vig stødde seg hemningslaust til danske autoritetar som Rask og Madvig i argumentasjonen. Vig gjorde det heilt klårt at han ikkje la noko serskilt nasjonalt i den viktigaste delen av rettskrivingsspørsmålet: «Ellers maa det bemærkes, at den nyere Retskrivning aldrig har været udgivet for noget særlig norsk Element; den har, som bekjent, Tilhængere saavel i Danmark som her. R. Rask kan angives som dens Fader og Madvig har nok nu nylig vovet at anbefale den til Indførelse i de lærde Skoler.» På same måten var det med krav Vig sette fram andre stader om enklare skrivemåtar av framandord. Han tykte bokstavane 'c, q, x, z, w' burde bytast ut med 's, k, v', og han ville ha bort bokstavsamband som 'ch, ph, ps'. Dessutan ville han byta ut 'aa' med 'å' (Moe sst).
	I argumentasjonen for rettskrivingsendringane la Knudsen og Vig mest vekt på dei praktiske og pedagogiske sidene. Den vanskelege rettskrivinga «... volder megen unødig Tidsspilde i Skoleundervisningen, og gjør baade Læsningen og Skrivningen mangedobbelt møjsommeligere end den behøvde at være». Det favoriserte dei få som gjekk i private skular og hadde foreldre med råd til å gje dei nok skulegang (Vig etter Moe 1975:50-51). Slike utsegner var representative for argumentasjonen både til Knudsen og Vig i 50-åra.
	Eit viktig punkt her var at rettskrivinga ikkje berre gjorde skriveopplæringa, men òg leseopplæringa, vanskelegare. «Det er visselig flere end jeg, som har haft daglig Møje med at faa Smaabørn til at lægge af at læse tro-er, gaa-er o.s.v. og lære Børn til at skrive dem ret» skreiv Vig i ei melding av Schønheyders lesebok (Moe s.53). Som Knudsen såg òg Vig føre seg eit tovegstilhøve mellom tale og skrift, og når han skreiv om uttalenormer i skulen, gjekk han ikkje ut over Knudsens dana daglegtale. Konfliktlina fyrst i 50-åra gjekk mellom ei skriftrett uttale («klokkardansk») og dana dagelgtale, og det var det siste Vig sikta til då han skreiv at «Skal man have Taleøvelser, bør man naturligvis lære Børnene at tale ret, det vil da sige at tale saa Norsk som muligt.» Meir konkret ville dette seia /far, mor, la, sa/ framfor /fader, moder, lagde, sagde/, palatal uttale av 'k' og 'g' i framlyd, harde konsonantar og norske former som /sjø, plog, skog, berg/ (Moe s.71-73). Når Knudsen skreiv om «Folkets Tale» og «det levende Sprog i Folkets Mund» i samband med munnleg målbruk i skulen, meinte han difor i praksis «dannet Dagligtale» i motsetnad til klokkardansk. Likevel såg ikkje Vig noko stort verd i språkleg dressur etter ei munnleg standardnorm. Han meinte tvert om at «Sproget maa ikke være et stivt Bogsprog, men Læreren maa bruge den Mundart af Modersmaalet, som falder ham naturligst, og Børnene maa paa den anden Side, naar de skulle gjengive det Fortalte, ogsaa have Lov til at bruge deres norske Tunge, som de bedst kan.» (Moe s.77) Bruken av den dana daglegtala galdt difor den strengt naudsynte leseopplæringa, og spørsmålet om kva talemål ein skulle leggja til grunn for den ortofone språknormeringa.
	Argument som gjekk på at det var eit sjølvstendig mål å skapa eit norsk mål, stod i bakgrunnen i argumentasjonen deira. I og for seg var det sjølvgjeve at ein ikkje kunne argumentera nasjonalistisk for endringar som det samstundes vart arbeidd for i Danmark, og som ikkje spegla uttaleskilnader mellom dei to landa. Både for Vig og Knudsen var dessutan deira eigne røynsler frå læraryrket og ynsket om å letta morsmålsopplæringa eit viktig tildriv. I same lei drog det at målgruppa for argumentasjonen var lærarar og organet Den norske Folkeskole.

Framandorda
I andre heftet av Folkevennen (våren 1852) hadde Vig «Nogle Sprogbemærkninger» som har vorte rekna som ei av dei viktige framstillingane av målprogramma hans. I fyrste setninga slo han fast at «... der i vort Land [er] en overmaade stor Forskjel paa Almuens Tungemaal og Skriftsproget», og denne skilnaden var «... en af de værste Hindringer for boglig Oplysning» (Vig 1924 II:153). Skulle ein nå ut med opplysninga til dei breie laga av folket og få til den geografiske og sosiale integreringa som Folkeopplysningsselskapet arbeidde for, måtte ein difor byggja ned språkskiljet. Men Vig var glad for at «Boglærde Folk som vil Folkets Bedste» hadde byrja å tenkja på korleis «... vort danske Skriftsprog efterhaanden kan fornorskes», og «Det rimeligste og bedste er vistnok, at Bygdemaalene og vort nuværende danske Skriftsprog nærmer sig hinanden og mødes paa Halvvejen, tænker jeg; og det sker da ved i Skriftsproget at optage flere og flere ægte norske Ord, samt ved at lade Bygdemaalene gaa sin naturlige Gang.» (Vig 1924 II:160) Her var ordboka til Aasen eit viktig hjelpemiddel, men Vig avviste tanken om å byggja opp eit heilt nytt skriftmål av bygdemåla, for «Dette vil nu vel næppe være muligt». Det var soleis Wergelands program for ei leksikalsk oppnorsking han her tok opp (Wergeland 1835). Endringar i form- eller lydverk vart ikkje nemnde.
	For Vig var striden mot framandorda alltid hovudsaka i språkarbeidet, både ut frå nasjonale og pedagogiske grunnar. Sjølv gjekk han langt i å nytta norske avløysarord når han skreiv, og i Den norske Folkeskole i 1855-56 prenta han ei «Opskrift over Ord som kan indføres i Skriftsproget» med over 1600 oppslagsord (Moe s.104). Han hadde drege store vekslar på ordboka til Aasen frå 1850, og lista skulle vera til hjelp for dei som ville skriva eit norskare språk. Purismen til Vig var retta mot alle framande ord, både latinske, tyske, franske og danske. I skrivemåten av dei norske orda fylgde han i det store og heile Aasen, men han veik av på sume punkt. Han nytta diftongane 'ej, øj' slik både danske og norske ortofonistar gjorde, og han markerte linn uttale av '(s)k' og 'g' i ord som 'Skjilna, gjill' (Moe s.105). Sidan Vig skreiv orda ortofont etter norsk uttale og jamvel ville byta ut danske ordformer med norske, ville mange av orda verka radikale jamvel i bokmål i dag. Han ville ha ord som 'Dotter, Jarn, kjeid, Mjøl, misse, mjuk, Segl, Son, Vatn, Veg, Auge, Ause' for 'Datter, Jern, kjed, Mel, miste, myg, Sejl, Søn, Vann, Vej, Øje, Øse'. Vidare ville han ha 'Afbrot/Brøjte, vøle om, Frastand/Hald, ussel/laak, lytelaus' for 'Afvigelse, bøde, Distans, elendig, fejlfri'. Vig gjekk her mykje lenger enn i rettskrivingendringane han tok til orde for på same tida. Moe (s.111) skriv at Vig opphavleg hadde tenkt at ordlista skulle bli ei praktisk hjelperåd i striden mot framandorda, men at ovundringa for ordboka til Aasen førde han lenger. Vig skreiv sjølv (i etterordet) at han ikkje meinte alle orda burde takast inn i skriftmålet, men at ein del ord var tekne med slik at dei som ikkje hadde tilgjenge til Aasens ordbok kunne sjå dei (Moe sst).
	Om lag på same tida sette Vig på prent ei lang utgreiing i Christiania-Posten med den halvreligiøse tittelen «Korstog mod unødvendige fremmede Ord i Bøger og Blade». Her slutta han seg til dei «Mænd i alle 3 Lande, som har taget alvorlig tilorde mod det Uvæsen at opblande Skriftsproget med alskens Rusk og Rask fra alle Verdens Kanter» (Høverstad 1953:395). Attåt framandorda gjekk han laus på innfløkt og unorsk stil og setningsbygnad som gjorde lesinga vanskeleg. Dei sentrale innvendingane mot den aukande bruken av framandord var for det fyrste at dei «forkvakle den opvoksende Undgoms Sprogsands», og Vig siterte N. M. Petersens ord om at «... Folk og Sprog ere saa inderlig forbundne med hinanden, at det ene bestaar og omskiftes og forgaar med det andet» (s.396). Den andre og viktigaste innvendinga var at framandord og innfløkt stil gjorde målet vanskeleg å skjøna for ålmugen og difor gjorde skilnaden på høg og låg i samfunnet endå større (sjå serleg s.415f). Ein var i ferd med å få «... et Bogsprog, der, ligesom Middelalderens Kirkelatin blir aldeles uforstaaeligt for 99 Mennesker blandt Hundrede» (s.396).
	Dei mange spaltene nytta han stort sett til å polemisera mot døme på dårleg språkbruk, og jamt over var offera namngjevne eller slik framstilte at alle måtte vita kven det var. Fienden var stort sett akademikarar, og serleg hardt gjekk det ut over latinarane. Mellom anna fekk ein varm oppnorskingsven som latinaren Frederik Moltke Bugge so øyro flagra (s.399-400). Innimellom førde Vig fram døme på gode avløysarord, og han argumenterte mot antipuristane. Argumentet om at «... vort Morsmaal i sig selv er saa fattig, at vi nødvendig maa laane en Mængde Ord fra andre Folk» møtte han med at fattigdomen låg hjå desse penneførarane sjølv, ikkje i morsmålet, for «... dette er uendelig rigere end de fleste af dem ved». Problemet var at dei som skreiv, ikkje kjende morsmålet sitt på grunn av den dårlege morsmålsopplæringa (s.406). Han delte òg ut ros, og den som «... udentvil skrive det gangbare Bogsprog allerrenest, uden videre Indblanding enten af norske Bygdeord eller af tyske og andre fremmede Grejer, er vistnok Ivar Aasen» (s.412). Målet hans låg langt unna det som vart nytta «... ligefra Filosoferne og Filologerne til 'Touristerne'». Dessutan kom m a Anthon Bang, P. C. Asbjørnsen, C. Hansteen, P. A. Munch og N. R. Østgaard godt frå det. Botemiddelet var å byrja lesa gamalnorsk og bygdemål, og gjerne litt svensk i skulen. «Var det formeget forlangt, at Folkets vordende Embedsmænd skulde studere Folkets Tungemaal?» (s.420)

Språkbruken til Knudsen og Vig
I sin eigen språkbruk fylgde både Knudsen og Vig opp reformprogrammet sitt, men ålment kan ein seia om båe to at dei ikkje gjekk so langt i praksis som i teorien. Med 'avvik' meiner eg her avvik frå den vanlege og umarkerte språkbruken i Noreg kring 1850. Føremålet er å gje eit grovt bilete av kor mykje dei skilde seg ut språkleg, ikkje å gje ei fullnøyande framstilling av målbruken deira.
	Ortografiske avvik: Ingen av dei nytta støe-e eller vokaldobling for å markera lang vokal. Knudsen skreiv rett nok 'muelig', men det grunngav han med at /e/ vart uttala som i 'duelig' (N&R s.89). Knudsen strauk og stum 'h' (ikkje i framlyd) og skreiv 'ti' for 'thi'. Diftongane skreiv dei med 'j' ('ej, øj'), men ingen av dei nytta 'av' for 'au' slik Rask hadde argumentert for. Vig nytta òg 'ej, øj' i norske ord han tok opp og gav ortofon skrivemåte. Den breie bruken av 'æ' vart eit varemerke på målbruken deira, og serleg hjå Vig. Dette var òg eit sermerke hjå Knudsen, men Vig gjekk ein god del lenger. Han skreiv 'æ' for /æ/ framfor 'r' og 'm' i ei rad ord der det ikkje var vanleg (som 'hvær, gjærne, Jærn, Hjærte, Værden; fræm, fræmmed stæmme, fornæmmelig'). Etter ein del kritikk la han bort 'æ' i ord som 'Hver, frem, stemme' frå 1854 (sjå nedanfor s.174), men heldt fram med å skriva 'Jærn, Gjærning, Hjærte'. I framandord nytta dei ortofon skrivemåte av konsonantsamband i samsvar med eiga lære. Serleg frekvent var 'x' for 'ks', og frå 1853 slutta Vig seg til Knudsen og skreiv 'ks' ('Eksempel'). Endingane '-tion/-sion' skreiv dei '-sjon', og dei heldt seg unna bokstavane 'c, q, w, z' (og skreiv soleis 'Prosesser, Seremoni, Kristus'). Ein kan likevel finna unntak hjå båe to (t d 'Censur, Civilisasjon' [!] hjå Vig). Sameleis unngjekk dei grafemsamband som 'ph' for 'f', og 'ps' for 's' ('Salme'). Dei skreiv òg 'sj' for 'g' i ord som 'Budsjett, usjenert'.
	Fonologiske avvik i norsk lei var det langt mindre av. Bortsett frå i visse sernorske ord nytta dei ikkje diftongar der dansk hadde monoftong. Knudsen skreiv t d både 'Mening', 'Barnsben' og 'Brud-løp', men 'Taus' og 'Sjauere'. Bruken av 'harde' konsonantar ('p, t, k' for 'b, d, g') fylgde same mønsteret. Derimot skreiv Vig meir konsekvent 'g' etter norsk mønster der dansk hadde 'v' eller konsonantbortfall, som i 'Skog, Plog, Korg, duger, Hug' for 'Skov, Plov, Kurv, duer, Hu'. Vig skreiv òg ord som 'Berg, berge, Bjørk, Sjø, stakkars', ikkje 'Bjerg, bjerge, Birk, Sø, stakkels'. Han nytta ikkje norske kortformer av verb og skreiv difor 'have, blive, tage, sige, give' i infinitiv. Men han gjennomfører seinare 'har, blir, tar' i presens.
	Morfologiske avvik fanst omtrent ikkje. Vig nytta ikkje fleirtalsbøying av verb, men han heldt seg til skiljet mellom '-e' og '-er' i fleirtal av felleskjønnsord etter dansk mønster.
	Syntaks, ordval og stil: Det var på desse punkta Knudsen og serleg Vig veik mest av frå det som var vanleg, men det var då som no òg dei områda av språkbruken som var minst regulert formelt. Båe to var puristar og freista finna norske avløysarord, og det hende dei førde opp framandordet eller avløysaren i parentes, som 'foruden (omfram)' og 'tankestø (konsekvent)'. Moe fører opp ei lang liste norske ord han har funne hjå Vig (s.119-122), og han konkluderer med at Vig fylgde opp språkprogrammet frå «Nogle Sprogbemærkninger» (Folkevennen 1852) der han skreiv at oppnorskinga skulle skje «... ved i Skriftsproget at optage flere og ægte norske Ord» (Moe s.122). Vig kan soleis fyrst og fremst seiast å stå i tradisjonen etter Wergeland og Asbjørnsen og Moe, men han braut med dei på eit viktig punkt ved å gje mange av dei sernorske orda norsk (ortofon) form. Her finn ein flust både med diftongar (der dansk har monoftongar) og harde konsonantar. Han skreiv soleis både 'gjild/gjill, jæte, minnugt, Rype' (jf Moe s.122-127). Både Vig og Knudsen hadde eit ideal om å gjennomføra ein munnleg stil og syntaks som braut med den kansellistiske og innfløkte språkbruken som var vanleg. Eit stykke på veg lukkast dei, og dei unngjekk dei tyngste tysklatinske konstruksjonane. Men utgreiingane til Moe og Nielsen/Rødningen syner at dei ofte valde skriftspråklege framfor typisk munnlege norske uttrykksmåtar der dei hadde valet, og Moe (s.103) meiner at «Når det gjelder syntaksen var Vig svært lite opptatt av hvordan den kunne fornorskes.»
	Som ei oppsummering kan me slå fast at Vig jamt over gjekk lenger enn Knudsen. Her må det leggjast til at dei ofte skreiv om ulike emne og for ulike målgrupper. Knudsen var språkmannen, som skreiv om språklege emne for eit interessert publikum. Vig var folkeopplysaren, som skreiv om alt mogleg, og målgruppa var 'folket', som ikkje las serleg mykje. I motsett lei drog dei institusjonelle omsyna Vig måtte ta. I styret i Folkeopplysningsselskapet møtte han mykje motbør og måtte etter kvart moderera rettskrivinga si (sjå s.174).
	Båe to gjennomførde dei ortofone og ikkje nasjonalt sermerkte hovudpunkta i reformprogrammet, men i det store og heile let dei vera å gjennomføra den delen av programmet som reflekterte nasjonale uttaleskilnader. Det viktigaste unntaket var at Vig nytta mange norske ord, som han òg ofte gav norsk skriveform. Det var serleg denne delen som kom til å vekkja strid.

Skilnadene på Knudsen og Vig
Dei viktigaste målpolitiske skilnadene har eg alt peika på, nemleg at Vig både i teori og praksis gjekk lenger enn Knudsen. Ålment kan me seia at Vig i 50-åra stod for den målpolitikken Knudsen enda på i 80-åra. Det har soleis mykje føre seg når Nielsen og Rødningen (1985:76) skil ut Vig som eit tredje alternativ mellom Knudsen og Aasen, men dei meiner òg at han er «... såpass uklar i uttalelsene sine at han vanskelig kan plasseres på noe bestemt punkt på denne linja». Det har dei i og for seg rett i. Vig var ingen språkmann, og han likna i mangt og mykje på Wergeland, både i vektlegginga av den leksikalske oppnorskinga, arbeidet for folkeopplysninga, og i problema med målpolitisk plassering. Det er vanskeleg å få Vig på formel.
	Likevel må ein ha to ting klårt føre seg. For det fyrste levde og arbeidde Vig før landsmålet stod fram som eit praktisk alternativ. Frontane stod mellom tradisjonalistane på eine sida, og alle som ville gjera noko med det rådande skriftmålet på hi. Fraksjonsstridane innanfor den språklege opposisjonen (mellom landsmålsfolk og dansk-norske målstrevarar) var underordna denne hovudmotsetnaden fram til 1858 og vart heller ikkje skilsetjande før i midten av 1860-åra. I den mon dei seinare landsmålsfolka deltok i målstriden før 1852, var det i det store og heile på same laget som Knudsen og Vig. Skilnaden mellom landsmål- og oppnorskingsmenn var meir å rekna som nyanseskilnader, og i denne gråsona stod Ole Vig.
	Det andre ein må ta med i vurderinga når ein freistar plassera Vig i høve til Knudsen og Aasen, er at Vig motsett dei to andre ikkje var nokon skarpskodd språkmann. Dei fylte kvar sine roller i målstriden, og Vig la langt meir vekt på den ideologiske og politiske samanhengen målstrevet gjekk inn i, enn på sjølve språket.

Målstriden 1852-53
Motstanden mot det dansk-norske målstrevet kom fyrst til syne då språkprogrammet vart sett ut i praksis, og serleg tre utgjevingar førde til strid. Den fyrste var En Fjeldbygd av Nikolai Ramm Østgaard som kom oppunder jol 1851. Dei to neste kom om lag samstundes i mars 1852, nemleg Frederik Moltke Bugges omsetjing av Homers Iliade og fyrste heftet av Folkevennen. Ordskiftet om dei tre utgjevingane kom til å gå inn som ein del av den store målstriden hausten 1852, som vart utløyst av opninga av Den norske dramatiske Skoles Theater i oktober.
	Målstriden om hausten heldt fram til litt utpå nyåret 1853, og enda med ein lang og beisk disputt mellom Knud Knudsen og P. A. Munch, som vara ut 1853. I kapittel 4 har eg greidd ut om den delen av ordskiftet som galdt teatermålet, og i kapittel 9 vil eg gå nærare inn på meiningsbrytingane om landsmålet hausten 1852, som fylgde etter Ivar Aasens melding av Folkevennen. Ordskiftet var både mangslunge og uoversynleg, men det hjelpte til å skilja ut klårare parti av det som berre står fram som ein einaste stor oppnorskingsviljug graut kring 1850.
	Hovudfronten i 1852/53 gjekk mellom målstrevarar av alle slag på eine sida, og tradisjonalistane på hi. Det var ikkje stort fleire enn Aasen som rekna landsmålet som eit røynleg alternativ. Landsmålsfolket, om ein kan kalla nokon det på denne tida, må både no og i åra som fylgde, reknast som støttespelarar for målstrevarane (jf T. Knudsen 1923:122).
	Eg skal her avgrensa meg til to utsnitt av striden, fyrst reaksjonane på Iliade-omsetjinga til Bugge, og dinest hovudpunkta i striden mellom Knudsen og Munch. Her kom ikkje berre det tradisjonalistiske motstanden til syne, men òg klåre meiningsskilnader innanfor den tradisjonalistiske leiren.

Tradisjonalisme 1: Frederik Vibe og striden om Iliaden
Frederik Moltke Bugge var rektor ved Throndhjem lærde Skole, kjend skulemann, Wergelands-ven og ein framståande kulturperson i Trondheim. Som preses i Det kongelige norske Videnskabers Selskab hadde han vore pådrivaren for å gje Ivar Aasen stipend til målføregranskingane i 1841/42, og han fylgde arbeidet til Aasen på nært hald so lenge Aasen arbeidde for selskapet (1842-51; jf s.295f).
	Bugge var både latinar og oppnorskingsmann, og i subskripsjonsinnbedinga til Iliade-omsetjinga gjorde han det heilt klårt at han var ute i målpolitisk ærend:

	Skal der udvindes noget Reelt og Practisk av de riigholdige Malmer, som det gjemmer i sit Skjød og som Ivar Aasen nu har bragt op i Dagen, da maa vi dog begynde at pukke og «tilgodegjøre» dem. Og at denne Begyndelse af flere Grunde lettest og hensigtsmæssigen kan skee ved et literairt Arbeide af den her omhandlede Art, synes mig indlysende. (her etter Øverås 1950:77)

Denne løysinga var ein føremon «baade for den nationale og antike Kolorit». Den antikke 'koloritten' kunne einast bli formidla gjennom «... en tilsvarende digterisk Form af et nationalt Præg». Bugge går her rett inn hovudproblemet for alle omsetjarar, nemleg korleis ein skal gjera ein tekst skjøneleg ikkje berre for folk med eit anna språk, men med andre kulturelle referanseråmer. Han formidlar òg eit av kjernepunkta i romantikken når han seier at det ålmenne og universelle berre kan koma til uttrykk gjennom det nasjonale.
	Boka kom ut 10. mars 1852, og i eit langt føreord gjorde Bugge greie for omsetjinga. Verka til Aasen såg han som ei hjelp til å «... komme i Besiddelse af det nødvendige, paalidelige Apparat, hvorpaa deels en Rensning af vort Skriftsprog» vart mogleg, og i neste omgang rydde vegen for

	... en vel ikke fuldkommen, men dog approximativ Tilbageførelse af vort Sprog i det Hele til det Oldnorske, navnlig da forsaavidt det endnu virkelig, om end tildeels under afændrede Former, lever i det Talesprog, som alene fortjene Navn af det norske – thi vort Skriftsprog er ikke norsk, men et af dansk-tydske Brokker konglomereret Kaudervælsk – saasandt som det endnu altid bruges af den ulige større Fleerhed af den norske Nation. (her etter Øverås 1950:80)

Han ville sjølv smi medan jarnet var varmt, skriv han, slik at ikkje interessa vart borte og resultatet «en død literær Skat uden praktiske Følger». I praksis var det ei reint leksikalsk oppnorsking han gjennomførde. Han såg det endå for «ubetimelig» å avvika frå den «almindelig vedtagne, om end urigtige» skrivemåten, som 'b, d, g' for 'p, t, k' (s.81). Slik sett kan ein sjå arbeidet til Bugge som ei vidareføring av oppnorskingsarbeidet til venen Wergeland, med den skilnaden at Bugge hadde fått ein noko tryggare vitskapleg grunn å stå på med arbeidet til Aasen. Likevel var det eit radikalt oppnorskingsprogram han lanserte. Endemålet var å koma so nært gamalnorsk som dei levande formene i målføra tillet, med andre ord so å seia eit landsmål.
	Det vanta heller ikkje på reaksjonar. I Bergenske Blade vart boka grundig meld over to nummer i mars 1852 av ein anonym og positiv meldar. Han meinte mange ikkje ville «finde Smag» i dei mange norske orda, men det skulle berre mangla om ein ikkje ville «tillade Andre at glæde sig over denne Duft fra Fødelandets Fjeldegne», og nettopp på denne måten ville ungdomen få greie på at det fanst eit norsk so vel som eit dansk og eit svensk mål (s.83). Einaste problemet var at meldaren måtte slå opp i ordboka til Aasen for å skjøna ord som 'fjølde, reitord, mund, ljorstokk, kjerald' og 'ol' (pret. av 'ala'). Ei melding i Illustreret Nyhedsblad var òg stort sett positiv, og det same var ein innsendar i Morgenbladet i den nemnde notisen (4. mai). Bugge hadde «... med et sjeldent Held ... benyttet vort Bygdemaals rige Skatte» i staden for dei mange unorske orda «... hvormed vort hidtil brugelige Skriftsprog er belemret».
	Positiv var derimot ikkje Frederik Vibe (1803-81). Vibe hadde tidlegare vore professor i klassiske språk og var ein nær ven av Bugge, og dei hadde stått saman mot Schweigaard og 'realistane' i striden om latindaninga i 1830-åra. Kring 1850 hadde Vibe vorte ein av dei sentrale forvaltarane av den embetsborgarlege daninga. Som rektor på Kristiania Katedralskole frå 1848 styrde han ein av dei aller viktigaste daningsinstitusjonane i landet. Han sat i direksjonen for Christiania Theater og var ein aktiv forsvarar for teatret i pressa. Frå 1848 til 1853 var han òg medredaktør i Christiania-Posten. Ein av elevane hans, Yngvar Nielsen, har karakterisert Vibe som «... en af de fineste Smagens Mænd, nogen kunde træffe ... Han var Dannelsens Repræsentant, – Herren over den klassiske Dannelse, som han tillige raadede over den moderne Dannelse.» (Nielsen 1910:68) Denne mektige posisjonen gav åtaket på Bugge ei umåteleg tyngd og gjer artikkelrekkja serleg interessant. Her er det ein representant for den mest konservative og regjeringstru delen av den øvste embetseliten som talar.
	Slaktet stod over tre nummer i Christiania-Posten og fyller mest tolv spalter. Den lange meldinga var vel so mykje ein reaksjon på målstrevet og kulturnasjonalismen ålment som ei bokmelding. Som tidlegare professor var Vibe ein av dei mest kompetente til å vurdera omsetjinga til Bugge. Likevel gjekk han ikkje inn på dette i den lange meldinga. Han var einast oppteken av avvika frå det danske skriftmålet og av målprogrammet i føreordet. Kjernen i kritikken var at Bugge – med moderne ord – hadde kryssa ei viktig sosiolingvistisk grense som Vibe for all del ville halda oppe. Dersom ein var i «et Selskab af simple Almuesmænd», om det no var bønder eller byfolk, ville ein ikkje reagera om dei nytta uttrykk og talemåtar frå talemålet dei var vane med. Men dersom slike ord og uttrykk vart nytta «... i en Kreds af dannede Mennesker, ... stødes man uvilkaarlig tilbage, og finder saadant baade besynderligt og ubetimeligt.» (15/2, sp.2) Skriftmålet hadde vorte til gjennom ei fleirehundreårig litterær utvikling, og å byta ut dette målet med eit mål som stod på «et forlængst forsvundet Stadium» var ein «Fornægtelse af Menneskehedens Fremskriden og Kulturens Indvirkning» (16/11, sp.4). Eit syn som gjekk ut på at skriftmålet berre representerte talemålet til eit lite mindretal, avviste han med at «Litteraturen, Kulturens Blomst, udgaaer ikke fra den raae og ukultiverede Masse men fra den dannede Deel af Nationen, som stedse bliver en Minoritet» (sst). Skulle ein ta opp ålmugeord i skriftmålet, måtte det fyrst skje etter at dei var opptekne i «de Dannedes Talesprog», for «ogsaa her maa efter Naturens Orden Talesproget gaae forud for Skriftsproget» (sst).
	Vibe kom òg inn på det nasjonale, og som 'norsk språk' definerte han «... det Sprog, som er eiendommeligt for den dannede Deel af den Norske Nation» utan å utdjupa synspunktet nærare. Vibe meinte at dette målet «... efterhaanden vil udvikle sig noget mere selvstændigt» og at det var rimeleg og naturleg at det kom opp ei språkleg kløft mellom Danmark og Noreg (16/11, sp.4). Men han avviste alle tiltak for å skunda på ei slik utvikling. Ein kunne her venta at Vibe ville fylgja opp og kjempa for si alternative nasjonalitetsoppfatning som Monrad gjorde, men han valde ein annan strategi og vende seg mot det nasjonale:

	Det er ... i lang Tid arbeidet og det med Held paa, at vi skulde fortabe os i Beundring over os selv og det os Tilhørende. Norsk Historie, Norsk Sprog, Norsk Kunst, kort Alt, hvad der paa nogen Maade kunde blive eller kaldes eiendommelig Norsk, er blevet stillet som det Høieste, det Eneste fast, som fortjene nogen Opmærksomhed og nogen Opmuntring. (18/11, sp.3)

Dette hadde «sin fulde Berettigelse» medan ein frigjorde seg frå Danmark, men no hadde det «... kommet saa vidt, at man ikke vil taale Andre paa vort Theater end Norskfødte». Ovundringa for alt norsk var skadeleg på to måtar. For det fyrste gløymde ein «Kunstens Krav», og for det andre støytte ein frå seg framandfødde kunstnarar. På slutten oppsummerte han samanhengen mellom den sosiale og den nasjonale sida av målstrevet, når han skreiv at i arbeidet for eit norsk skriftmål,

	... aabenbarer sig ikke alene hiin eensidige og overdrevne Forkjærlighed for det Nationale, men Tingen har ogsaa desværre en politisk Side eller faaer den i alt Fald ved den Maade, hvorpaa Bestræbelsen fra saa mange Kanter opfattes og benyttes, selv om en saadan politisk Tendents er fremmed for dem, hvorfra Bestræbelsen udgaaer. Man kan i denne Benyttelse ikke miskjende den samme demokratiske og tildeels socialistiske Tendents, som i den senere Tid har aabenbaret sig i saamange Retninger. Ligesom man i alle andre Henseender har stræbt at nedtrykke Intelligentsen eller de dannede Klasser og berøve dem al Auktoritet, alle Fortrin og Særkjender, hvorved de adskille sig fra Massen, saaledes vil man om muligt nu ogsaa berøve dem sit Sprog, og man fordrer bydende, at de skulle tale og skrive som Bonden eller Almuesmanden. (18/11, sp.3-4)

Vibe valde soleis å leggja vekt på å stri mot det han oppfatta som overdriven nasjonalkjensle, framfor å argumentera for si eiga nasjonalitetsoppfatning. Han stempla nasjonalismen som intolerant og knytte dette openlyst til eit reint klasseforsvar.
	Det kom raskt svar på meldinga til Vibe. Aasmund O. Vinje kommenterte meldinga i Drammens Tidende 19. november og gjekk rett inn i kjernespørsmålet når han kritiserte Bugge for å føresetja at «... det tilvandte Bogsprog er det ene værdige Udtryk for skjønne Tanker og saaledes afskjærer al sproglig Udvikling». Vibe hadde klårt og tydeleg skrive at han hadde «... bedømt Oversætterens Arbeide fra det æsthetiske Standpunkt» (16/11, sp.3), og dette avviste Vinje sidan det heile då berre vart eit spørsmål om vane. Slik kom ein berre til å gå i ring. Ein kunne kanskje klandra Bugge for ikkje alltid å nytta dei rette norske orda, men ikkje for å nytta nye ord (Djupedal sst).
	Det kom òg nokre innlegg av det meir humoristiske slaget. Andreas Vibe, bror til Frederik, laga ein parodi på Vika-mål av omsetjinga til Bugge. Her utnytta han motsetnaden mellom det høgtidelege emnet og målføret med klårt lægst status i heile kongeriket til å hengja ut Bugge. Seip (sst) skriv at parodien vart «... overordentlig populær og blev stadig citert». Men Vibe fekk svar med same mynt av hardingen og mineralogen Sjur Sexe, i eit dikt på hardingmål over Iliade-leist der han gjekk til åtak på Vibe og Christiania-Posten. Den tredje parodien stod skjemtebladet Krydseren for, og som vanleg sparka bladet i alle retningar, men mest til Christiania-Posten. Overskrifta var «Gliaden, eller Posten i skarp Sno» (!). Diktet var i homerisk heksameter som dei to andre parodiane, og vart fylgt av ein notis som fortalde at «Nærværende Brudstykke af et større Værk er forfattet af en ung Poet, der har til Hensigt at uddanne sig i den homeriske Retning og blive 'Naturpoet'».
	Det tyngste og lengste svaret på meldinga til Vibe – om ikkje det mest humoristiske – kom frå forfattaren av En Fjeldbygd (1852), Nicolai Ramm Østgaard, som hadde fått ein framståande posisjon i det litterære livet i hovudstaden på grunn av suksessen med boka si og striden kring det norske teatret. Det som serleg gjer artikkelrekkja hans interessant, er at han går inn på dei grunnleggjande premissane i kritikken til Vibe og tek føre seg dei prinsipielle sidene i striden. Artikkelrekkja hans må reknast som hovudinnlegget til målstrevarane i hovudstaden hausten 1852.
	Svaret er ein retorisk kraftprestasjon. Han gjev heile tida Vibe litt rett, seier seg tilsynelatande samd og kjem med små og uvesentlege spark til Bugge. Slik gjev han inntrykk av å stå i ein moderat sentrumsposisjon før han går inn på argumentasjonen til Vibe bakfrå og riv ned premissane hans ein etter ein. Artikkelen har ein moderat og høfleg tone som står i sterk kontrast både til Vibes og Bugges ordbruk. Likevel plasserer Østgaard seg klårt på Bugges side, og han kjem ikkje med nokon eigenleg kritikk av Bugge. Den konkrete kritikken vender han heile tida mot Vibe. Østgaard skriv t d at Bugge «... i sin Bestræbelse for at rense og berige vort Skriftsprog ved Hjælp af Folkesproget, er gaaen altfor vidt», og vidare at «Rektor Bugge ved Overdrivelse har mere skadet end gavnet den Sag, han har hat viet sine dygtige Evner» (17/12, sp.3). Den siste innvendinga rettferdiggjer Østgaard med at Bugge hadde studert folkemålet og vorte glad i det, og synspunktet om at Bugge har gått for langt vert ikkje fylgt opp. Derimot nyttar Østgaard stor plass på å forsvara ord som Bugge har nytta og som Vibe meiner er uskjønelege og bryt med den gode smaken.
	Østgaard riv ned det skarpe skiljet Vibe sette opp mellom skriftmålet og ålmugemålet. Han går detaljert til verks og ramsar opp ei rad ord, uttrykk og former som ein til vanleg reknar som ålmugeord, men som han meiner likevel er vanlege i talemålet til dei dana. Det gjer han m a med å peika på ulik målbruk på ulike stilnivå. Eit ord som vert oppfatta som støytande i ein samanheng, treng slett ikkje vera det i ein annan (t d 17/12, sp.6). Østgaard går soleis ut frå det vanlege synet at dei typisk norske orda inneber lågstil og er reserverte for visse livsområde, men han snur det samstundes på hovudet for å syna at «... en stor Del af hine Ord og Udtrykke høre vort almindelige norske Fællessprog til, og saaledes ikke i egentlig Forstand kunne kaldes Bonde- eller Almuesudtryk.» (sst) Det gjeld òg visse sermerke i uttala, skriv han, som t d 'harde konsonantar'.
	Østgaard omdefinerer daninga til eit spørsmål om å kjenna landet ein bur i, og her har Vibe stilt seg lagleg til for hogg ved å ramsa opp ord han påstod at han ikkje skjøna. Østgaard let ikkje høvet gå frå seg, og etter å ha gjeve Vibe eit visst medhald på vanleg måte, skriv han:

	Men hvad der virkelig forundrer mig, det er, at paa denne Liste er opført Fjeldskar, et Ord, som jeg trode at Enhver, der har færdets lidt op i Landet eller læst vore Turisters og Digteres Skildringer af den norske Fjeldnatur, maatte kjende. Siden Ordet imidlertid er af de uforstaaelige for den dannede Mand, maa jeg forklare dets Betydning. (17/12, sp.5)

Slik skulda han mellom linene Vibe for å vera den som vanta daning.
	Østgaard meinte at den sanne daninga ikkje låg i «Krøller og Silke», men «i Personens hele Holdning og Væsen» (20/12, sp.5). Det var difor ikkje noko å vera redd for – sjølv om ein ikkje lenger kunne skilja dei dana frå dei rå og udana i tale og skrift, ville det «... sandelig [være] Forskjel nok alligevel» (sst). Det var dessutan fullt mogleg å tala «... aldeles raat og pøbelagtigt, uden at bruge et eneste Ord udenfor de Dannedes Ordbog». Det synet på daning som Østgaard her målber, er det som Knudsen stod for i minsto i teorien, men som det fyrst og fremst var Aasen som argumenterte for (sjå s.203).
	Østgaard kom inn på nasjonalitetsspørsmålet i den siste av dei tre delane, der han gjekk over til å forsvara teaterskulen (21/12). Likevel ligg det heile vegen tydeleg mellom og dels i linene at han har ei heilt anna syn på nasjonalismen og dei språklege nasjonalitetstilhøva enn Vibe. I fyrste spalta definerer han Vibe og partiet hans som «Danskepartiet» og forklårar dei som «... dem der ikke ville godkjende noget andet Sprog i vort Land end det som skrives og tildels tales i Danmark» (17/12, sp.1). For Østgaard går omsynet til det norske framfor omsynet til det rådande kulturhegemoniet som han til ein viss grad står i opposisjon til. Han vil fyrst og fremst at det norske skal få koma til full rett, og som me har sett, nytta han mykje plass på å bagatellisera skiljet mellom elitemål og folkemål. Østgaard drog skiljet mellom dansk og norsk på ein annan stad og rekna dette skiljet som viktigare enn det Vibe gjorde.
	Østgaard avviste òg det vanlege argumentet frå tradisjonalistisk hald om at «... der i Norge er en hel Del forskjellige Sprog, der indbyrdes ikke have Noget med hverandre at bestille, og hvoraf den Dannedes Sprog er et for sig.» (20/12, sp.3) Tvert om var det ikkje «De Skillevegge mellem de norske Dialekter, som man er tilbøielig til at antage.» (sst) Her formulerte eit kjernepunkt i det målvitskaplege og målpolitiske prosjektet til Aasen (sjå s.197). Her ligg Østgaard i prinsippet nærare Aasen enn Knudsen. Som me såg i kapittel 4, hadde Knudsen eit tvitydig svar på spørsmålet om kva som var norsk.
	I praktisk målpolitikk var Østgaard likevel Knudsen-mann, og dei konkrete framlegga han nemnde, var fjerning av stum e, harde konsonantar (p, t, k) og svensk «bolle-å» ('å') for 'aa' (20/12, sp.4), alt saman sentrale Knudsen-krav. Han meinte dessutan at «Det var upaatvivlelig rigtigst, at skrive helt og holdent i Almuesproget, hvis vi virkelig vilde have dette ophøiet til de Dannedes almindelige Skriftsprog. Men at dette ikke er Meningen har jeg allerede i det Foregaaende pavist. Selv Bugge vil ikke have Andet end en Tilnærmelse.» (20/12, sp.2)
	Det var ikkje overraskande at Vibe rykte ut mot kritikken frå Østgaard, og som i førre artikkelen byrja han med å seia at han eigenleg ikkje deltok i målstriden. Deretter gjekk han laus på Østgaard over sju spalter i to nummer. Vibe nytta stort sett plassen til å kommentera argumentasjonsteknikken til Østgaard, ta opp att dei prinsipielle synsmåtane frå meldinga og svara på det han oppfatta som mistydingar og fordreiingar. Han var serleg oppteken av å retta opp inntrykket som Østgaard hadde skapt av at han var mot all utvikling i nasjonal lei, og å streka under kor oppnorskingsvenleg han eigenleg var (i teorien). Østgaard svarte endå ein gong, men det kom ikkje fram fleire viktige poeng enn dei eg alt har nemnt. Det mest interessante med det siste innlegget til Østgaard, var at Christiania-Posten no slo ring kring Vibe og nekta Østgaard plass slik at han måtte over i det meir liberale og oppnorskingsvenlege Morgenbladet. Her nytta han mesteparten av plassen til å fortelja at han ikkje fekk koma inn i 'posten', og med det var striden om Iliaden over.
	Tida for Iliade-omsetjaren var òg snart ute. Bugge svarte ikkje på kritikken. Han var på denne tida ein sjuk og nedsliten mann, og i juni same året døydde han. Han vart både såra og vonbroten av mottakinga Iliade-omsetjinga fekk, og i to av nekrologane vart det hevda at denne hendinga «fremskyndte hans Død» (Øverås 1950:91). Omsetjinga gjekk i gløymeboka, og vart ikkje teken fram og verdsett før godt uti vårt hundreår (sst). På 1800-talet vart Iliade-omsetjinga difor ein parentes, men som det mest radikale innslaget i målstriden hausten 1852/53 hjelpte ho til å driva fram ei prinsipiell avklåring som peika fram mot striden om landsmålet frå 1858 og utetter.
	D. A. Seip (1936b:102) skriv at «I diskusjonen i 1852 kommer det lite av prinsipielle motsetninger frem. Selv rektor Vibe, som angrep rektor Bugge, er ikke prinsipielt mot hans program.» Eg har nytta sopass til plass på ordskiftet mellom Vibe og Østgaard for å syna det motsette: Når ein dreg frå Vibes uforpliktande ynske om eit norsk språk og Østgaards kamuflerande retorikk, kjem her nettopp den motsetnaden fram som går som ein raud tråd gjennom målstriden resten av 1800-talet og endå lenger. Her vart dei ulike syna på nasjonalitet, kultur og daning stilte skarpt opp mot kvarandre. For Vibe stod omsynet til kulturen og dei rådande sosiale tilhøva over ynsket om eit eige norsk mål, og argumentasjonen hans var tufta på at det var uråd å sameina folkemålet og jamvel bruken av folkemålsord med daning og kultur. Østgaard hevda stikk motsett at meir norskdom var eit vilkår for å spreia daninga til nye grupper, og han spela på nasjonale strenger når han drog opp skiljet mellom seg og Vibe, som tilhøyrde «Danskepartiet». Det var nett den same motsetnaden som kom opp i målstriden hausten 1858, men med andre konstellasjonar. Då var det landsmålet som var trugsmålet mot kulturen, og det var dei moderate målstrevarane frå 1852 med Monrad i spissen som stod fram som tradisjonalistar og forsvararar av det rådande skriftmålet.

Tradisjonalisme 2: P. A. Munch mot Knudsen
Målstriden i 1852 gjekk over i eit personleg oppgjer mellom Knud Knudsen og P. A. Munch. Dei hadde båe to fått god oppvarming hausten 1852, Knudsen i forsvaret for målet på Den norske dramatiske Skoles Theater, og Munch i ein strid om skandinavismen og ein om historiegransking. Innlegga frå P. A. Munch frå 1853 fyller 130 sider i Samlede Afhandlinger (Munch 1875), og der har eit par avisartiklar frå 1853 og tre nokso lange artiklar frå 1852 ikkje kome med. Knud Knudsen skreiv ein god del meir, og det kom i tillegg nokre innlegg frå andre personar. Eg skal nøya meg med å gje att hovudpunkta, og eg byggjer stort sett på det breie referatet T. Knudsen har gjeve (Knudsen 1923:88-123).
	Munch innleidde felttoget sitt mot det dansk-norske målstrevet i januar 1853, og i utgangspunktet var det ikkje Knudsen han var ute etter. Men på same tida byrja Knudsen ei lang artikkelrekkje der han forsvarte uttaleprinsippa på Den norske dramatiske Skoles Theater, og Knudsen og Munch vende seg raskt mot kvarandre.
	Den fyrste artikkelrekkja til Munch hadde i byrjinga ein sakleg tone og eit fagleg og opplysande innhald. Nokre anonyme artiklar av professor Chr. Hansteen hadde gjeve støyten til innlegga. Hansteen var ven med Munch og stod på same sida som han i målstriden, og innlegga hans var ein polemikk mot målstrevarar av alle slag, der han med blanda hell prøvde seg som filolog. I eit brev til Munch forklåra han at det som fekk han til å skriva, var at han «... væmmedes over de 4 Bondegutters Anmasselser som Sprogreformatorer».
	Som Trygve Knudsen (1923:96) har sagt det, var ein av hovudtesane til Munch i dette ordskiftet «... den lovmessige og nødvendige sammenheng mellem kulturutvikling og sprogbygning». I spørsmålet om nasjonaliteten var Munch like klår som før. Han byrjar den fyrste rekkja av «Sprogbemærkninger» med å slå fast at det rette namnet på skriftmålet var «... Dansk; intet uden Dansk» (s.94). Men det var underordna for Munch no. Medan han i 1845 la vekt på at språket var «det fornemste Nationalitetsmerke» (s.62), er hovudsaka i 1853 at språket er «... det tydeligste Udtryk for den Nations Kulturudvikling, der taler det» (s.101). Å ta opp bygdemålet, gamalnorsk eller Knudsens blandingsmål til skriftmål var å setja seg attende på eit fleire hundre år gamalt daningssteg, «... paa hvilket Almuen i vore meest afsides Bygder befinder sig». Det ville vera å gje avkall på all deltaking i «den fælles-europæiske Udviklingsgang»: «Det norske Sprog, Hr. K. gradeviis vil have indført, vilde sygne hen i betrukne Værelser mellem Mahogni-Møbler, paa Gulvtepper, med inden- og udenlandske Aviser, vel fyldte Boghylder, under Larmen af Dampskibe, Jernbaner og Fabriker. Det trænger til Bjelkevæggen, Pejsen og Røgstuen.» (s.102) Slik gjorde Munch det danske skriftmålet einstydande med framtida og det moderne samfunnet, medan folkemålet og alt målstrev, medrekna Knudsens, høyrde til fortida og eit førmoderne samfunn. Ortofonien til Knudsen meinte han innebar ei nedbryting av den naudsynte grensa mellom dana og udana. Som Vibe hadde gjort mot Bugge, spela Munch på frykta for radikale ideologiar, slik ein ofte ser i offentlege ordskifte i kjølvatnet av februarrevolusjonen og thranerørsla: «Er Orthofonismen andet end Kommunismen, anvendt paa Retskrivningen?» Tankegangen ville smitta over på andre område, for ortofonien var «... i sit Væsen revolutionær, kommunistisk og nivellerende». Han gjev «... den første Mundsmag paa kommunistisk Agitation og gjør Sindet modtageligere for yderligere Paavirkning i denne Retning.» (s.109) Som lingvist freista Munch å underbyggja tesen om sambandet mellom kultursteg og språk vitskapleg, og her hevda han at formrikdom var eit merke på eit primitivt kultursteg, medan «... kvikkere og letvindtere» uttryksmåtar var eit teikn på modernitet. Eit folk som fann seg til rette med det gamle formrike målet låg etter i utvikling, og gamalnorsken var ikkje vår tids språk. Ein måtte «beklage» islendingane som framleis var innsnørde i ei slik tvangstrøye (s.96).
	Det romantiske omgrepet «Sprogaand» var viktig for Munch. Reformframlegga til Knudsen var for Munch berre endringar i den språklege overflata og rørde ikkje ved denne indre språkånda. Det «blot og bart mekaniske» språksynet som Knudsen stod for, tok ikkje omsyn til det «aandige, finere og følgelig ømfindtligere Stof» som språket var. Resultatet av endringane hans ville difor berre bli «et i Overfladen norvagiseret Dansk», ikkje «Norsk i Aand og Sandhed» (s.100). I praksis var Munch difor mot all planlagd språkendring. Organismen måtte få veksa fritt, og freistnadene språkreformatorane gjorde på «... systematisk at foregribe og fremskynde Sprogmodifikationen er en Urimelighed, der strider mod al historisk Erfaring og mod enhver Sprogudviklings Natur og Vesen.» (s.104) Munch avviste difor både inngrep i skriftmålet og freistnadene på å skapa ein normaluttale, slik dei dreiv med på det norske teatret.
	I drøftinga av dei konkrete rettskrivingsproblema sette Munch opp etymologien som rettesnor mot Knudsens og Vigs ortofoni. Etymologien måtte avgjera fordelinga av samanfallande vokalar som 'aa'–'o' og 'æ'–'e' – her var gamalnorsken «Den rette Autoritet» (s.110). Dobbeltvokalar (som 'ii' og 'uu') for å markera lengd hadde mykje føre seg, meinte Munch, for dei var «fuldkommen begrundede i vort Sprogs Analogier» og letta lesinga. Helst ville han ha aksentar som i gamalnorsk, men av praktiske omsyn laut ein halda på den vokaldoblinga som hadde slått rot. Støe-e avviste han derimot. Denne uskikken var komen frå tysk, men han måtte få stå der han var doblande, som i 'skee, see, lee'. Her ville det gje «utækkelige Former» å kasta e'en. Dobbelt 'ee' burde sameleis skrivast overalt der gamalnorsk og målføra hadde /ei/. 'h' som lengdemarkering forkasta han òg. Som vederlag for eller helst supplement til dobbeltvokalane ville han ha dobbeltkonsonantar ('Eg' > 'Egg'). Her kom det likevel ein ekstra 'g' til i bunden form ('Eggen'). Han ville dessutan skilja ortografisk mellom ekte og uekte diftongar, slik at dei uekte fekk 'j': 'Arbeide, Eid, Feide, Keiser', men 'Vej, Øje'. Bokstaven 'w' burde bannlysast frå skriftmålet (s.110-111).
	I praksis var Munch soleis ingen konsekvent tradisjonalist, og han skilde seg frå andre tradisjonalistar, som Vibe, med å vedgå veikskapar med ortografien og koma med konkrete framlegg til endringar. (Me skal her elles ikkje hefta oss med det noko inkonsekvente i at dei sers moderate ortofone endringane til Knudsen etter Munchs syn ville føra beint inn i kommunismen, medan hans eigne etymologiske endringar tydelegvis ikkje gjorde det.)
	I spørsmålet om nasjonaliteten til skriftmålet skilde han seg òg frå dei andre tradisjonalistane ved at han framleis meinte at skriftmålet var «Dansk; intet uden Dansk» (s.94). Nestoren i den samanliknande målvitskapen i Noreg stod framleis fast ved tesen om at «... der mellem vort danske Skriftsprog og vort Folkesprog er et Dyb, over hvilket der ei kan slaaes nogen Bro, og som ei kan opfyldes ved at indflikke aldrig saa mange Brokker af det sidste i det første» (s.98). Noreg var difor ikkje i den språktilstanden som ville vera den normale, nemleg at skriftmålet fall saman med «det dialektfri Talesprog» (s.95). Dette greidde Munch likevel å vri til ein føremon. Noreg hadde fått eit skriftmål som hadde halde fylgje med kulturen og sivilisasjonen, og det hadde ikkje hendt utan dansketida. Då ville me nemleg anten hatt eit uendra gamalnorsk, eit språk midt mellom gamalnorsk og svensk, eller reint svensk, og svensk hadde ein berre kunna innføra med tvang (s.96). Dessutan måtte nordmennene gjennom ein «Tænkeskole» når dei lærte skriftmålet, og difor stod den norske ålmugen over den danske i «Kvikhed og Opvakthed» (s.97). Slik freista Munch å snu fråstanden mellom tale og skrift til ein pedagogisk føremon. Ein annan føremon med det språklege kløfta var at det hjelpte til å ta vare på målføra (sst).
	Munch tok no likevel ikkje lenger fylgjene av dette synet anna enn i avvisinga av den planfaste oppnorskinga. I praksis meinte han det ville bli bygt ei bru mellom dansk og norsk, og det var dette han slo seg til ro med. Ein «rolig og stille ... Norvagisationsproces» var alt i gang. Norske ord vann innpass når dei «optræde fordringsløst», og dei ville koma «med en uundgaaelig Nødvendighed» (s.97). Det var naturleg at ein tok opp norske ord for sernorske tilhøve og jamvel jamsides danske ord når dei var like gode, men dei måtte ikkje «Stride mod Sprogets Aand» (s.96). Munch hadde likevel ei svært klår meining om kvar ein skulle henta dei språklege førebileta i Noreg. Austlandsken var den «unorskeste og uegteste», og «Oslo, eller Østlandet i Almindelighed» stod for «Sprogets Forfald og Denationalisering» (s.106). Tonefallet til bergensarane var derimot ei «... Avspeiling af, hvorledes vort gamle Modersmaal lød under Sprogets og Nationens Blomstringstid i de meest dannede Menneskers Mund» – ikkje mindre (sst). Uttala og ordtilfanget i bergensmålet måtte difor vera rettesnora i oppnorskingsprosessen (s.107).
	Det viktigaste for Munch no var å samla seg om «... det dansk-norske Skriftsprogs Bevaring», og ideen om eit språk bygt på målføra var komen meir på fråstand, sjølv om «... det norske Folkesprogs Uddannelse om muligt til et eget Skriftsprog ved Siden av hiint» framleis skulle vera eit mål. Det var fullt mogleg «... med Varme [at] omfatte baade vort Oldsprog og vort Folkesprog, uden dog at ville have noget af dem umiddelbart indført eller taget i Brug som almindeligt Skriftsprog». Det jamførde han med å smykka seg med ei antikvitetssamling. Knudsen hadde kritisert han for no å vilja la tilfanget til Aasen liggja som ein «Kuriositet»; «... men staa da Antikviteterne i et velordnet Museum som en Kuriositet?» spurde Munch attende (s.102). Dessutan skulle antikvitetane tena som «Regulativ og Korrektiv» i språkutviklinga, ei kjelde å henta frå når ein trong norske ord.
	Knud Knudsen byrja på artikkelrekkja «Mere om Sprogsagen» i Morgenbladet 3. januar 1853, fem dagar før Munchs fyrste «Sprogbemærkninger» same stad, og han var fyrst og fremst ute etter å gje eit utdjupande svar på kritikken som hadde kome mot målet på det norske teatret. Dei mange innlegga hans var stort sett parafrasering av det han hadde skrive i artikkelen frå 1850 og i Den norske Folkeskole. Eg skal difor berre oppsummera korleis han møtte hovudpunkta til Munch.
	Omsyn til kulturen var noko heilt anna for Knudsen enn for Munch. Medan Munch ville verna høgkulturen, var Knudsen oppteken av å spreia denne kulturen til flest mogleg. Leselysta hadde auka i ålmugen, og «... dens Deeltagelse i offentlige Anliggender samt forførende Folkelederes Optrædelse har gjort Mangel paa Kundskab og Dannelse føleligere og mere farlig end før» (T. Knudsen 1923:98). Omsynet til skulen og folkeopplysninga måtte vera det avgjerande, og her stod skriftmålet i vegen av di fråstanden mellom tale og skrift var større enn han normalt burde vore (s.113). Det kom av at skriftmålet opphavleg var framandt, og føremonen med språkfellesskapen vog mindre enn ulempene som det «halvdanske» målet valda i samkvemet nordmenn imellom (s.98-99). Han gjorde narr av Munchs påstand om at ålmugen vart «opvakt» ved å læra eit framand språk (s.103). Knudsen gav ikkje mykje for språkånda som Munch og andre hadde mana fram. I ein merknad til eit innlegg frå presten O. T. Krogh, gjønte han med Krogh som hadde kalla fram «norsk Aand» ved «... at bytte om Bogstaver og flytte om Ord» (s.100). Det Munch såg som ei statisk språkånd, var ein vane som kunne endrast i augo åt Knudsen, og i avispolemikken frå 1853 legg han slik han plar, mykje vinn på å syna at den språklege smaken er vilkårleg og ikkje spring ut frå indre språklege tilhøve (Knudsen 1923:98 og 117, jf ovanfor s.73).
	Munch gjekk med på at språkblanding hadde skjedd i historia, og Knudsen peikar på det ulogiske i å hevda at det då ikkje kan skje på nytt (s.103). Knudsen la dessutan vinn på å minimalisera fråstanden mellom seg sjølv og Munch: «Forskjellen mellem os er nu væsentlig den, at jeg vil give, ikke blot norske Ord og Talemaader og norsk Sprogtone, men saavidt muligt, ogsaa norske Sprogformer, Borgerret i det overleverede dansk-norske Skriftsprog.» (s.103) Sidan Munch tillet norske ord i skriftmålet, var igrunnen usemja mellom dei avgrensa til kva ein skal rekna som «forhastet Norvagisation», meinte Knudsen (s.113).
	Knudsen melde seg òg på i polemikken om kven som var moderne og tilbakeliggjande. Han la stadig vekt på at «det levende Sprog» måtte visa vegen, og det etymologiske prinsippet til Munch slo han attende med å påstå at å «... ville regjere vort dansk-norske Sprog efter den oldnorske Lydlære, Formlære eller Sætningslære, forekommer mig omtrent ligesaa upraktisk som at ville regjere det norske Folk efter Gulatings- eller Frostatingsloven.» (s.113)
	Som Trygve Knudsen (s.107) seier det, hadde Munch no gått inn i rolla som «... advokat for den herskende smak». Han var på mange vis attende der han byrja med polemikken mot Wergeland 20 år før, og Knud Knudsen let heller ikkje vera å dra lina frå Wergeland til seg sjølv. Trygve Knudsen meiner at Munch i striden med K. Knudsen drar 'språkånd'-omgrepet so langt at det «brister» (s.116). I 1830- og 40-åra hadde han nytta det for å streka under einskapen i og grensene mellom språka i lydverk, grammatikk og ortografi. No let han det òg gjelda uttale og betoning, og «... I virkeligheten finner han ikke denne fullkomne harmoni bestående lenger; han må legge den tilbake til en fjern, sproglig gullalder. For våre øine slår da også hans enhetskrav sig selv ihjel, når han lar den norskeste betoning best harmonere med det danske skriftsprog.»
	Ein grunnleggjande skilnad mellom dei to er at Knudsen legg vekt på det levande talemålet der overgangen mellom norsk og dansk er flytande, medan Munch går ut frå skriftmålet og «... har fått sitt syn bestemt av de gamle, festnede sprog, hvor utviklingen er avsluttet» (s.117). I desse språka er språkånda fastpunktet, og Munch framstår difor som «... sproglig determinist eller fatalist ... det er 'nødvendigheten' som må avgjøre om ånden i det danske skriftsprog på norsk grunn skal ta farve av norsk nasjonalitet» (s.117).
	Omsynet til kulturen stod sentralt hjå båe. For Knudsen var det eit konkret spørsmål om å nå lettast mogleg ut med kunnskapar til folket, men det innebar ikkje noko som kunne likna på ei sosiokulturell reising for folket. Det var elitekulturen som meir effektivt skulle spreiast, og Knudsen reduserte difor kulturomsynet til eit reint praktisk-pedagogisk spørsmål, heilt konkret knytt til å minska fråstanden mellom tale og skrift. Munch freista halvhjarta å riva til seg det pedagogiske argumentet gjennom ideen om ein «Tænkeskole» der fråstand mellom tale og skrift var eit gode, men for Munch var kulturomsynet hovudsakleg meir abstrakt enn hjå motstandaren hans, «... og han bruker dem til forsvar for de bestående sprogforhold» (Knudsen 1923:119).
	Hjå Munch har omsynet til nasjonaliteten no definitivt vike for omsynet til dei rådande kulturelle og språklege makttilhøva. Med polemikken i 1853 plasserte Munch seg endeleg innanfor den tradisjonalistiske fløya, og der vart han verande, sjølv om han stort sett heldt seg borte frå målstriden det siste tiåret han levde (han døydde i 1863). Men han gjev ikkje opp det viktigaste synspunktet som skil han frå hovudstraumen av tradisjonalistar, nemleg synet på nasjonaliteten til skriftmålet. For Munch var det ikkje ein gong dansk-norsk som Knudsen kalla det, men dansk. Her stod Munch fast ved synet som den samanliknande målvitskapen hadde gjeve han, og som T. Knudsen har fått fram, gav det han store vanskar når han samstundes skulle forsvara ei 'fri' og 'naturleg' utvikling i norsk lei. Men i praktisk målpolitikk var han no heilt og fullt ein tradisjonalist som ville setja folkemålet på museum.

Målstriden 1855-57
Målstriden i 1852/53 hadde ført til ei skarp polarisering og skapt klårare liner i det rotete målpolitiske landskapet. På eine sida stod målstrevarar av alle slag, med Knudsen i brodden, og på hi sida tradisjonalistane. Gamle konstellasjonar hadde gått i oppløysing, og nye vart skipa. Den norskdomsvenlege stemninga i dei sentrale kulturmiljøa vart borte etter at det uforpliktande ynsket om oppnorsking av språket vart omsett i praksis med nye teater og skrifter med eit oppnorska dansk. Mange av dei i studentmiljøet som hadde slutta seg til Knudsen hausten 1852 gjennom Sprogforeningen i Studentersamfundet, fall frå (sjå s.167ff). Fleire av dei viktigaste personane høyrde heime i «Hollender-kretsen» og slutta seg i staden til P. A. Munch i målspørsmålet (sjå nedanfor). Etter at Munch drog seg attende frå målstriden i 1853, vart hollendarane dei argaste motstandarane av det dansk-norske målstrevet.
	Det synte seg i ein avisstrid som tok til i oktober 1855 og vara til våren 1857, med Paul Botten-Hansen og Ole Vig som hovudmotstandarar. Striden byrja med to hendingar om lag på same tida hausten 1855. I september kom Modersmaalets Formlære av Jakob Løkke ut, og i slutten av oktober kom Paul Botten-Hansen med nokre spitige åtak på det han oppfatta som høgrøysta og overdriven norskdomsiver. Det vart eit opphald i ordskiftet våren og sumaren 1856, men same hausten kom Knudsens Haandbog (1856) ut, og striden heldt fram.

«Det lærde Holland»
«Det lærde Holland» var oppnamnet på ein krins av unge akademikarar med sterke band til Riksarkivet, Universitetsbiblioteket og historie- og filologimiljøet ved Universitetet. Midtpunktet var Paul Botten-Hansen (1824-69) frå Sel i Gudbrandsdalen, som til liks med Aasen og Vinje hadde teke det lange steget frå bondesamfunnet og inn i den intellektuelle eliten i hovudstaden. Han byrja studera i 1847, men satsa på litteraturen og vart redaktør for Andhrimner (1851) saman med Vinje og Ibsen, og deretter Illustreret Nyhedsblad (1851-66). Frå 1856 var han dessutan assistent i Riksarkivet og frå 1860 amanuensis ved Universitetsbiblioteket. Han var sers interessert i bøker og ein vidgjeten boksamlar, og den private boksamlinga hans kom etter kvart opp i mange tusen band.
	Hollendar-krinsen eksisterte frå byrjinga av 1850-åra og til Botten-Hansen døydde i 1869, men dei siste åra vart miljøet merkt av dei nye og kvassare motsetnadene i det politiske livet, og glanstida var etter Fr. Ording (1927:9) tida kring 1860. Dei sentrale attåt Botten-Hansen var Michael Birkeland, Henrik Ibsen, Jakob Løkke og Ludvig L. Daae (frå 1856). Til omlandet høyrde m a Oluf Rygh, P. Chr. Asbjørnsen, J. E. Sars, A. O. Vinje, Bjørnstjerne Bjørnson og Ivar Aasen (Ording 1927:2-3).

Hollendarane og målspørsmålet
Det målpolitiske synet til hollendarane var farga av det nære bandet til historikarane og norrøntfilologane ved Universitetet, og krinsen var ein bastion for den samanliknande målvitskapen. Den tonegjevande målpolitikaren var Jakob Løkke, og både han og Botten-Hansen delte i det store og heile synet til P. A. Munch. I den mon dei var positive til målstrevet, var det til Aasen og Vinje, som sjølve stod krinsen nær.
	I 1855 kom hollendarane for alvor på bana i målspørsmålet som eit serskilt parti. Det viste seg fyrst og fremst gjennom utgjevinga og mottakinga av Modersmaalets Formlære i udførlig Fremstilling, som var det sentrale målvitskaplege verket frå flokken. Forfattaren Jakob Løkke var ein nær ven av Botten-Hansen og disippel av P. A. Munch, og på denne tida var han adjunkt på Lillehammer Lærde- og Realskole og redaktør i Lillehammer-avisa Kristians Amtstidende.
	Formlæra var tenkt som lærebok i grammatikk for dei høgare skulane, og ho skilde seg ut som skulegrammatikk ved å byggja heilt og fullt på den samanliknande målvitskapen, serleg Grimm, og på språksynet til P. A. Munch. Det siste kom til syne alt i tittelen. Ved å nytta nemninga «Modersmaalet» slapp Løkke problemet med nasjonaliteten til skriftmålet, som han til liks med Munch meinte var dansk. Det didaktiske og pedagogiske grepet i boka var «... med Blikket vendt mod Sprogets Fortid, at sige ikke blot hvorledes det nu er, men ogsaa hvorledes det er blevet, hvad det er» (Løkke 1855:iii). Det kunne einast skje ved ei jamføring med det målet som «... i det Væsentlige danner Grundlaget for det nuværende Skriftsprog, nemlig vort Oldsprog eller Oldnorsk», som norske lesarar åtte «det troeste Aftryk af» i «... Folkesproget, deres andet, eller om man vil første og retteste Modersmaal» (s.iv). Han hadde stødd seg på grammatikken og ordboka til Aasen, og dessutan på Grimms og Munchs språkarbeid og Munchs «... paa de forskjelligste Steder omstrøede etymologiske Bemærkninger» (s.v). Løkke var som eit ekko av Munch: «Det Sprog, som vi Nordmænd nu bruge i Skrift og høre i den dannede Mands Tale, er ikke saaledes tilblevet i Norge gjennem en Udvikling fra det egentlig norske Sprog eller Oldnorsk, men er egentlig dansk og har nærmest udviklet sig fra det ældre Danske eller Olddansk.» (s.1). Oppgåva til nordmennene er å ta vare på og fremja det nasjonale (=nordiske) elementet i språkfellesskapen «mod den truende Fortydskning», og det nasjonale elementet har sidan åtskiljinga kome sterkare og sterkare fram. Løkke gjorde det dessutan klårt at han ikkje ville «... konstruere splitternye Sprogformer».
	Andre hollendarar og sympatisørar stod i kø for å melda boka då ho kom ut. Guruen P. A. Munch var fyrst ute, og meldinga hans stod i Illustreret Nyhedsblad der 'stamhollendaren' Botten-Hansen var redaktør. Like positiv som Munch var Sophus Bugge, som òg var elev av Munch og ein nær alliert med Løkke. Den tredje venlegsinna meldinga stod i Christiania-Posten og var skriven av ein som til liks med dei andre hadde ståstaden i den samanliknande målvitskapen. Likevel ser han ikkje ut til å høyra heime i dei indre krinsane i Holland som Løkke og Bugge, og til dels Munch.
	Dei tre meldarane var fulle av lovord og slutta seg stort sett til hovudsynet i boka. So mange klåre målpolitiske meldingar kom dei ikkje med, men dei tok opp att og stadfeste synet til Løkke. Bugge meinte det «... medrette lægges Vægt paa, at vort nuværende Skriftsprog egentlig er dansk», og han nytta høvet til å langa ut eit spark til dei dansk-norske målstrevarane:

	... det er godt at bidrage Sit til at lære Folk at agte og kjende dette [Folkesproget], vil man, at vort Sprog skal udvikle sig i nordisk og folkelig Retning, maa det være magtpaaliggende, at de Skatte, som Folkesproget eier, blive benyttede, men skal de benyttes, maa det ske med Skjønsomhed og Forstand, vi se desværre daglig, hvor ubehændig mange Skriblere flikke paa sit Sprog med enkelte Ord og Ordformer, sammensankede fra forskjellige Almuedialekter.

Munch var glad for at Løkke lét folkemålet «... nyde den Ære som tilkommer det, medens han dog paa den anden Side ikke lader sig saaledes forblinde af patriotiske Hensyn, at han udleder vort Skriftsprog umiddelbart fra vort ældre norske Sprog.» Soleis kom Løkke fram til den klåre sanninga at skriftmålet i Noreg «er egentlig Dansk», kunne ein nøgd Munch konstatera. Elles var meldinga rik på karakteristikkar som at ein her hadde «... et Værk af usædvanlig Fortjeneste og Betydning». Meldarane ser fyrst og fremst ut til å ha vilja gje grammatikken vitskapleg autoritet.
	Den målpolitiske motparten prøvde seg med ei kritisk melding av den anonyme «S.T.». Forfattaren var Peter Andreas Clausen (f.1824), opphavleg frå Drammen og son av ein matros. Han vart student i 1847 og studerte ei tid filologi etter at han var ferdig med andreeksamen (NFL). Til slutt vart han lærar i realfag (reallærareksamen 1861), men han rakk å markera seg i målstriden ved fleire høve. Målstriden i 1853 hadde slutta med at Clausen gjekk til åtak på Munch i ei lang artikkelrekkje under namnet «P. T. Quæstor».
	I meldinga av Modersmaalets Formlære tok han fram att argumenta mot Munch. Han var prinsipielt usamd i det historiske og etymologiske perspektivet, og han meinte Løkke hadde levert eit «... meget slaaende Bevis for det Upraktiske i en konsekvent etymologisk Retskrivning» ved å jamføra skriftmålet med gamalnorsk. Han kritiserte Løkke for å forsvara den moderne ortografien med ortografiske drag frå norrønt utan å ta omsyn til at dei fonologiske tilhøva hadde endra seg. Clausen var dessutan ikkje glad for den sterke understrekinga av skilnaden på norsk og dansk. Han meinte at Løkke «... i en Indledning, der to Gange erklærer Nordmændenes dannede Talesprog for dansk, ikke burde have undladt at fremstille de mest iøjnefallende Afvigelser mellem det danske og det norske Talesprog.» Det galdt t d dei harde konsonantane, som òg fanst i gamaldansk, men som seinare hadde endra seg i dansk. Clausen rørde her ved eit kjernepunkt i motsetnaden mellom dei to fløyene. Sidan debuten i 1845 hadde Knudsen konsentrert den målvitskaplege innsatsen sin om å dra eit skilje mellom daglegtale og høgtidsmål. Løkke (og Munch) braut ned dette skiljet ved å rekna daglegtala som dansk. Dei meinte at grensa mellom norsk og dansk gjekk mellom målføra og det høgare talemålet, og ved å streka under dette skiljet, slik Løkke gjorde, truga dei det språklege grunnlaget for oppnorskingslina som Clausen var ute for å forsvara.
	Løkke skreiv til Munch hausten 1855 og takka for den rosande meldinga. Han vona Munch ville ta til motmæle mot den hatske meldinga, som «... synes mig at lugte af Sprogforeningen i Samfundet. ... Den hele Behandling af Etymologien forudsætter saa ganske et Knudsensk Standpunkt, at jeg længe har været i Tvivl om jeg ikke skulde antage ham for Forf.» Løkke såg meldinga som ein freistnad på å gjera boka hans til «... en Folie for den forventede knudsenske Grammatiks Fortrinlighed». Det siste hadde han i og for seg eit visst grunnlag for, sidan Clausen hadde avslutta meldinga si med at Knudsens grammatikk, som var i vente, «... vil maaske afhjælpe dette Savn [av ei orddaningslære] i vor Litteratur».

Striden om norskdomen og det dansk-norske målstrevet 1855-56
Det vesle ordskiftet om formlæra vart opptakta til ein stor og bitter strid der Botten-Hansen og Ole Vig stod i fremste rad. Opphavet var Botten-Hansens omtale av «Schübelers Børs-Udstilling af Landhuusholdnings- og Havedyrkningsgjenstande». Han nytta her høvet til å koma med nokre spitord mot «... de høirøstede Forsikringer og Forkjærlighed for alt Norsk» og tok eit oppgjer med «Afsondringslysten» og «Selvgodheden» som kom fram i dyrkinga av det nasjonale. Han var ikkje mot norskdomen i seg sjølv, men han var mot vedkjenningane til han og meinte «Vor Hyldest af dette Væsen vilde være uendelig smuk, hvis Verden mere fornam den gjennem Frugterne end gjennem Ordet». Kritikken hans retta seg mot nokre uspesifiserte «høirøstede Talsmænd for Norskheden» som «... aldrig have støttet den med en fornuftig Tanke eller opofret en Skilling for dens Fremhjelp.» (sitert etter Høverstad 1953:253).
	Ingen fann det bryet verdt å svara, men Vinje sneia innom kommentaren til Botten-Hansen i ein kristianiakorrespondanse tre veker seinare. Då hadde det vore tale om at Illustreret Nyhedsblad skulle gå inn, og det tykte Vinje var synd, men han meinte det kom av den lite folkelege redaksjonelle lina. Mellom anna burde ikkje bladet «... med en fornem og dansk Mine snerte Norskheden, saaledes som Nyhedsbladet forleden gjorde, da det omtalte Kaalhovederne.» (s.80) Ville ein skriva for folket, måtte ein «... sandelig være djærv, norsk og endog lidt 'raa', som disse fine Mennesker kalder det.» Noko anna var det dersom ein skreiv for «... ufrugtbare, vindtørre og dannede Mennesker, disse vore nu Forfattere, Versemagere, Studenter eller Professorer».
	I svaret til Vinje tok Botten-Hansen opp att åtaka på norskdomen, og han var no noko meir konkret i polemikken mot dei «Skraalende» og «høirøstede Talsmænd» som baud han slik imot. Dei burde

	... vise sin Iver for Sagen ved noget mere end tomme Phraser og orhographiske Egenheder. Norskheden trænger til Gjennembrud indenfra udad, men ikke til ydre Paaklistringer af Bagateller. Og gjorde den ikke dette, – var det den blot at gjøre om nogle flere eller færre Æ'er, eller haarde Konsonanter, eller nogle nye Komparativformer, da vilde jeg sandelig fryde mig, om nogen kunde binde en Møllesteen om dens Hals og sænke den paa Bunden af Christianiafjorden.

Slik vart det meir ålmenne åtaket på «Norskheden» konkret retta mot det dansk-norske målstrevet, og det var omveges Vig, Knudsen og Vinje han sikta til. Vig nytta mykje 'æ'ar i det han skreiv, Knudsen var alt då kjend for dei harde konsonantane, og Vinje hadde byrja bruka adjektivbøying på '–are'/'–ast' i korrespondansane i Drammens Tidende.
	Motsetnaden var no den same som mellom Knudsen og Munch i 1853. Sjølv om Botten-Hansen påstod at han i prinsippet var positiv til norskdomen, kom det i skuggen av kritikken av det sosiale innhaldet. Norskdomen han hadde sett var udana og kom frå «Gaden». Som Munch kritiserte Botten-Hansen målstrevarane for einast å arbeida for ytre påklistra endringar som ikkje rørde ved det 'indre' som han elles ikkje konkretiserte. Men språkånd-omgrepet til Munch ligg mellom linene. Botten-Hansen stilte seg ikkje like prinsipielt avvisande til norskdomen som Munch. Det var den uekte norskdomen han sa han ikkje likte.
	Botten-Hansen fekk svar frå ein «a.» i Christiania-Posten, og både NFL og Høverstad (1953:255) slår fast at Ole Vig er forfattaren. Ordskiftet heldt no fram mellom Vig og Botten-Hansen. Vig forsvarte oppnorskinga og var glad for at det hadde gått framover sidan Knudsen la fram målprogrammet sitt i 1850. Alt no vart fleire norske ord og former tolde «endog i de høiere, mest danske kredse», og mest alle hevdar no at skriftmålet kan bli fornorska, og at det vil ha sine føremoner. Men: «Et mere norsk Sprog vil alle have, men Faa vil taale Begyndelsen dertil. Prøver En paa at lade et eller andet norsk Element komme til sin ret, saa faar han snart sit Pas paaskrevet.» Då kjem det «Stiklerier om Raahed, Smagløshed» osb, og då får ein høyra at skriftmålet er noko organisk som ein ikkje må røra ved.
	Svaret frå Botten-Hansen stod i Morgenbladet rett over nyttår. Den påståtte omsuta for norskdomen frå dei fyrste innlegga var no avløyst av ein tradisjonalistisk motstand mot alle endringar. Men i staden for å argumentera prinsipielt mot oppnorskinga og for ein tradisjonalisme, gjekk han bakvegen og freista få fram at argumentasjonen til målstrevarane ikkje heldt vatn. Resultatet av argumentasjonsteknikken vart eit langdrygt (seks spalter) og lite poengtert oppgjer med det dansk-norske målstrevet. Han harselerte med omgrepet «god norsk Byudtale» som han meinte var flytande og ikkje anna enn det ein til kvar tid hadde bruk for (sp.5). Innimellom den mindre saklege polemikken mot Vig og Knudsen gjekk Botten-Hansen (usystematisk) gjennom argumenta for dei sentrale punkta i det ortofone oppnorskingsprogrammet (fjerning av støe-e, diftongar, harde konsonantar) og freista påvisa at det ikkje fanst argument for nokon av dei. Han enda dermed opp med å forsvara skriftmålet slik det eingong hadde vorte.
	Vig og Botten-Hansen heldt fram spalte opp og spalte ned i nokre innlegg til, utan at det kom fram noko nemnande nytt. I mellomtida hadde Botten-Hansen fått hjelp frå Lillehammer av Jakob Løkke. Han skreiv i Kristians Amtstidende der han var redaktør. Avisa finst ikkje lenger, men ut frå sitat i svaret frå Knud Knudsen kan me iallfall sjå at han gjekk til åtak på Knudsen «... som vilde rent ud omskabe vort nuværende, med de Danske fælles, Skriftsprog og sætte isteden et kunstigt, af ham selv fabrikeret Produkt, væsentlig paa Fundamentet af vort gamle Sprog, det oldnorske, og vore Folkedialekter...» Løkke omtala Sprogforeningen i Studentersamfundet som «... en sluttet Trop af hovedsagelig unge og uerfarne Mennesker» som Knudsen hadde fått i stand hausten 1852. Derimot hadde Løkke tydelegvis sans for Aasen: «I. Aasen vil noget helt; ved Kjedelflikkeri tilfredsstiller han hverken sig selv eller Andre!» (sp.3). Løkke trudde Munch hadde gjort ende på det heile «Uvæsen» med felttoget sitt i 1853, men han måtte konstatera at no hadde det byrja att, og denne gongen hadde Knudsen «tilfældigvis» fått selskap av Vinje og Vig. Men andre hadde Knudsen ikkje fått med seg, meinte han (16/2, sp.2).
	Det nemnde innlegget av Knudsen var hovudsakleg eit attersyn på målstriden i 1852/53. Her skin det tydeleg gjennom kor trykkjande Knudsen må ha kjent åtaket frå P. A. Munch, og det er i det heile meir Munch enn Løkke han argumenterer mot. Munch hadde «... dels ved sine Forelæsninger, dels ved sine Skrifter, efterhaanden dannet sig en vistnok betydelig Flok af Tilhængere, en Skole, der saa opp til ham som sin Mester, sit Orakel...» (16/2, sp.1). Då Munch rykte ut, «faldt udentvivl Mange af Norskhedens saakaldte Venner fra». Medan norskdomen hadde vore «Modesag» i dei fyrste dagane til det norske teatret, vart «Antinorskhed for en Tid til Modesag». Knudsen var likevel berre glad kvitt dei, for å vera ei motesak, var «Noget, en god Sag ikke er synderlig tjent med», og saka «... blev derved fri for mange utro Venner, og fik tildels i dem aabenbare Fiender (f. Eks. Hr. Løkke)» (sst). Elles tok han oppatt det som var eit av dei sentrale poenga hans tre år før, at det i røynda var liten skilnad på det han sjølv (og språkforeininga) på eine sida og Munch og venene hans på andre sida stod for. Ved å dra fram sitat av dei, freista han syna at dei òg ynskte eit norsk mål med tida, og at det difor ikkje var stor skilnad på dei to flokkane. Det Knudsen hoppar over, er sjølvsagt det grunnleggjande skiljet mellom «sprogstrever» og «ikke-strever» (Bleken 1966:18) – eller med eit anna omgrep, prinsippet om 'fri språkutvikling'.
	Løkke svarte med at han framleis ikkje hadde «... lært at indse den gjenfødende Kraft i de haarde Konsonanter». Han hadde heller ikkje sett «Nødvendigheden af, at vi skulle anskaffe os et nyt Sprog, fordi vi have anskaffet os en ny Regjering og en ny Lovstiftning», og med det var ordskiftet førebels over. I mai og juni vart det teaterslaget som opptok målstridarane (sjå s.86).

Monrad ut mot oppnorskinga
Heilt stille var det likevel ikkje om skriftmålet. I juli byrja Ole Vig artikkelrekkja «Korstog mod unødvendige fremmede Ord i Bøger og Blade» i Christiania-Posten, der han gav ei grundig og prinsipiell grunngjeving for den puristiske delen av språkprogrammet sitt (sjå ovanfor s.128). Det ser berre ut til å ha kome eitt svar, so dette vart helst eit mellomspel i målstriden. Svaret fortener likevel omtale, både på grunn av innhaldet og forfattaren.
	Innlegget mot Vig hadde tittelen «Lidt om Korstog og Sprogrensning», stod i Morgenbladet og var underskrive 'k.'. Det er mange gode grunnar til å tru at Marcus J. Monrad var forfattaren, sjølv om ingen ser ut til å ha tillagt han forfattarskapen før. Merket 'k' skal me ikkje leggja vekt på. Forfattaren skriv sjølv at han valde det som «Modstykke til det bløde g» (som Vig hadde nytta) for å syna ein viss sympati med «Korstogene og med det nationale Sprog» (sp.4). Ut frå innhaldet er det bortimot utenkjeleg at forfattaren kunne høyra til Hollendar-krinsen. Innfallsvinkelen er filosofisk meir enn lingvistisk og kulturpolitisk, forfattaren er jamt over sakleg kritisk, og ikkje polemisk og avvisande til Vig. Artikkelen er dessutan typisk monradsk både i stilen og i den kvasse logikken. Viktigast er det likevel at innhaldet er heilt i tråd med det Monrad skreiv om spørsmålet både før og etter.
	Med eit elegant retorisk grep byggjer Monrad – om det er han – artikkelen opp kring krossfarar-metaforikken til Vig. I mellomalderen gjekk krossferdene ut «... af en varm, skjønt uklar, Begeistring for en stort Tanke» (sp.1), dei hadde evna til å riva folk med set slik at «... selv Børn og Kvinder toge Korset og styrtede flokkeviis afsted – uden Maal og uden Ledelse» (sp.2), dei tapte av og til målet av sikte og fekk problem med «... at skjelne Ven fra Fiende» (sst) osb. Og heilagdomen, kjelda til «Kraft og Begeistring» for denne krossfararen, var «Nationaliteten». Jamføringa var heller råkande når ein tenkjer på korleis grundtvigianaren Vig sverma halvreligiøst for det nasjonale.
	Monrad avviser ikkje det nasjonale, slik serleg Botten-Hansen i praksis hadde gjort i polemikken mot Vig. «Tanken om Nationaliteten, om Folkelivets selvstændige og naturlige Udvikling har en evig Ret, og Iveren derfor skal stedse regnes vore Sprogreformatorer tilgode», skriv han (sp.1). Men då måtte ein ha det rette synet for det sereigne med nasjonaliteten:

	Hvor sjelden bliver det erindret, at Nationaliteten er en Aand, der skal dyrkes i Aand og Sandhed, et fiint, inderligt Væsen, som man ikke kan pege paa og sige: her eller der er det, men som egentlig er overalt og intetsteds, som usynligt og uhaandgribeligt gjennemtrænger Alt hvad et livskraftigt Folk beskjæftiger sig med, uden at det behøver at fastholdes i nogen Doktrin eller bindes ved nogen udelukkende Foranstaltning. Den er jo netop det Dybeste og Ædleste i Folkets eget Indre. Men Hine søge at erobre og fastholde det i ydre Symboler; de sværme for Ord og Talemaader, for Difthonger og haarde Konsonanter, for Havrelefsen og Strigeskjorten, for Forfædrenes Sæder og Udtryksmaader o. s. v. Alt dette er jo dog kun Nationalitetens Monumenter; ... (sp.2)

Det var ikkje nok å gjera slik ein del yngre stilistar gjorde når dei plukka eitt og anna ordet frå ordboka til Aasen. Slikt førde berre til «Aandsfattigdom og Formalisme» som ikkje kom til nokon «virkelig, indre Gehalt»; det var tvert om den «... nærmeste Vei til literær Fordærvelse» (sp.2).
	Den «almindelige Kultur-Udvikling» gjekk ut på at vitskaplege synsmåtar og «deraf stemplede Udtryk» vart utbreidde til ein vidare og vidare krins. Folket måtte ikkje «... holdes tilbage i sin uskyldige Umiddelbarhed» med «... dets oprindelige Begrebsforraad og de dertil svarende Udtryksmaader; det maa smage af Kundskabens Træ, og derom maa ogsaa dets Sprog efterhaanden bære Vidnesbyrd.» (sp.3) Dette var kjernen i Monrads motstand mot purismen som Vig stod for. 'Kulturstandpunktet' til eit folk var intimt bunde til språket og serleg orda, og purismen ville avskjera ein frå «den almindelige europæiske Kultur». Purisme var å føra folket attende til «... Fortidens Kultur-Stade, eller, som sagt, at bedrage sig selv med et ydre Skin» (sst). Å ta opp framande ord og uttrykk var tvert om «... en naturlig og nødvendig Følge af Nationens Fremskridt i Kultur og ... betinger [saaledes] Nationalitetens egen sunde Udvikling». Og her spela latinskulen ei rolle som «... et ikke uvigtigt Led i den høiere almindelige Kultur».
	Hovudpoenget var soleis mykje det same som P. A. Munch, Botten-Hansen og dei andre oppnorskingskritikarane hadde målbore: Ei språkutvikling i nasjonal lei var ynskjeleg og naudsynt, men det nasjonale stod i utgangspunktet i vegen for den høgare kulturen og måtte ikkje takast i bruk på ein slik måte at ein vende attende til eit lægre kultursteg.
	Likevel nytta Monrad ei halv spalte (rett nok utan å vera konkret) på å kritisera det som var «høist Overfladisk og Overilet» og som vart lansert under fanene til den «almindelige Kultur», den «verdenshistoriske Udvikling» og «Tidens Fordringer». Han likte heller ikkje «... saadant Knoteri, som naar en halvstuderet Røver ... finder det smukkere at tale om sin «Ekonomi» end sin Huusholdning, om at arrivere, end om at komme osv.» (sp.4). Han meinte Ervingen på «det mest Træffende» hadde råka dette knoteriet og tykte at «Nordenvinden er dog idethele gavnlig til at rense Luften» sjølv om han av og til kunne vera litt sterk (sst).
	Monrad stiller seg her i ein sentrumsposisjon mellom dei radikale oppnorskingsmennene på eine sida og tradisjonalistane kring Munch og Hollendar-krinsen på hi. Det mest oppsiktsvekkjande er likevel at Monrad – framleis om det er han – går ope ut mot dei han hadde vore og framleis var nært alliert med i teatersaka og i Folkeopplysningsselskapet. Monrad må ha visst godt at Vig var forfattaren og at det soleis var redaktøren i Folkevennen og ein styremedlem i det norske teatret han skreiv mot. Monrad sat sjølv i tilsynsnemda ved teatret og i styret i Folkeopplysningsselskapet, som gav ut Folkevennen. Her hadde han stått fadder til målarbeidet til Knudsen og Vig, og tidlegare hadde han ikkje uttala seg mot (men heller ikkje for) oppnorskinga av skriftmålet som dei to gjekk i brodden for. Innlegget mot Vig er soleis eit tidleg teikn på at teateralliansen tok til å rivna når det kom til skriftmålet.
	Striden om latinskulen var eit anna moment som var med på å driva inn ein målpolitisk kile mellom Knudsen/Vig og Monrad. I 1856 var striden godt i gang med Knudsen og Monrad som sentrale aktørar på kvar si side. I 1857 kom dei til å stå ope mot kvarandre i dette spørsmålet, der Knudsen drog det lengste strået då Stortinget i 1857 vedtok å avskaffa den obligatoriske latinstilen til artium (jf Dahl 1962).
	Dei neste åra tok Monrad steget heilt over i den tradisjonalistiske flokken. I 1858 var han ein av dei argaste kritikarane av landsmålet då Dølen kom ut (sjå s.239), og i 1862 gjekk han ope ut mot Knudsen og oppnorskinga (sjå s.165f).

Haandbog i dansk-norsk Sproglære (1856)
Haandbog i dansk-norsk Sproglære kom ut tidleg på hausten 1856. Det var det grammatiske hovudverket til Knud Knudsen, og var ein deskriptiv grammatikk over den dana daglegtala og skriftmålet i Noreg. Det sentrale synspunktet var at ein hadde med eit sereige mål å gjera: «dansk-norsk». Haandbog var deskriptiv på den måten at Knudsen freista fanga og skildra den faktiske målbruken (både i skrift og tale). Ein reint deskriptiv grammatikk var det naturleg nok likevel ikkje. Det overordna målpolitiske siktemålet hans at var at grammatikken skulle tena som grunnlag for normeringa av eit nytt skriftmål, og dei som ikkje kjende til målsynet til Knudsen frå før, fekk det klårgjort i det lange tillegget der Knudsen m a gav att fleire målpolitiske artiklar frå Den norske Folkeskole. Knudsen let heller ikkje vera å dra eit tydeleg skilje mellom gode og dårlege former. Som i dei tidlegare arbeida var eit hovudføremål nettopp å avgrensa daglegtala frå dansk og høgtidsmål på den eine sida og frå målføra på hi.
	Haandbog var ei vidareføring og utdjuping av dei tidlegare språkarbeida til Knudsen, men boka syner òg at Knudsen no vandra i eit anna målpolitisk landskap enn då han skreiv artikkelen i 1850. Det kjem til uttrykk alt i tittelen, der han med «dansk-norsk» ikkje meiner dansk og norsk, men eit sjølvstendig dansk-norsk språk på line med og mellom dansk og norsk. Han talar jamvel om ei eiga dansk-norsk «Sprogaand» (s.160, jf T. Knudsen 1946:4), sjølv om me må rekna dette som eit uttrykk for viljen til å gje målet ein eigen identitet i tråd med moterett lingvistisk språkbruk snarare enn ei vedkjenning til eit romantisk språksyn som Knudsen stod langt unna. Nemninga 'dansk-norsk' var òg eit utslag av at Knudsen ynskte å markera fråstand til dei 'norsk-norske' som han no byrja å oppleva som eit trugsmål.
	Fagleg var Haandbog eit tydeleg brot både med den latinbaserte universalgrammatikken og den historiske målvitskapen (serleg Grimm), som han påstår har vore avhengig av den grammatiske ordninga i latinske språklærer (jf Knudsen 1946:5). Perspektivet er hovudsakleg synkront, og han har fått sterke impulsar frå den danske lingvisten Israel Levin (sst:6). I arbeida sine hadde Levin vilja skildra dansken som eit sjølvstendig mål, og ikkje som «en uselvstændig Sprogart af det islandske Tungemaal», slik Rask og skulen hans hadde gjort (sst). Som Knudsen la Levin den dana daglegtala til grunn, det ville seia «... det Idiom, hvori dannede Danske meddele sig hinanden i den private Samtale», og båe to godtok i prinsippet blandingsspråket som eit historisk gjeve faktum (sst:7).
	Det mest slåande med utgjevinga av Haandbog, var fråveret av reaksjonar, serleg når ein tenkjer på ordskiftet om formlæra til Løkke året før. Knudsen hadde ikkje noko språkfagleg venelag som kunne melda og skryta av boka i blada. Unntaket var Ole Vig, som trufast nok melde Haandbog i Den norske Folkeskole. Like lite overraskande som at Vig var positiv i Folkeskolen, var det at Botten-Hansen var negativ i Illustreret Nyhedsblad. Eit halvt år etter at Haandbog kom ut, fann han det for godt å skriva nokre liner om boka i eit stykke der han argumenterte mot alt språkstrev. Han slo fast at alle språklege reformfreistnader opp gjennom tida hadde eitt sams,

	... nemlig at bekjæmpe det Bestaaende. Den ene Bøn om Forløsning derfra har afløst den anden, altid gaaende i en modsat Retning. Den udførligste og den flittigste udarbeidede af den Slags Bønner er maaskee den, vi nylig have seet at udgaae paa 500 Sider. Den gaar ud paa en saa betænkelig Bogstavbesparelse som «blet» (for blevet), «ta», «tat», «drat» x.

Botten-Hansen nemnde korkje tittel eller forfattar, men ingen kunne vera i tvil om at han sikta til Haandbog. Deretter hermde han eit useriøst reformframlegg frå Morgenbladet 1820.
	Skorten på vilje til å ta Haandbog seriøst i 'Nyhedsbladet', fekk Vig til å rykka ut under merket 'g' i Christiania-Posten. Her gjekk det fram at «framlegget» frå 1820 vart lese opp i Studentersamfundet nokre veker før, og det ser ut til å ha vore bakgrunnen for at Botten-Hansen skreiv stykket sitt. Vig var glad for at Nyhedsbladet ikkje hadde meldt Haandbog sidan «... Bogen rimeligvis Intet har tabt ved Bladets Taushed, eftersom det naturligvis ligger langt over dets sproglige Kræfter at bedømme den». Det mest saklege innslaget i polemikken til Vig var eit forsvar for dei kortformene i Haandbog som Botten-Hansen hadde hengt ut. For Vig gjekk all språkutvikling ut på «... at bortkaste overflødige Former og derved i det Hele gjøre Sproget mere letvint», og skriftmålet måtte fylgja med på denne utviklinga i talemålet for at ikkje kløfta mellom tale og skrift skulle auka. Vig meinte Nyhedsbladet ikkje hadde vore imot dei nemnde samandragingane dersom dei hadde skjedd 200 år før, og han freista få fram det vilkårlege i språkestetismen til Botten-Hansen og meiningsfrendane hans, slik Knudsen ofte gjorde. Han nemnde òg at Knudsen hadde fått ein varm takk for Haandbog frå «En berømt udenlandsk (dansk) Sprogforsker ... og det i Særdeleshed fordi han har ladet Sprogets norske Element komme til sin Ret.» Den kjende danske språkforskaren var N. M. Petersen, som i eit brev dagsett 26.08.1856 takka for boka han hadde fått tilsendt. Han skreiv m a at «Det har især fornöjet mig at se tilbagevendingen fra dansk til det oprindelige norske og nationale og den fremgang, der göres i Norge i retskrivningens theori, medens vi her næsten ikke kunne komme af stedet.» Vig førde soleis fram ein dansk autoritet mot dei han kalla «en liden styreløs danskfordærvet Flok».
	Med dette var støyten gjeven til eit nytt ordskifte mellom Vig og Botten-Hansen som i mangt vart ein repetisjon av striden mellom dei to eit år tidlegare. I framhaldet stod Vig fram med fullt namn, og det vart eit nytt personleg og lite sakleg oppgjer mellom dei. Det slutta med at Vig slo fast at den «... som giver sig hen til at bekjæmpe de folkelige Bestræbelser, han staar for mine Øjne som En, der er blind for Morsmaalets Betydning og ligegyldig for Folkets Vel, og – hvis han virkelig ved hvad han gjør – som en Landsforræder.» (12/3, sp.3) Den einaste som blanda seg inn i striden, var ein «I.» som forsvarte Vig i Morgenbladet. «I.» meinte Vig var «al Ære verd» og «... gjennemtrængt af en inderlig Overbeviisning om Nødvendigheden af at fjerne fra vort Sprog det fremmede Element». Med adresse til Botten-Hansen meinte innsendaren at Vig var «... overbevist om, at Sproget er det vigtigste Middel til at bevare Nationaliteten, da denne lever i og med Livet, – og for denne hans Bestræbelse tror jeg man bør takke ham, ikke saaledes som De gjør, belønne ham med Utak.» (her etter Høverstad 1953:262-263)
	Botten-Hansen hadde forsvart seg med at han hadde vendt seg til «... hver især af de sex Mænd, der især have nogen Anseelse som Sprogmænd blandt os, og alle have de undslaaet sig» for å melda Haandbog. Men han kunne òg fortelja at «... en har omsider betænkt sig herpaa», og difor ville det koma ei melding anten i Illustreret Nyhedsblad eller Morgenbladet (19/2, sp.2). Ivar Aasen var informert, og i eit brev til Ludvig L. Daae (Solnør) fyrst i april, der han klaga over det daude og dovne boklivet, skreiv han at «... ikke engang en saa stor Bog som Knudsens Sproglære har hidtil kunnet faae en fuldkommen Anmeldelse, imidlertid skal der dog nu komme en Anmeldelse fra Prof. Munch (formodentlig i Nyhedsbladet).» (Aasen 1957 I:313)
	Det kom aldri noka melding frå Munch, men to utkast har kome for ein dag i papira han let etter seg (prenta i Amundsen 1925). Det er ikkje vanskeleg å gje T. Knudsen (1946:10) medhald i at meldinga hadde vorte «noe av en sensasjon» dersom ho hadde vorte fullførd og prenta i samtida. Råtassen Munch som hadde sabla ned Knudsen fire år tidlegare, var no full av ovundring for grammatikaren Knudsen. «Hoved-Dyder» ved Haandbog var «Skarpsindighed, Nøjagtighed og Omhyggelighed», og Knudsen hadde «... trængt ind i Sprogaandens inderste Helligdomme og har vidst at opfatte dens fineste Nuancer» (Amundsen 1925:140). Munch meinte Knudsen utfylte arbeidet til Aasen og konstaterte i uvanleg nøytrale ordelag til han å vera at talemålet Knudsen hadde teke føre seg «... hidtil ej [hadde] været betragtet uden som virkeligt Vulgærsprog, der ikke fortjente anden Opmærksomhed, end den, der bestod i at man omhyggeligt vogtede sig for at lade dets Former indsnige siig i Skriftsproget.» (sst) Faghistorisk er det serleg forvitneleg når Munch vedgår at «Overhoved er det nok det Naturligste at gaa ut fra Sætningen, thi Talen fremtræder ikke som Lyd, Stavelse eller Ord, men netop som Sætning, ...» (s.141). Knudsen hadde byrja med setningslæra, og han tok lydlæra til slutt, motsett av rekkjefylgje ein vanlegvis fann i grammatikkane (Bondevik 1986:100).
 	T. Knudsen (1946:10-11) spør seg kvifor Munch ikkje skreiv ferdig og publiserte meldinga, og han finn fleire grunnar. Munch var overarbeidd og i ferd med å avslutta fjerde bandet av noregssoga si. Breva frå januar og februar 1857 syner at han berre stunda etter å koma seg bort frå Noreg, og i februar byrja striden mellom Botten-Hansen og Vig om boka. Då vart Haandbog offentleg omtala, og serleg grunn er det vel til å leggja vekt på T. Knudsens poeng om at Munch «... måtte komme til å desavouere» ein av dei næraste stridsbørne sine i målstriden, ved å publisera ei positiv melding av Haandbog etter alle innlegga mot Vig som Botten-Hansen hadde sett på prent i februar og mars. Knudsen visste ikkje om dei rosande orda til P. A. Munch og meinte Munchs utfall mot han i 1853, oppfriska i 1857, var grunnen til det berre vart selt 300 eksemplar av Haandbog fram til 1864 (Dahl 1962:38).
	Betre gjekk det ikkje med Lærebog i dansk-norsk Sproglære som kom ut tidleg på hausten 1857. Boka var ei stutt utgåve (148 s) av Haandbog og var tenkt til bruk i skulen. Knudsen skreiv i føreordet at to av dei største skulane i landet hadde oppmoda han om å gje ut boka (Knudsen 1857:i). Heller ikkje Lærebog vart meld då ho kom ut. I ein knapp notis opplyste Illustreret Nyhedsblad (27.09.1857) at boka var komen ut. Den einaste meldinga ser ut til å vera den som stod året etter i Den norske Folkeskole, som no vart utgjeve av G. Bergh etter at Ole Vig døydde i desember 1857.
	Det gjorde ikkje saka betre at boka kom ut midt oppi den harde striden om latinstilen til artium, der Knudsen var faneberar for latinmotstandarane. Knudsen freista innføra Lærebog på katedralskulen i Kristiania der han sjølv arbeidde, men rektor Vibe og meiningsfellane hans gjekk imot, slik at ikkje eingong Knudsen fekk nytta ho i undervisninga. Berre ved latinskulane i Molde og Trondheim og ved nokre av seminara vart boka teken i bruk, og boka fekk på langt nær den utbreiinga som Knudsen sjølv hadde tenkt seg (Dahl 1962:39).
	At det likevel ikkje var heilt mørkt for Knudsen, vitna eit innlegg i Aftenbladet i 1864 om. I 1863 kom andre utgåva av Lærebog, og ved det høvet skreiv «En Klæbu-Seminarist» ei rosande omtale av boka. Sjølv om han meinte at boka «desværre» enno ikkje vart nytta «saa almindeligt, som den i Sandhed fortjener», var ho i bruk «ved ikke faa Real- og Borgerskoler» i tillegg til «nogle af vore Latinskoler». Dessutan vart boka lesen av «vore dygtigere Folkeskolelærere» trass i «Bestræbelserne, som fra visse Hold gik ud paa at holde Bogen borte fra Seminarie-Elevenes og Seminaristenes Boghylder». Jamvel der boka ikkje vart nytta i undervisninga, vart seminaristane oppmoda om å lesa ho på eiga hand. Sjølv om denne meldaren nok har framstilt Lærebog so positivt som råd, må me kunna gå ut frå at boka vart noko betre motteken i skuleverket og fekk meir innverknad enn det som (ikkje) kom til uttrykk i dei oppnorskingsfiendslege hovudstadsavisene.

Gjennombrot og stillstand
Rettskrivingsvedtaket av 1862
Etter striden om landsmålet hausten 1858, kom Knudsen og oppnorskingslina meir i skuggen, og den offentlege merksemda og det tradisjonalistiske skytset vart no retta mot landsmålsfolket. Ein siger opplevde Knudsen likevel med det departementale rettskrivingsvedtaket i 1862.
	I byrjinga av 1860 forfatta Knud Knudsen eit lite skrift på 15 sider der han argumenterte for at skulen skulle «... godkjende den nyere Retskrivning i følgende Punkter»:

	1) I Afskaffelsen af stumt e [t d 'faae > faa'];
	2) i Afskaffelsen af Fordobling af e, i og u til Betegnelse af Stavelsens Længde [t d 'Meel > Mel'; 'Miil > Mil'; 'Huus > Hus'];
	3) i Afskaffelsen af c, ch og q som Tegn for k [t d 'Control > Kontrol'; 'Charakteer > Karakter'; 'qvalm > kvalm'];
	4) i Afskaffelsen af ph som Tegn for f ['Philosoph > Filosof'];
	5) i Godkjendelsen af j for i i de saakaldte Tvelyd ['ei/øi > ej/øj'].
	Anmærkn. Egennavne, i alle Fald de fra den Skrivendes Samtid, staa ikke under de almindelige Regler, men rette sig efter egen Skik og Brug, især Personnavne.

Både i dei konkrete framlegga og i argumentasjonen var Knudsen moderat jamført med kva han var i mange tidlegare skrifter. Han konsentrerer seg om det ein må kalla dei vanlege ortofone kjepphestane frå det tidlegare arbeidet i Danmark og Noreg som Knudsen sjølv hadde ivra for offentleg sidan 1845 – skrivemåten av vokallengd (pkt 1-2), visse framandord (pkt 3-4) og diftongar (pkt 5). Knudsen nemnde dessutan tre punkt til – dei velkjende harde konsonantane ('p/t/k' for 'b/d/g'), små førebokstavar i substantiv, og stryking av «falske» d'ar etter l og n («som Svenden, hende, kalde, falde») (s.5-6). Men desse endringane gjorde han ikkje konkret framlegg om. Han vona heller at dei vart tekne i bruk etter kvart, slik at skulen kunne godkjenna dei om 20 år (s.15). Slik sett var framlegget sterkt merkt av Knudsens strategi om å gå 'Gradvishedens Vej'.
	Utspelet var vellukka, og i mars 1862 sende Kyrkjedepartementet ut eit rundskriv til dei lærde skulane der dei fekk høve til å nytta punkt 1-4 i framlegget til Knudsen i opplæringa, men ikkje punkt 5. Nokon eigenleg strid om rettskrivinga var det ikkje, anna enn nokre spreidde innlegg i avisene. Framlegget til Knudsen (1860) vart sendt ut til dei lærde skulane av departementet, og det kom inn fråsegner frå 14 av skulane, og frå Kollegiet og Det historisk-filosofiske fakultetet ved Universitetet. Vedtaket hadde ikkje noko med oppnorskinga å gjera sidan det ikkje spegla uttaleskilnader mellom Danmark og Noreg, og det var heller ingen nasjonalistiske argument framme i høyringsrunden. Eg ser difor ingen grunn til å nytta mykje plass her. Nokre poeng må likevel nemnast.
	Det mest påfallande er kor lite kontroversielt framlegget og vedtaket var. Som me har sett, var det stor strid om fleire av dei fem punkta i 1850-åra, men tidleg i 1860-åra var motstanden marginal, både i skulane og i pressa. Av dei 14 lærde skulane som sende inn fråsegner, var berre fire imot alle endringar. Tre skular gav full støtte til alle fem punkta, medan dei sju siste gav delvis støtte, og serleg til punkt 1 og 2. Fråsegnene fortel at lærarkollegia mange stader var kløyvde, t d på Katedralskulen i Kristiania der tradisjonalisten F. Vibe var rektor. Han fekk fleirtalet mot seg, medan rektor Holboe i Bergen hadde lærarane i ryggen då han frårådde alle fem punkta. Kollegiet og HF-fakultetet var karakteristisk nok avvisande til alle endringar. Fråsegnene fortel òg at fleire av skulane alt hadde teke i bruk dei nye skrivemåtane. Vedtaket vart difor til ein viss grad ei justering etter gjeldande rettskrivingspraksis. Når ein les bøker, tidsskrift og aviser frå 1850- og 60-åra, får ein òg inntrykk av at dei ortofone skrivemåtane fekk større og større gjennomslag, sjølv om det ikkje finst systematiske granskingar av dette.
	Dette vitnar om at Knudsen og ortofonistane hadde fått ein god del støtte, sjølv i den lærde skulen, som med A.-L. Seips ord «... satte normen for hva som skulle være elitenes dannelsesgrunnlag.» (Seip 1995:29). Det var elles ålmugeskulelærarane som mest trufast slutta opp om Knudsen (sjå kapittel 7). Knudsen hadde òg støtte i departementet, og han som ser ut til å ha vore den sentrale bakmannen der, var ekspedisjonssjef Brede Thurmann (1816-1895). Thurmann og Knudsen hadde vore kollegaer på den lærde skulen i Drammen tidleg i 1840-åra, og seinare vart dei skulepolitiske våpenbrør i striden mot latinen i den høgare skulen. I 1857 var Thurmann sjølv hjå Knudsen og bad han om hjelp då latinstriden kvesste seg til same året, og oppmodinga fekk Knudsen til å skriva ei artikkelrekkje. Han var òg ute og forsvara Thurmann seinare i latinstriden (Dahl 1962:90). Latinmotstandarane sigra då departementet vedtok ei ny ordning for examen artium og dei høgare skulane i 1857, og Thurmann vart seinare skulda for å ha gjort eigenmektige endringar i framlegget frå ein kommisjon som hadde arbeidd med saka (Dahl 1962:92). I den fylgjande striden påstod Knudsens kollega på katedralskulen i Kristiania, Job Christian Dischington Elster Bødtker, at Knudsen «... skal have Expeditionschefens Øre» og insinuerte at «... det nye Reglement er Knutsens Værk». Det same mønsteret går att i rettskrivingssaka, og det er sannsynleg at Thurmann har lånt øyra til Knudsen endå ein gong.
	Det var ikkje spor av nasjonalisme, korkje i innhaldet i reforma, eller i argumentasjonen som vart nytta for og mot. Her var ingen freistnader på å normera skriftmålet bort frå dansk – tvert om var det eit viktig poeng å halda fylgje med danskane. Knudsen la stor vekt på at danskane i praksis hadde gjennomført fleire av punkta med det private rundskrivet frå Madvig i 1855. Ein kan likevel tenkja seg ein nasjonalisme på det planet som gjeld den formelle råderetten over skriftmålet i Noreg. Skulle norske styresmakter på eiga hand gjera rettskrivingsvedtak, eller skulle nordmennene la skriftmålet bli normert av danskane? Dette poenget har vorte drege fram av D. A. Seip, som skriv at «Dette er den første rettskrivningsendring Norge offisielt foretok efter skilsmissen med Danmark.» Jahr (1994:41) har sameleis lagt vekt på at ein no slo fast at «... skriftspråket – slik det blei brukt i Noreg – skulle normerast av norske styresmakter.»
	1862-vedtaket var utan tvil den fyrste rettskrivingsendringa Noreg gjorde etter 1814, men det var ikkje det fyrste rettskrivingsvedtaket. Det var rundskrivet frå 1838. Rett nok var poenget med rundskrivet å avvisa endringar i skriftnorma, men dei offisielle dokumenta frå 1838 kan vanskeleg tolkast annleis enn at norske styresmakter (v/ Kyrkjedepartementet) alt då rekna det som sjølvsagt at dei norske styresmaktene hadde det heile og fulle formelle ansvaret for korleis skriftmålet i Noreg såg ut. I rundskrivet frå 08.08.1838 skriv departementet at «den sædvanlige Methode» (dvs ikkje den ortofone rettskrivinga) skulle nyttast i skulen «... saalænge denne benyttes i vort officielle Lov- og Forretnings-Sprog saavelsom af de allerfleste af Rigets dannede Indvaanere...». Her vart utsjånaden på skriftmålet i Noreg eksplisitt gjort avhengig av korleis språket vart brukt i Noreg, og det står inkje om at ein skal ta omsyn til korleis skriftmålet i Danmark såg ut. Det var eit vanleg argument i striden, og sikkert eit viktig motiv hjå styresmaktene i 1838, at ein burde halda lag med danskane, men dette er noko anna enn dei formelle sidene. Alt i 1815 slo Kollegiet fast at det sams skriftmålet var like mykje norsk som dansk eigedom, og det er i dette perspektivet ein må sjå den offisielle målpolitikken dei fylgjande tiåra. Slik sett er det vanskeleg å tolka meir nasjonalisme inn i 1862-vedtaket enn i rundskrivet frå 1838 og fråsegna frå 1815.
	Elles må det nemnast at 1862-vedtaket var debuten for dei valfrie formene i norsk rettskrivingssoge. Det vart opp til kvar einskild skule om dei ville gjennomføra dei fire punkta i rettskrivingsvedtaket, og systemet med valfrie former var soleis ikkje, som ein ofte kan få inntrykk av, noko som kom med den aktive oppnorskinga og seinare samnorskpolitikken frå 1890-åra og utetter (jf Skard 1979:48).

Knudsen meir isolert
Då Ole Vig døydde i 1857, miste Knudsen den sentrale talsmannen sin i lærar- og folkeopplysningsrørsla, og då Kristiania norske Theater måtte gje opp drifta våren 1862, gjekk endå ein viktig institusjon tapt for Knudsen. Eit lyspunkt for han var rettskrivingsvedtaket av 1862 og støtta frå Anthon Bang og Lørdags-Aftenblad same året (sjå s.189f), men det kunne ikkje vega opp for motgangen.
	I juni 1862 gav Knudsen ut pamfletten Er norsk det Samme som Dansk? (Knudsen 1862). Hovudpoenget hans var her å påvisa at dansk og dansk-norsk både i skrift og tale var ulike og åtskilde språk, og at skriftmålet i Noreg derfor måtte retta seg meir etter talemålet i Noreg. Bodskapen var slik sett den same som Knudsen hadde ført fram tidlegare, men han gjekk gjekk endå lenger enn før i å nytta lausrivne sitat frå autoritetar ('den knudsenske metode') for å stø opp under argumentasjonen. Det kom opp eit ordskifte om boka i avisene, og etter ei tid gjekk Monrad ut i Morgenbladet med ein lang og kvass kritikk av boka. Innvendingane galdt metoden og argumentasjonsteknikken til Knudsen meir enn innhaldet. Knudsen hadde m a ført opp utdrag av dei same eventyra på «norsk» (etter Asbjørnsen og Moe) og dansk (etter Molbech) jamsides kvarandre. Sameleis drog han fram ei rad ord frå Hallager 1802 som Knudsen meinte hadde vorte tenke i bruk i skriftmålet i Noreg, men ikkje i Danmark. Med desse metodane freista han prova at språka var ulike. Det var ikkje vanskeleg for Monrad på påvisa ein del berrsynte metodiske veikskapar, og han slo fast at utgreiinga stødde seg på eit «aldeles upaalideligt empirisk Fundament» (5/11).
	Knudsen har nok neppe rekna Monrad som ein nær alliert i striden om skriftmålet, men dei hadde likevel ikkje vore opne motstandarar, og fram til konkursen våren 1862 hadde dei samarbeidd nært om det norske teatret. Hausten 1862 vende Monrad seg derimot offentleg mot Knudsen. Det er uvisst om dette hadde ein beinveges samanheng med teaternedlegginga, men det er klårt at Knudsen både miste ein tidlegare alliert frå teaterstriden og fekk ein ny og mektig motstandar.
	Med nedlegginga av teatret og motstanden frå Monrad, opplevde Knudsen soleis ei avskaling på den moderate sida. Samstundes måtte han finna seg i sterkare tevling frå språkradikalt hald. Landsmålet hadde kome på bana med Dølen og den store striden hausten 1862, og i 1861/62 kom det ny kveik i målmiljøet (sjå kapittel 11).

7. Strategiar, alliansar og organisering

Føremålet med dette kapitlet er å sjå på den organisatoriske sida av det dansk-norske målstrevet – det vil både seia kva organisasjonar dei sjølve skipa, og kva andre rørsler og føretak dei arbeidde gjennom. I samband med dette vil eg òg gå inn på korleis dei freista utnytta det ålmennpolitiske og kulturpolitiske klimaet, og kva samanheng målstrevet på den måten vart sett inn i.
	Mykje av dette har eg vore innom i tidlegare kapittel, so tanken her er fyrst og fremst å oppsummera, systematisera og utdjupa det eg alt har vore inne på. Nokre av dei mest sentrale institusjonane, dei norske teatra i Kristiania og Bergen, skal få liggja sidan dei er omtala i kapittel 5.
	Dei tre organisasjonane og rørslene eg skal ta føre meg, er Sprogforeningen i Studentersamfundet (skipa 1852), Selskabet til Folkeoplysningens fremme (skipa 1851) og lærarrørsla. Dessutan skal eg seia noko om eit nærskyldt tiltak i byrjinga av 1860-åra – Lørdags-Aftenblad, som vart utgjeve av Anthon Bang. Folkeopplysningsselskapet og lærarrørsla spela ei rolle både for dei dansk-norske målstrevarane og for landsmålsfolket. Sidan det er vanskeleg å skilja skarpt mellom dei to fløyene i 1850-åra, finn eg det naturleg òg å greia ut om tilhøvet deira til landsmålet her.

Knudsen og studentmiljøet
Når ein tenkjer på at Sprogforeningen i Studentersamfundet var Noregs fyrste målpolitiske organisasjon, er føretaket underleg lite omtala. Grunnen er nok at foreininga fekk eit stutt liv og utan stor suksess. Det sentrale spørsmålet vert difor kvifor Knudsen ikkje lukkast med denne freistnaden på å skaffa seg støtte i universitetsmiljøet.
	Knud Knudsen var primus motor og fyrste formann i foreininga. Ho vart skipa i november 1852, månaden etter at Den norske dramatiske Skoles Theater opna, og på ei tid då målstriden rasa friskt i avisene. Viseformannen var den unge Sophus Bugge som hadde byrja studera i 1848. Ein innsendar i Samfundsbladet forklåra programmet for foreininga:

	Hensigten er blot at klargjøre sig, i hvilken retning sprogets udvikling rettelig bør gaa, ikke saa meget at paaskynde denne udvikling. Sproget er altid i bevægelse, og det allermest i vor unge stat, hvor den nasjonale aand først nylig har begyndt at bryde sig en vej i literaturen; at bidrage sin skjærv til at lede denne bevægelse, at beskjærme sproget lige meget for en urigtig anvendelse af det nationale og en uberettiget indtrængen af det fremmede, er den opgave man har sat sig; endvidere at søge oplyst, hvad der er sprogets eget, som bør værnes om og fastholdes, og hvad der er fremmede bestanddele og tilklistrede forsiringer som bør kastes paa dør, forat sprogmalmen kan udskilles i sin kompakte renhed og klarhed.

Foreininga skulle soleis vera eit diskusjonsforum for litt meir enn gjennomsnittleg oppnorskingsvenlege unge menn, meir enn ein målpolitisk kamporganisasjon.
	Eit par artiklar av Knudsen i målstriden i 1856 fortel ein god del om verksemda til foreininga. Artiklane var innlegg i striden om oppnorskinga der Paul Botten-Hansen og Jakob Løkke stod i spissen for motstandarane (sjå s.153). Det Knudsen ville, var å nytta nokre vedtak i foreininga til støtte for argumentasjonen sin og dessutan gjera eit poeng av at Løkke hadde vore med på desse vedtaka nokre år tidlegare. I utgangspunktet er difor artiklane heller suspekte som kjelder. Når eg likevel vel å nytta dei, er det av di Knudsen siterer lange parti frå protokollen og vedtektene, og her fer han neppe med fusk – det ville vera alt for lett å ta han på det i den heite striden.
	Knudsen siterer ein paragraf i «Grundbestemmelser» for foreininga som stadfester inntrykket innsendaren i Samfundsbladet gav:

	Enhver, der ved at tegne sit Navn i Foreningens Protokol er bleven Medlem, forpligter sig derved til at fremme Foreningens Hensigt og navnlig at sørge for, saa snart og saa godt han kan, at faa dannet sig bestemte Meninger om, hvori vore sproglige Forbedringer bør bestaa. For Øvrigt skal det bero paa hvert enkelt Medlems Godtykke, hvor vidt han vil gaa i disse.

I det andre møtet (16.02.1853) vart det gjort eit vedtak som presiserte det formelle: «Sprogforeningen afgiver blot Erklæringer (Resolusjoner) om, hvad den anser for rigtigt og ønskeligt eller ikke. Ethvert Medlem kan altsaa for sin egen Part efter Behag tage de fattede Beslutninger tilfølge eller lade det være.» Men protokollen fortalde òg, framleis etter Knudsen 15.02.1856, at røystingar «... er dog af Vigtighed, fordi hvert Medlem derved faar Kundskab om, hvor stort Medhold han kan gjøre Regning paa til Gjennemførelsen af Forbedringer, han finder ønskelige.» I det fjerde møtet 2. mars (det tredje må då ha vore i februar ein gong) vart det vedteke ei slik «Erklæring», og det galdt framandord:

	Vort Sprog bør forbedres i norsk Retning. Dette bør ske dels derved at indenlandske Ord og Udtryk tages i Brug istedenfor de fremmede, samt ved at de nye Ord, som efterhaanden maa dannes, blive dannede af indenlandske Rødder og efter indenlandske Analogier (Orddannelsesformer), – dels derved, at de norske Ord, som allerede ere i Brug i vor Skrift og Tale, saavidt muligt faa sin oprindelige indenlandske Form tilbage.

Knudsen legg til at fråsegna etter protokollen vart samrøystes vedteken. Han la med eigne ord til at dei fylgjande vedtaka låg innanfor det attgjevne «... og angaar væsentlig dens Anvendelse paa Sprogets Udtale, saaledes at i Dobbelthedstilfælde skulde den indenlandske Udtale foretrækkes for den udenlandsk-dansk-skriftsproglige. Sprogforeningen godkjendte altsaa omtrent den Udtale, der følges ved det norske Teater, ...» Om verksemda elles skriv Wallem (1916:394) at Knudsen gjerne heldt eit lite føredrag på kvart møte «over forskjellige partier av skrift- og tale-sproget».
	Me veit lite om kven som var med attåt Knudsen, Bugge og Løkke. Knudsen sjølv opplyser at Vinje ikkje var med, «... formodentlig, fordi han syntes, der var ikke ret Forslag i dens paatænkte Sprogforbedringer» (Christiania-Posten 15.02.1856). I den knappe omtala si av foreininga skriv Skard (1980:96) at det var her Knudsen trefte Henrik Ibsen.
	Knudsen kom dessutan inn på dei formelle tilhøva, og det går fram at det var strid om foreininga hausten 1853. Foreininga hadde fått eit mellombels løyve av styret i Studentersamfundet til å halda møte, og laurdag 18. november 1853 vart det teke opp i Samfundet om foreininga skulle få ei fast ordning. Knudsen skriv at han ikkje var til stades av di han rekna det som ei formalsak, men P. A. Munch og «hans Skole var nu paa sin Post». Dei gjorde det om til eit spørsmål om Samfundet skulle godkjenna «... Sprogforeningens hele Væsen eller som de mente 'Uvæsen,' altsaa godkjende dens Grundsætninger og Bestræbelser, altsaa gaa ind paa 'Realiteten,' og ikke blot afgjøre en Formsag, nemlig det økonomiske Forhold mellem Sprogforeningen som Underafdeling af Samfundet og dette selv.» Munch og «hans Skole» vann med 44 mot 36 røyster, noko Knudsen i innlegget mot Løkke snudde til ein siger for seg ved å påstå at heile 36 då hadde støtta føremålet med foreininga. Formalitetane løyste seg likevel 18.02.1854 då Samfundet samrøystes vedtok (framleis med Knudsens ord) at «Sprogforeningen ligesom de andre Foreninger i Samfundet skulde faa 'fri Bolig, Lys og Ved,' ... og det i et tilfældigvis usædvanlig talrigt Samfundsmøde.»
	Det er det siste livsteiknet eg har funne frå foreininga, og det ser ut som om ho sovna inn på det tidspunktet ho fekk «fri Bolig, Lys og Ved». T. Knudsen (1923:112) skriv i ei stutt setning at mange fall frå i 1853 som ei fylgje av P. A. Munchs offensiv mot Knudsen. Det høver bra med det Løkke opplyste om i svaret til Knudsen i 1856. Han vedgjekk at han hadde vore medlem, men at han snart «blev mæt» av foreininga, og at han «... var med at stemme imod dens Autorisation eller Godkjendelse af Studentersamfundet» i november 1853. Både Bugge og Løkke høyrde til Hollendar-krinsen og var mellom dei fremste disiplane til P. A. Munch, og når dei vart med i foreininga hausten 1852, kom det nok m a av at Munch på den tida enno ikkje var blankt avvisande til oppnorskinga. I meldinga av Folkevennen sumaren 1852 hadde han tvert om uttala seg positivt om målet til Vig.
	Sprogforeningen var tvers gjennom Knudsens verk, og det er rimeleg å sjå føretaket som ein freistnad på å vinna innpass i studentmiljøet på ei tid då målstriden kvesste seg til. Det lukkast han dårleg med. Ein viktig grunn var nok, som T. Knudsen var inne på, at hovdingen i språkspørsmål, P. A. Munch, vende seg mot han. Då dei unge språkinteresserte studentane måtte velja mellom lojaliteten til professoren og førebiletet sitt, eller oppviglaren Knudsen som jamvel stod utanfor Universitetet, vart Knudsen for lett. Eit brev frå Løkke til Munch under striden om formlæra til Løkke hausten 1855, peikar i same lei. I brevet verkar den underdanige Løkke sers oppteken av å få fram at han «var en stadig opponent mod dens Uvæsen» då han var med i Sprogforeningen.
	I ein litt større samanheng er det klårt at Knudsen var i utakt med hovudstraumen i målvitskapen. Han stod i motsetnad til språksyn og metode i den samanliknande målvitskapen (sjå Bleken 1956:10-35), og den uvitskaplege (ut frå definisjonen i 1850-åra) karakteren til målstrevet hans var nok med på å senda han ut over sidelina til føremon for prosjektet til Aasen, som var heilt i tråd med den lingvistiske moteretninga. Både Munch, Løkke, Bugge, Botten-Hansen og andre i same miljøet var langt meir venleg innstilte til Aasen enn til Knudsen, og det fyrste målmiljøet sprang nettopp ut av den generasjonen som byrja studera språk i byrjinga og midten av 50-åra. I det dei skreiv var det ein tydeleg skepsis til Knudsen og prosjektet hans, og argumenta var henta frå den samanliknande målvitskapen (sjå kapittel 12).
	Derimot vann Knudsen ein del oppslutnad utanfor dei målvitskaplege miljøa. Eit stykke på veg fekk han og Ole Vig fylgje av meir eller mindre liberale og radikale intellektuelle og forfattarar som M. J. Monrad, P. A. Clausen, H. Ibsen og B. Bjørnson, og framfor alt av lærarane.

Folkeopplysningsselskapet og målspørsmålet
Bakgrunn og føremål
Det friviljuge folkeopplysningsarbeidet fekk eit stort organisatorisk gjennombrot i 1851 med skipinga av Selskabet til Folkeoplysningens Fremme. Innbedinga vart send ut våren 1850 etter opptak frå den pedagogiske foreininga i Kristiania, men skipingsmøtet var fyrst 23. september 1851. Lovene fortalde at «Selskapets formål er å virke til folkets opplysning med særlig hensyn til folkeåndens vekkelse, utvikling og foredling.» For å oppnå dette, skulle selskapet gje ut eit tidsskrift og elles «andre for dets formål passende skrifter».
	Som føremålsparagrafen signaliserte, var dette eit føretak i grundtvigiansk ånd, og denne profilen vart endå klårare då selskapet hyra Ole Vig som redaktør til tidsskriftet som byrja koma ut i mars 1852 med namnet Folkevennen. I programartikkelen i fyrste nummeret greidde Vig ut om oppgåva til tidsskriftet og selskapet. Ein skulle

	... søge at vække og lede Folkeaanden, og opvarme Folkehjertet. Det vil gjøre Folket opmærksom paa det Vakre, det Aandige og Hjertelige i dets eget LIv. Det vil arbeide paa at vække Kjærlighed til Hjemmet, Fædrelandet og Modersmaalet, og varm Deeltagelse for alle fædrelandske Anliggender og for Alt, hvad der er egte norsk. ... [Tidsskriftet skal] efter Evne prøve, om det ei er muligt at faa vakt en levende Folkefølelse – saa at baade Østlændinger og Vestlændinger, Nordlændinger og Sydlændinger, baade Byfolk og Landmænd – baade Embedsmænd og Almuesfolk, isandhed kunne føle sig som Brødre, inderlig sammenknyttede ved Blodets Baand, – følende sig som levende Lemmer paa det samme Folkelegeme, og udvikle sig frit, men dog som Grene uprundne af den samme Folkerod.

Grunntanken var soleis å få til ei integrering av alle i Noreg, både horisontalt (geografisk) og vertikalt (sosialt), eller med eit samlande omgrep: nasjonsbygging.
	Lie (1966:4) framstiller målet til selskapet som «... å oppmuntre de brede befolkningslag til øket nasjonal selvbevissthet og økonomisk selvaktivitet, uten at den økonomiske og politiske maktfordeling i samfunnet ble forrykket.» Han påpeiker dessutan at selskapet tok med seg noko nytt inn i folkeopplysningsarbeidet med å leggja vekt på det nasjonale. Tidlegare hadde den religiøse eller næringsmessige opplysninga vore hovudsaka (s.6).
	Røynslene frå thraneoppreisten og uroa i 1848-50 var eit avgjerande tildriv både bak skipinga av Folkeopplysningsselskapet og heile opplysningsoffensiven i 1850-åra. Thranittleiarane vart arresterte og rørsla slegen ned i juli 1851, men ho sette djupe spor i det politiske livet og ordskiftet i Noreg i årevis etterpå. Thranerørsla og sosialismen vart eit spøkjelse som vart drege fram jamvel mot målet i Iliade-omsetjinga til Bugge (sjå s.135). Skulle folket haldast i sjakk, måtte dei opplysast i god kristen ånd på premissane til overklassen. Denne 'sosialpasifiserande' tanken (A.-L. Seip 1975:107) stod sentralt i heile opplysningsoffensiven, og serleg i den paternalistiske og filantropiske arbeidarforeininga til presten Honoratius Halling («Samfundet paa Enerhougen» og bladet For Fattig og Rik). Det kom klårt til uttrykk i tilrådinga frå Husmannskomiteen i 1851. Komiteen meinte at gjennom opplysning kunne samfunnet «bevare» arbeidarklassen frå «at ledes vild af Agitatorer». Skulemannen Hartvig Nissen meinte at oppgåva for skuleverket var å bli «... en af de mægtigste Løftestænger for Sikkerhed, Ro og økonomisk Velvære», og hindra «... fordærvelige Rystelser af Samfundsordenen» (Seip s.102-103). Autoritetane var òg svekka på det religiøse området. Delar av ålmugen heldt på å gli ut or grepet til statskyrkja, og haugianismen og mormonismen gjekk sterkt fram etter at konventikkelplakaten vart oppheva i 1842 (Strømme 1958:106).
	Men som utsegna til Nissen fortel, fanst det attåt det reine klasseforsvarsmotivet òg ein tanke om at opplysninga var til beste for alle i samfunnet, ikkje berre overklassen. Sentralt her stod ideen om at økonomisk vekst var til bate for alle. Serleg Torkel Aschehoug, men òg Nissen som vart den fyrste leiaren i Folkeopplysningsselskapet, var påverka av opplysningstenking og sosialøkonomisk teori frå England. 'Materialistane' som dei vart kalla, argumenterte for at økonomisk vekst var eit vilkår for å skapa velstand, sosial harmoni og eit betre samfunn for alle. Men då måtte arbeidarklassen integrerast i samfunnet og tilførast det moderne verdisynet og kulturen som overklassen representerte. Her var folkeopplysning nøkkelen – Aschehoug meinte opplysning var den «eneste Magt» som kunne gje borna betre levekår enn foreldra (Seip s.102). Av dei same grunnane hadde Aschehoug, Nissen og dei andre materialistane stor mistru til det førmoderne bondesamfunnet med eit paternalistisk samfunnsideal og gamle produksjonsmåtar, og dei såg seg sjølve som berarane av framstegstrua og moderniteten. Difor ville materialistane leggja vekt på to typar innsikt, ei teknisk-naturvitskapleg, og ei sosial-økonomisk (Seip s.103). Nissen kjempa samstundes for ein «folke-skole» der den «større Dannelse som findes hos de høiere Klasser» kunne få «... en Kanal, hvorigjennem den kan strømme ind i og paavirke Almuesklassen.» Ein skulle smelta arbeidarklassen inn i samfunnet (Seip s.106).
	Aschehoug høyrde til den materialistiske fløya i Folkeopplysningsselskapet. Til den andre fløya – 'idealistane' – høyrde både hegelianaren Monrad og grundtvigianaren Ole Vig. Materialistane kritiserte Folkevennen og redaktøren for hans «Grundtvigiader» og nasjonale «Folkeaand» (Seip s.108), og serleg kvasse var motsetadene på årsmøtet i 1854. Vig overlevde som redaktør og sekretær for selskapet, men måtte finna seg i strengare oppsyn.
	Representantar for den 'idealistiske' fløya var naturleg nok mest opptekne av målspørsmålet, og det var dei som hadde kontrollen i selskapet frå starten. I det fyrste styret (frå hausten 1851) var Nissen formann, og med seg hadde han Monrad, Knudsen, lektor J. Friis, og professor i zoologi H. Rasch. Vig vart tilsett som redaktør og sekretær i september på det fyrste styremøtet etter skipinga, og Friis hadde nemnt det for han alt om sumaren. I byrjinga møtte fyrste varamann, grundtvigianaren Wexels, for Friis som var i utlandet. Frå 1851 var både Aasen og Knudsen varamenn til rådet, og etter det turbulente årsmøtet i 1854 rykte dei båe inn på fast plass. Knudsen sat dessutan framleis som styremedlem, og Aasen vart same året varamann til styret. I 1855 kom leiaren for den materialistiske fløa, Aschehoug, inn i styret for Friis, som hadde vore den viktigaste støttespelaren for Vig. Ein annan viktig støttespelar miste Vig på årsmøtet i 1857 då Nissen gjekk av som formann og vart avløyst av Eilert Sundt. A.-L. Seip plasserer Nissen mellom materialistane, men han vart sterkt påverka av Grundtvig då han studerte i Danmark i 1838-39 (Thorkildsen 1995:49), og Høverstad reknar han som ein viktig forsvarar for Vig i selskapet. Det er soleis fyrst og fremst grunn til å rekna Nissen som ein brubyggjar.
	Innan utgangen av 1852 var selskapet oppe i 2.600 medlemer frå mest heile landet. So stabiliserte talet seg. Medlemstalet låg kring 2.600 ved utgangen av 1854, 3.600 ved utgangen av 1857, 4.200 ved utgangen av 1859, og mellom 4.000 og 4.500 i 1860-åra. I 70-åra tok det til å minka att, og i 1900 vart selskapet og Folkevennen nedlagt.
	Folkevennen nådde aldri ut til 'folket' slik det var tenkt. I 1857 gjekk Sundt sosiologisk til verks i ei lesargransking og måtte slå fast at «... overalt er det mest embetsmenn, skolelærere, studenter, kontorister, proprietærer, kjøpmenn, der har latt seg tegne som medlemmer av vårt selskap.» Sundt meinte problemet for ålmugen dels var økonomisk – 1 spd. i kontingent pr år var mykje pengar –, dels at hardt fysisk arbeid gav lite overskot til åndelege syslar, og dels at mange tok «anstøt» av verdslege skrifter – lesing hadde med religion å gjera. På årsmøtet vart det fleire gonger drøft korleis ein skulle nå ut til «den lavere og fattigere del av folket», men det enda i praksis med at ambisjonane vart justerte ned. Sundt slo fast at «Folkevennen har nå engang vunnet seg en lesekrets, ikke dypt nede blant almuen, ikke høyt oppe på samfunnets høyder, men i den store krets av tenksomme og fedrelandssinnede medborgere, som står almuen nær nok til personlig å kunne innvirke på dens tenkemåte og levesett.» (etter Strømme 1958:119)

Selskapet og det dansk-norske målstrevet
Det var fyrst og fremst redaktøren Ole Vig som gav selskapet ei målpolitisk rolle utetter 50-åra, men sjølvsagt var det òg avgjerande at det sat reformvenlege folk i leiinga som lét han driva på og til ein viss grad forsvarte han offentleg. Etter at Vig døydde i desember 1857 og vart avløyst av Sundt, vart då heller ikkje selskapet eller Folkevennen noko sentrum for språkleg reformstrev, slik det i ein viss mon var i redaktørtida til Vig.
	Styret let i byrjinga Vig få driva på utan å halda han serleg i taumane, men det endra seg brått etter den stormfulle generalforsamlinga i februar 1854. Kritikken mot Folkevennen galdt både innhaldet og rettskrivinga, og han kom serleg frå korpslækjar Schübeler, kandidat Fr. Brandt og polyteknikar Rosing, som alle høyrde til den materialistiske fløya. Dei meinte tidsskriftet var for lite praktisk og for mykje historisk, og «Det går gjennem det Hele en Efterligning af Grundtvig, og det røber en Mangel paa Kritik» (Brandt, her etter Høverstad 1953:99). Kritikken gjekk inn som ein del av linekampen i selskapet, og både Nissen, Monrad og serleg Friis og prost Nissen forsvarte Vig og kand. Hans Brun. Grundtvigianaren Brun hadde skrive ein del i bladet, og kritikarane tykte han var endå mindre godtakande enn Vig. Dei ville heller ikkje ha noko språkleg reformstrev i bladet. Kritikken råka òg styret, som etter lovene skulle ha overoppsyn med redaktøren og i røynda vera ansvarleg redaksjon for bladet (Lie 1966:32).
	Styret fylgde raskt opp kritikken og vedtok mot røysta til Knudsen at Vig skulle nytta den «traditionelle Orthographi». Striden galdt både den omfattande bruken Vig gjorde av æ-ar, støe-e, vokaldobling og kortformer som 'bygd, trod' for 'bygget, troet'. Kritikken galdt òg rettskrivinga, og Vig sa han hadde lova styret å leggja seg meir inntil den vanlege rettskrivinga og serleg skjera ned på bruken av 'æ'. Vig modererte rettskrivinga si noko, men bøygde seg ikkje heilt for pålegget. I 1857 bokførde styret at «der er Flere, som ikke bifalder Vigs Skrivemaade.» (Lie 1966:65).
	Ny målstrid i styret vart det i 1856 då selskapet skulle gje ut naturlæra til den svenske professoren Nils Johan Berlin i ny utgåve. Läsebok i naturläran för Sweriges allmoge (1852) hadde vorte populær, og Folkeopplysningsselskapet gav ho ut på dansk-norsk med tittelen Naturlære for Almuen (1853), omsett av dr. Carl Frederik Larsen. Opplaget på 5000 gjekk raskt unna, og då selskapet skulle gje ut ei ny utgåve i 1856, fekk dei Aasen til å gå gjennom omsetjinga (Liestøl 1922:12). Om rettskrivinga vedtok styret med tre mot to røyster å nytta «den traditionelle Orthographie, dog med Udeladelsen af det stumme 'e'». Mindretalet (Knudsen og Friis) «vilde ogsaa have Vokalfordoblingen forkastet» (Høverstad 1953:103). Sjølv om Aasen måtte halda seg til den vanlege ortografien, nytta han høvet til å setja ei rad norske namn og nemningar. Av endringane han gjorde frå andreutgåva var t d 'Beenrad > Beengrind, Mellemgulvet > Midgarden, elastisk > spændig, Ganen > Gommen, forvende Synet > kværve Synet, Bastard > Blandingsdyr, Myre > Maur, Ekorn > Ikorn' (Liestøl 1922:12). Utgåva kom same året (1856) med tittelen Læsebog i Naturlæren og vart ein av dei store bestseljarane i 1850-åra.

Selskapet og landsmålet
Ikkje berre Knudsen og Vig såg selskapet og Folkevennen som brukande for målpolitisk verksemd. Ivar Aasen var tillitsvald i ei årrekkje, kom ofte på møta og hjelpte til som språkkonsulent. Viktigare for han var det at han her fekk høve til å spreia tekstar både på og for landsmål. I Folkevennen stod diktet «Haraldshaugen» (1853) og den omsette salma «Vaar Gud er oss so fast ei Borg» (1855) på prent for fyrste gong. I 1854-årgangen hadde han ei utgreiing «Om norske Folkenavne», og året etter eit register over det same. Aasens store kulturpolitiske oppgjer frå 1857, «Om Dannelsen og Norskheden», stod òg i Folkevennen. Dette essayet gjorde at selskapet, etter initiativ frå nyvalt styremedlem Rudolf Keyser, bad Aasen omsetja Fridtjofs Saga til landsmål. Omsetjinga kom ut som tredje tilleggshefte til Folkevennen (sjå s.227).
	Den utgjevinga vart både det viktigaste selskapet gjorde for landsmålet og det siste målpolitiske sprellet til selskapet i det heile. Reaksjonane på omsetjinga ser ut til å ha skremt selskapet frå å ha noko meir med landsmålet å gjera. Soga kom ut hausten 1858 på same tida som Ny Hungrvekja av Jan Prahl og fyrste nummeret av Dølen, og dette gav støyten til den store målstriden hausten 1858 då 'dannelsen' rykka ut mot landsmålet. Sume såg her Fridtjofs Saga som ein lekk i åtaket på kulturen og daninga som dei meinte målfolket stod for (sjå kapittel 10).
	Det skal ha vore snakk om at Folkeopplysningsselsskapet skulle gje ut den store sogeboka på landsmål som Eirik Sommer byrja arbeida med sist i 1850-åra. Den fyrste kontakten mellom Aasen og Sommer om boka hadde gått gjennom Eilert Sundt både i 1858 og våren 1861. Nokre stykke frå boka vart òg prenta i Folkevennen i 1859. Det var visstnok meininga at Eilert Sundt skulle skriva fortala i boka, men han skreiv i staden «en Polemik mod Bogen», fortel Aasen. Det vart til at Aasen skreiv føreordet og hjelpte Sommer med boka, som kom i 1862.

Endringane i Folkeopplysningsselskapet i 1857/58 var alt i alt sopass store at ein må kunna tala om eit lineskifte i målspørsmålet. Sundt kom inn som formann i 1857 og vart redaktør frå nyåret 1858 då Vig fall frå. Han var vel so venleg andsynes landsmålet som Nissen, men han var slett ingen ihuga reformven som Vig, og han vanta både det skjønet og den brennhugen for saka som trongst for å stå imot den lite reformvenlege leiinga. Han sytte for at det vart prenta ei rad målføreprøver i Folkevennen, men interessa hans for målspørsmålet var fyrst og fremst vitskapleg (sjå Refsum 1941).
	Endringane i det målpolitiske klimaet i siste helvta av 50-åra gjorde nok òg sitt til at selskapet ikkje ville ha noko meir med målstrevet å gjera. Som me har sett, tok jamvel Monrad offentleg til orde mot oppnorskinga i den beiske striden mellom hollendarane og Knudsen/Vig 1855-57, og målstriden hausten 1858 vart skilsetjande for synet på landsmålet.

Lærarane og målspørsmålet
«Målmennene, det er lærarar» er overskrifta på fyrste kapitlet i boka til Vemund Skard (1949) om målstriden i 1870-åra. Slik hadde det ikkje alltid vore. Som Kjell Haugland har synt i fleire arbeid, kom ikkje lærarane med i landsmålsarbeidet for alvor før i siste helvta av 1860-åra. Men då dei kom, kom dei godt, og kring hundreårsskiftet hadde målrørsla vorte den lærarrørsla som ho langt på veg har vore sidan.
	Lærarane stod likevel ikkje på sidelina i målstriden 1850-65, sjølv om dei ikkje spela ei like avgjerande rolle som seinare. Eit viktig grunnlag for engasjementet deira frå 1870 og utetter vart lagt i 50- og 60-åra. Største skilnaden var at lærarane før 1865 hovudsakleg slutta opp om Knudsen og det dansk-norske målstrevet, i den mon dei engasjerte seg.
	Rolla til lærarane i norsk målstrid før 1865 er berre sporadisk omtala tidlegare, og eg skal nøya meg med å samanfatta det vesle som finst av tidlegare gransking. Førehavinga av målspørsmålet på lærarmøta austafjells i 1850- og 60-åra er omtala i eit par artiklar av Frik Hougen (1940 og 1949), og Høverstad (1953) har greidd ut om den viktige rolla til Ole Vig. Idar Stegane (1984) har dessutan gjeve eit lite oversyn over lærarmøta på leit etter røtene til ei nynorsk ålmente.

Seminaristar og lærarorganisering
Målengasjementet til ålmugeskulelærarane går attende til dei dagar då lærarane byrja å organisera seg og seminaristane toga inn i norsk skule- og målsoge. Målsetnaden til den gamle ålmugeskulen gjekk ikkje stort lenger enn til bokstaveleg tala å banka inn vyrdnad for Gud og kongen i hovudet på elevane, og stort betre vart det ikkje med den nye skuleordninga av 1827. Skulen var i praksis ein katekismeskule som skulle førebu elevane til konfirmasjonen, og i 1837-38 hadde berre 1,6% av lærarane på bygdene lærarutdaning (34 lærarar) (Pryser 1990:163). So seint som i 1853 gjekk heile 84% av elevane på landet i omgangsskular, og skulehistorikarar har rekna med at elevane i gjennomsnitt hadde fire vekers skulegang i året. Regelen frå 1827 om at skulane òg skulle gje skrive- og rekneundervisning, fekk liten verknad i praksis (Steinfeld 1986:150).
	Det var fyrst og fremst liberale embetsborgarar som stilte seg i brodden for å få styrkt skulestellet, og i den store riksskulenemnda som regjeringa sette ned i 1839, sat m a rektor Frederik Moltke Bugge. Arbeidet enda med byskulelova av 1848, og byane fekk no for fyrste gong ei skuleordning. Framlegget til landsskulelov vart òg vedteke av Stortinget etter ein god del omvøling i tråd med folkestyretanken frå formannsskapslova av 1836, men brigda fekk regjeringa til å neitta sanksjon, og lova vart difor ikkje sett i verk (Høverstad 1953:72-73). Lova vart vedteken i 1860.
	Ålmugeskulane på landet var no med eitt eit brennande politisk spørsmål, og serleg dei liberale og opposisjonelle avisene, som Morgenbladet, er fulle av skulepolitiske ordskifte i tida kring 1848. Lærarane vart oppmoda om å setja seg inn i saka, skipa lag og drøfta stoda. Lærarsamlinga var då alt i gang, og eit tidleg sentrum vart Kragerø, der det fyrste lærarmøtet vart halde i oktober 1846. I juli 1848 vart Den vestlandske Lærerforening (dvs Kristiansand bispedøme) skipa i Holt med Andreas Feragen som fyrste formann. I 1849-50 spreidde organiseringa og lærarmøta seg både til nedre Telemark, Romsdalen/Nordmøre, Trøndelag, Sunnfjord, Nordfjord, Hedmark, Oppland, Land og Østfold, og i 1850 fekk lærarrørsla eit eige blad, Norsk Almueskole-Tidende, utgjeve av presten J. Jervell i Molde med Ole Vig som medarbeidar. Vig var på den tida lærar i Kristiansund. Opposisjonsbladet Den Frimodige, utgjeve av Anthon Bang i Trondheim 1848-52, vart det samlande organet for trønderlærarane. Lærarane drøfte skulelova, ofte paragraf for paragraf, og samlingsrørsla.
	Fremst i rørsla stod seminaristane saman med liberale prestar og andre embetsmenn som Jervell (Molde) og F. M. Bugge (Trondheim). I tiåra føreåt var det skipa stiftsseminar på Trondenes (1826), i Asker (1834, fast 1837), Klæbu (1838, fast 1841), på Stord (1838) og i Holt. I 1837/38 hadde som nemnt under 2% av ålmugeskulelærarane på landet seminarutdaning, men i 1853/54 var talet oppe i 24% (586 lærarar) (Pryser 1990:163).
	Lærarorganiseringa sprang beinveges ut or seminarmiljøa. Den tradisjonelle omgangsskulelæraren hadde vore eit meir eller mindre godt hovud i bygda, som ikkje sjeldan var funksjonshemja og difor uskikka til kroppsarbeid. Han fekk litt opplæring hjå presten eller klokkaren, men måtte stort sett greia seg sjølv. Viktig for rekrutteringa var òg regelen om at skulehaldarane slapp militærtenesta. Då det vart mogleg for bygdeungdomane å gå på dei nyskipa lærarseminara, var grunnlaget lagt for lærarmiljø. Andreas Feragen og Fredrik Hougen, som var i leiinga for lærarrørsla på Sørlandet, hadde gått på seminara i Holt (Feragen) og Klæbu (Hougen), og det store lærarmøtet i Trondheim i 1850 illustrerer godt kva seminarmiljøet hadde å seia. I 1849 heldt seminaret i Klæbu tiårsfest og bad inn alle tidlegare elevar. Mange kom til festen, som vara i tre dagar og visstnok både var hyggjeleg og vart «eit strålande minne» for dei som deltok (Høverstad 1953:27). Med Høverstad må ein tru at tiårsfesten var med på å gjera møtet året etter mogleg. Opptaket til møtet kom frå lærarlaget i Leksvika, og i juli 1850 møttest i alt 68 ålmugeskulelærarar frå Trøndelag, Nordmøre og Romsdalen i storsalen på latinskulen i Trondheim, som rektor Fr. M. Bugge velvillig lånte bort. Bugge hadde vore sterkt engasjert både i arbeidet med ny skulelov og i skulepolitikken på riksplan, og han var ein viktig medspelar for Klæbu-presten Hans Jørgen Darre i striden han førde mot regjeringa og departementet i 1839/40 for å få skipa eit fast seminar i Klæbu. Sambandet mellom lærarmøtet og seminaret vart understreka ved at han som skreiv referatet, var seminarlærar Ove Bugge. Bugge hadde sjølv gått på fyrste kullet i Klæbu (eksamen i 1840). Ole Vig var med både på tiårsfesten i 1849 og lærarmøtet i 1850 (Høverstad 1953:23, 76-77).
	Møtet i Trondheim i juli 1850 var det fyrste stiftslærarmøtet i landet, og det neste halvåret vart det skipa til stiftslærarmøte både i Flekkefjord (august 1850) og i Kristiania (januar 1851). Då hadde lærarane alt ei stund samla seg til møte i prostia og skipa lærarlag. Jamt over var det seminaristane frå Klæbu, Asker, Holt og Stord som gjekk i brodden for samlinga av lærarane.
	I 1851/52 vart Ole Vig den sjølvskrivne leiaren for lærarane då han flytte til hovudstaden og byrja gje ut Den norske Folkeskole, som vart eit hovudorgan for det dansk-norske målstrevet. Vig gav òg ut ei samling Salmer og Sange til Brug ved Skolelærer-Møde (1854, utgjeve av Folkeopplysningsselskapet), som etter Høverstads dom inneheldt eit «godt utval» (1953:143): 8 av Grundtvig, 6 av grundtvigianaren P. Andersen, 5 av Kingo, 4 av grundtvigianaren Wexels og ein salme eller song kvar av Luther, Brorson, Landstad og andre, i alt 43. Her var ingen tvil om det åndelege tyngdepunktet!

Målspørsmålet på lærarmøta
Fyrste gongen målspørsmålet vart teke opp på eit lærarmøte, var på det andre stiftslærarmøtet i Trondheim, 19.-22. juli 1852. Her drøfte dei korleis borna «... fuldkommen skal kunne bemægtige sig et Sprog, der ikke egentlig er deres Modersmaal». Berre ein av deltakarane meinte at ein «... maatte lempe sig efter Barnet, tage Hensyn til dets Maade at udtrykke sig paa, deriblandt ogsaa stræbe at interessere det for Undervisningen ved netop at anvende dets egne Udtryk og Talemaader». Men ordskiftet enda med at alle til slutt såg ut til å vera samde om at ein skulle arbeida for at «... Skriftsproget – eller rettere den dannede Mands Talesprog – blev mere og mere anvendt.» Det er vel ikkje usannsynleg at den eine avvikaren var Ole Vig, som var «Viceordfører» på møtet, og ein må nok òg rekna med at referatet var merkt av synspunkta til referenten, som var Ole Vig.
	Eit anna møte månaden etter syner likevel at Vig ikkje var den einaste i lærarflokken som interesserte seg for målspørsmålet. 25.-26. august same året møttest lærarforeiningane i Hedemarkens Provstie og Totens Provstie til sams rådslaging på Hamar, og her var det åttande av ti spørsmål «Hvad bør i Almueskolerne gjøres for Modersmaalets Udvikling?». Under dette punktet kom det opp eit spørsmål om «... hvorvidt en Skolelærer bør gjøre Noget, for igjen at faa indført det norske Oldsprog som Skriftsprog.» Dei rekna nemleg med at dette målet «... gjenfindes i vore Almuedialekter, hvorfra det nu brugelige Skriftsprog er himmelvidt forskjelligt.» Dette var til hinder for opplysninga, og no måtte ein «... saa at sige – oversætte for det [Børnet] næsten hverandet Ord. Kunde man derfor bringe det dertil, at Almuedialekterne paa de forskjellige Steder i Landet og Skriftsproget ligesom smeltede sammen, gjorde man vist et betydeligt Skridt fremad til Almeenoplysningens Fremme; ...» Elleve av lærarane ynskte at læraren skulle arbeida for å nå dette målet med å ta i bruk velkjende provinsielle uttrykk som ikkje var støytande. Det burde òg dei som skreiv offentleg gjera. Fleirtalet på tolv lærarar meinte derimot at «... man ikke bør gjøre Noget for at forandre vort Skriftsprog», og hovudgrunnen var at «... Dialekterne i vort Land ere saa mange og forskjellige» at det berre ville bli forvirring.
	I lærarforeininga for Hedemarkens Provstie var målspørsmålet kome for å bli. På eit møte på Hamar 25. juli året etter (1853) fann foreininga det «... hensigtsmæssigt at man allerede under de første Staveøvelser, for at vække Barnets Forstand, begyndte med at ombytte flere af de i ABC-bogens forekommende Ord med de i den daglige Tale brugelige, f. Eks. Birk (Bjørk) o. s. v.» Sume lærarar på Opplanda ser ut til å ha vore frampå i målspørsmålet. I 1853 var Ringsaker-læraren Engebret Hougen på eit møte i Nedre Borgesyssels Provsties Lærerforening og heldt føredrag om målspørsmålet. Der slo han fast at «Bogsproget fra først af i Regelen [er] et fremmed Sprog for Barnet.»
	Då det andre stiftslærarmøtet vart halde i Kristiania 31. juli til 3. august 1854, stod òg lærarar frå Opplanda sentralt i målordskiftet. På møtet var det med 112 mann frå heile Austlandet, og sume hadde reist endå lenger. Feragen (Holt) og Wexelsen (Trondheim) var der, saman med kjende lærarar som brørne Trøan (Kristiania), dei tre brørne Hougen, Fredrik (Kragerø), Engebret (Fredrikstad) og Paal (Fredrikshald), og A. Grøndal (Land). Grøndal og E. Hougen vart ordstyrarar. Det seier mykje om posisjonen til Ole Vig på møtet at han fyrst vart valt til ordstyrar mot sin vilje med dobbelt so mange røyster som nestemann, eit verv han måtte seia frå seg av di han innleidde til alle (!) emne (Høverstad 1953:177). Målspørsmålet vart drøfta meir inngåande enn på dei tidlegare lærarmøta, og langt fleire ser ut til å ha vore med i ordskiftet. To lærarar frå Romerike var opptekne av at «... Almueskolelæreren ingenlunde (maa) sky de nationale Udtryk, men meget mere arbejde for at faa dem i Brug. – Man burde – ikke blot tillade men endog tilholde Børnene at udtrykke sig paa sin nationale Vis, for derved at bidrage til at det holdes i Agt indtil vi maaske faar et folkeligt Skriftsprog.» Ein av dei meinte at ein like godt med ein gong burde ta til å læra borna å skriva bygdemålet sitt. Kyrkjesongar Grøndal frå Toten hadde vore med på hamarmøta og meinte «Bogsproget er saa fremmed for Børn – at de har saare vanskeligt for at forstaa Læreren, hvis han ikke læmper sig efter dem.» To andre namn som går att frå møte til møte er O. J. Bjørke og M. Wildaasen, båe frå Ringsaker. Hougen (1940:121) spekulerer på om desse tre har vore dei sentrale målsmennene for denne saka på Hedmark den fyrste tida. Alle tre var seminaristar. På same møtet trod elles dei sentrale kreftene til for fullt. Vinje ville gå grundig til verks og nytta høvet til å «... bede Skolelærerne om at samle Ord, Talemaader og Ordsprog – se til at luske ud af Folket saa meget som muligt og sende det hid til Kristiania, hvor det altid findes Mænd som vil benytte disse Materialer.» Han tykte Aasen burde «udarbeide en Norgeshistorie til Folkelæsning og Haandbog for Lærere», og han meinte lærarane måtte læra gamalnorsk: «Vi bør alle lære Oldnorsk, ... Det er en let Sag, fordi det i Grunden er vort eget Sprog – Lærerne burde desuden holde sig til Sagaernes simple, enfoldige Stil, saa faar man Kyndighed i Modersmaalet med det samme.» Cand.theol. Brun meinte skulelærarane burde «... gjøre Forsøg med hver i sit Bygdemaal at oversætte Katekismens Hovedstykker, Salmer o. s. v. og sende dem til – Ivar Aasen».
	Ole Vig bar fram heile målprogrammet sitt i eit av dei mange og lange innlegga han heldt på møtet. Han meinte Vinjes framlegg om ei noregssoge av Aasen ikkje var realistisk og at ein heller fekk nøya seg med den sogeboka som Folkeopplysningsselskapet hadde under arbeid. «I sproglig Henseende vilde den vistnok ikke blive saa god som en fra Aasens Mesterhaand, men kan man ikke faa det Allerbedste, får man indtil videre tage tiltakke med det mindre gode...». Dette var òg standpunktet til heile målspørsmålet på eit meir prinsipielt plan: «Bedst var det naturligvis om vi havde et Skriftsprog der omtrent stemte overens med vore fleste og vigtigste Dialekter, men 'den Sten man ikke kan rokke, far man lade ligge'; i det mindste vil det nuværende Skriftsprog blive brugt endnu gjennem lange Tider.» Likevel kunne ein gjera mykje for norskdomen i skriftmålet ved å 1) byta ut ei mengd framandord med gode norske, 2) læra borna å lesa det so norsk som råd, med norsk lydføring som folket talar, 3) nytta harde konsonantar både i tale og høgtlesing, og 4) ta opp norske diftongar både i tale og skrift, og dessutan gjennomføra norsk stilkunst heilt ut (Høverstad 1953:185).
	Slik heldt det fram utetter 1850-åra. I 1855 og 1856 vart målspørsmålet teke opp både i Østre Nedenes Lærerforening (Holt) og i Nord-Østerdalen (Tynset og Røros). Noko overraskande er det at det ikkje ser ut til å ha vorte drøft på det tredje store lærarmøtet i Trondheim, 15.-17. juli 1855, serleg sidan dei tok opp eit anna spørsmål: «Besidder almindelig Mand den ønskelige Dygtighed i Boglæsning, og, forsaavidt dette ikke er Tilfældet, hvad kan og bør Skolen gjøre for den Sag?». Både Ole Vig og brørne A. og M. Trøan frå Kristiania var der saman med 76 andre (Høverstad 1953:176).
	Dagane 4.-6. august 1857 var det eit nytt stiftslærarmøte på Austlandet, denne gongen på Hamar. Som i 1854 tok serleg Engebret Hougen, Ole Vig og Aasmund Vinje til orde for opplæring på folkemålet. Vinje la vekt på at lærarane måtte ha kunnskapar i gamalnorsk for å kunna dra grensa mellom folkemål og skriftmål.
	Fyrste gongen landsmålet var stridsemne meir isolert på eit lærarmøte, ser ut til å ha vore i Kristiania i 1860. Noka hovudsak var landsmålet ikkje. Det sentrale var at «... Man burde gjøre, hvad man formaaede for at rense vort Skriftsprog fra den Mængde fremmed gods fra Latinen, Franske, og Tysken, som har blandet sig ind, og i dettes Sted optage gode, ægte norske Ord og Udtryk fra Folkesproget. Skriftsproget burde mer og mer nærme sig Folkets almindelige Talebrug.» Under neste diskusjonsemne var spørsmålet «... hvorledes en Læsebog for Almueskolen bør være indrettet» (dette var då P. A. Jensen skulle skriva lesebok). Alle var samde om «at ønske Bogens Sprog saa norskt som muligt», og sume ville òg ha «nogle Prøver af Landsmaalet, saaledes som dette er brugt af Ivar Aasen, hvis Ordsprog især anbefales». Men det kom òg fram skepsis: «Kaurin troede ikke det var heldigt, om Dølens Maal kom tilsyne i Læsebogen. Naturvidenskabelige Stykker paa 'Landsmaal' vilde kun angive en dobbelt Vanskelighed for Børnene. ... Man burde have enkelte Dialekter ind, men ikke dette Blandingssprog.»
	Det fyrste lærarmøtet på Vestlandet som er referert i Den norske Folkeskole, var eit stiftsmøte i Bergen i 1861. Det ser ut til å ha vore dominert av skuledirektør Lous og kjøpmann P. Blytt, og lærarane var påfallande tafatte. Utgreiingane til Blytt og Lous var prega av nasjonale og historiske synsmåtar, og lærarane drog pedagogiske moment inn i ordskiftet. Stegane (1984:26) forklårar passiviteten med at vestlandslærarane kan ha vanta røynsle og øving med å gjera seg gjeldande i slike forsamlingar. Ein annan viktig skilnad var at lærarmøta på Austlandet og i Trøndelag vart skipa til av menn som sjølve var lærarar eller iallfall hadde bakgrunn i læraryrket, og som regel kom dei frå bondestanden. Lous og Blytt hadde ein heilt annan sosial bakgrunn og hadde heller ikkje røynsler som ålmugeskulelærarar. Argumentasjonen til Lous var nasjonal etter Monrad-modellen, og han argumenterte mot landsmålet av di dei som går inn for det, vil innføra det snøgt og med tvang. Lous ville ha oppnorsking, men det skulle skje 'naturleg' etter som nasjonen utvikla seg og kom til medvit om seg sjølv, og skulen skulle ikkje brøyta vegen. Lærarane burde få «... Barnet til at udtale Ordene saaledes som det sker i det daglige Liv, dog ikke efter Dialekterne», med andre ord etter 'de dannedes' daglege liv og talemål.
	På Vestlandet ser det ut til at me må fram til 1865/66 før målspørsmålet gjorde seg gjeldande på lærarmøta, og då var det ein embetsmann som gjekk fremst, nemleg kapellan Johan Einar Unger i Kvam. Han var ein av dei drivande i målmiljøet i Bergen kring 1860 (sjå s.286ff) og skal ha vore den fyrste presten som nytta nynorsk kyrkjemål (Krokvik 1993:30). Han var òg drivkrafta bak då lærarane i Kvam byrja å undervisa i skriftleg bruk av landsmålet i siste helvta av 1860-åra. Vinteren 1869/70 dreiv han folkehøgskule i Kvam saman med Olav Lofthus, og på lærarmøtet i Ulvik i 1867 tala han for landsmålet. Haugland (1985:62) meiner tiltaket til Unger var fyrste freistnaden på å ta i bruk landsmålet i ålmugeskulen. Men det skar seg då bøndene protesterte.

Geografiske og sosio-kulturelle mønster
Frå 1850 til 1865 var det lærarmøte fleire gonger i året på Austlandet og ikkje fullt ein gong i året i Trøndelag. På Vestlandet kom dei ikkje skikkeleg i gang med lærarmøte før i siste helvta av 1860-åra, og eg har ikkje kome over eit einaste lærarmøte i Nord-Noreg i perioden. På Halsa på Nordmøre var det eit lærarmøte i januar 1863 der målsaka var framme (Hovdan 1947:57). I 1850-åra var målengasjementet tydeleg sterkast på flatbygdene austafjells og i Trøndelag. Utetter i 1860-åra ser det derimot ut til at tyngdepunktet flytte seg til Vestlandet, med Nord-Østerdalen/Sør-Trøndelag som eit unntak. I 1850-åra skil det seg ut nokre kraftsentrum og sentrale lærarar i Hamar-traktene (foreiningane for Valdres, Toten og Hedmark), i Tynset/Røros-området, i Holt og dels på Romerike.
	I Hamar-området var Engebret Hougen (1826-91) ein viktig mann både for organiseringa og målengasjementet mellom lærarane. Han var ein av underskrivarane på innkallinga til det fyrste stiftslærarmøtet i Christiania Stift, i 1853 var han som nemnt på vitjing i Nedre Borgesyssels Provsties Lærerforening der han m a tala om målspørsmålet, og han var sentral på stiftslærarmøta i 1854 og 1857 saman med Vig og Vinje. Språkinteressa hans kom serleg til uttrykk i dikting på bygdemål. Bakgrunnen til dei tre lærarbrørne Hougen minner i mangt og mykje om Ole Vigs. Dei voks opp i tronge kår på eit lite gardsbruk i Sel og var i alt åtte sysken. Faren gjekk for å vera ein vaken mann, god songar og framifrå eventyrforteljar, og skulehaldaren Hans Hansen Pillarviken og vågåpresten Hans Peter Schnitler Krag gav dei undervisning og åndeleg kveik. Embret Hougen kom seg på seminaret i Klæbu i 1843 og tok eksamen året etter. Han vart påverka av grundtvigianarane Ulstad og Darre, og var huslærar hjå seminarstyrar Darre i eit halvt år. Frå 1846 var han lærar ved Fredrikstad Borger- og Realskole og tenkte å ta artium og studera, men måtte gje opp av økonomiske grunnar. I staden tok han i 1855 ein post som styrar av Nes høiere Almueskole (Hedmark) før han i 1859 vart klokkar og styrar av Tønsbergs almueskole. Han vann stor vyrdnad som skulemann og vart i 1871 medlem av den kongelege kommisjonen for ny ålmugeskulelov for byane. Det er vel knapt naudsynt å leggja til at han vart venstremann. Olaus Arvesen som skipa den fyrste folkehøgskulen i 1864, har sagt at han valde Hamar m a av di E. Hougen «... ved sin Skole paa Næs [hadde] vundet alles Hjerter og derved forberedt adskillig Jordbund i Hedemarksbygderne» (NBL (6) 1934:361-363). Han skreiv fleire dikt på bygdemål og sympatiserte med landsmålfolket, men han vart aldri sjølv målmann. Han skal ha nekta Vinje å omsetja bygdemålsdikta hans til landsmål, og «Gardskjøpet» var det einaste Hougen sette på prent i Dølen.
	I Nord-Østerdalen var Anders Reitan (1826-72) midtpunktet i lærarorganiseringa og målengasjementet. Han var son av ein gardbrukar og stiger frå Ålen, voks opp i fattige kår, men kom seg til seminaret i Klæbu der han vart uteksaminert i 1848. Han var huslærar i Tolga og omgangsskulelærar i Horg før han vart kyrkjesongar og lærar og etter kvart bygdehovding i Kvikne frå 1853 til han døydde. Han vart grundtvigianar, serleg på grunn av seminarlærar Fredrik Wexelsen i Klæbu, og i NBL skriv Einar Boyesen at han «... lærte barna fedrelandssanger, og skolestuen hans gjenlød av glad sang, til forargelse for de kretser i folket som bare vilde vite av salmer» (NBL (11) 1952:385-387). Han var ein dugande talar og «... kastet sig inn i kamp for avholdssak og målsak, for skyttersak og misjonssak og for jernbane over Kvikne» (sst). Som diktar er han vel mest kjent for «Maalet hennar Mor». Han sende opplysningar om målføra i Nord-Østerdalen og dalane i Sør-Trøndelag til Aasen i 1855, som vitja han sumaren etter (Aasen 1957 I:483). Seinare hadde dei mykje kontakt. Reitan var mellom dei som ikkje såg nokon motsetnad mellom det dansk-norske målstrevet og landsmålet, og han «vilde nu saa gjerne tro, at de stiler mod samme Maal». Sjølv dikta han både på dansk-norsk, bygdemål og landsmål (NBL).
	Ein annan lærar i det same området, var Olaf Christophersen Røst (1843-1887). Han var son av ein blekkslagar og bonde på Tynset, fekk undervisning hjå den seinare stortingsmannen L. Hektoen i ungdomen og byrja på seminaret i Asker i 1860. I 1863 vart han lærar i Tyldalen ved Tynset og vart livslang ven med Reitan. Røst var òg grundtvigianar, og han orienterte seg sterkare mot landmålet enn Reitan og dei andre som tilhøyrde den fyrste generasjonen av målinteresserte seminaristar. Då han vart lærar i Kristiania i 1866, vart han med i landsmålsmiljøet.
	På Sørlandet var Andreas M. Feragen (1818-1912) sentral. Han var son av ein formann ('arbeidsmann') og kom frå Trondheim, men hadde gått på seminaret i Holt og arbeidde seinare der som lærar og kyrkjesongar. Han dreiv dessutan praktisk øvingsskule for elevane ved seminaret og var ein framståande reformpedagog (NBL (4) 1929:113ff). Han var ein av krumtappane bak organiseringa av lærarane på Sørlandet, og 1858-64 var han redaktør for den andre rekkja av Den norske Folkeskole saman med Gerhard Bergh (til 1863) då redaksjonen låg i Arendal. Bergh var teolog og lærar ved Holt seminar (Stegane 1984:24). Feragen var likevel ikkje engasjert i målspørsmålet slik Vig hadde vore, og dei pedagogiske argumenta vart meir framskotne i målordskifta i denne perioden (Stegane sst).
	I hovudstaden høyrde brørne Trøan – Anders (1812-72) og Mikkel (1817-91) – til den næraste krinsen kring Ole Vig. Dei var bondesøner frå Os i Tolga og gjekk på seminaret i Asker (uteksaminerte 1842 og 1845). Dei hadde båe to vore lærarar i heimbygda før dei drog på seminaret, og etter seminaret arbeidde dei i ålmugeskulane i Kristiania og skreiv ein del i Den norske Folkeskole (NFL (5) 1901:815-817, jf Høverstad 1953:174-177).
	Mønsteret er tydeleg nok: Dei fyrste målinteresserte lærarane var bondesøner med gode hovud og intellektuelle ambisjonar. Dei kom gjerne frå tronge kår, vart tekne hand om av prestar eller lærarar i heimbygda, var omgangskule- eller fastskulelærarar der ei tid og kom seg etter kvart på eit seminar. Mange gjekk i Klæbu. Den handfullen lærarar som er nemnd, høyrde til den fremste eliten av ålmugeskulelærarar som stilte seg i brodden for lærarorganiseringa og var dei som skreiv i aviser og blad. Det er likevel all grunn til å rekna dei som toppen av eit isfjell, meir enn som unntak i lærarflokken. Dei målinteresserte var leiarane i rørsla, og når det vart røystingar om målspørsmålet på lærarmøta, fekk dei ofte fleirtalet med seg, iallfall i slutten av 1850-åra.
	Målinteressa mellom lærarane frå fyrst i 1850-åra ser i stor mon ut til å ha vore eit resultat av agitasjonen til Ole Vig på lærarmøte, i Den norske Folkeskole (1852-56) og gjennom personleg kontakt. I 1850-åra fekk Vig ein eineståande posisjon som ukrona konge for ålmugeskulelærarane, og referata frå lærarmøta tyder på at han har hatt reint uvanlege talegåver og ei stor evne til å få folk med seg. Med si store retoriske kraft, både skriftleg og munnleg, vart han ein langt meir effektiv spreiar av synsmåtane til Knud Knudsen enn Knudsen sjølv nokon gong vart. Vig må nok soleis tilskrivast mykje av æra for suksessen til Knudsen i 1850-åra. Dei som stod Vig nærast, har i sin tur spreidd eldhugen vidare. Sist i 1850-åra og serleg utetter i 60-åra ser målspørsmålet ut til å ha vore sopass mykje framme at ein kan tala om fleire lærarmiljø som var opptekne av spørsmålet. Interessa og engasjementet har heilt tydeleg gått ut frå sentrum (Knudsen og Vig).
	Målagitasjonen kunne likevel ikkje slege gjennom utan ein grobotn i lærarmiljøa. Viktig var det at lærarane dagleg møtte det pedagogiske problemet som fråstanden mellom norske målføre og dansk skriftmål skapte for lese- og skriveopplæringa. Men referata frå lærarmøta vitnar om ei interesse for målspørsmålet langt utover slike reint praktisk-pedagogiske omsyn. Reidun Høydal (1995:347) seier det slik i hovudoppgåva si om vestlandslærarane kring siste hundreårsskifte: «At læraren t.d. gjekk i brodden for innføring av nynorsk som skulemål, bør såleis ikkje berre tolkast som eit tiltak for å gjere lese- og skriveopplæringa lettare. Det nasjonsbyggjande siktemålet, og dermed den identitetsskapande funksjonen i høve til opphavsmiljøet må ha vore vel så viktig.» Dei to punkta ho her peikar på, står sentralt både i hennar og i andre nyare forskingsarbeid om lærarane på 1800-talet (sjå Haugland 1995).
	For det fyrste stod dei seminarutdana lærarane fram som intellektuelle leiarar for bygdesamfunnet på ei tid då bygdene vart sterkare integrerte i skriftkulturen og den nasjonale fellesskapen. Det var etter kvart ikkje uvanleg at dei kom på Stortinget (t d Anders Reitan). Det skjedde ofte ved at lærarane måtte utfordra og overvinna det åndelege hegemoniet til presten, og slik fekk striden fleire dimensjonar. Ein var motsetnaden mellom religiøs og verdsleg oppseding som på nasjonalt plan m a synte seg i striden om lesebøkene (jf Thorkildsen 1995). Ein annan dimensjon var den sosio-kulturelle: Presten var ein universitetsutdana embetsmannsson med nære band til statsstyret og dei konservative kreftene, medan læraren ofte var ein bondeson med seminarutdaning, politisk knytt til opposisjonen. Dei stod for ein nasjonalisme tufta på eit grundtvigiansk nasjonalitets- og kristendomssyn som verka sterkt utfordrande på kyrkja.
	Det andre ein har peika på, er trongen for lærarane til å skapa seg ein yrkesidentitet og eit rom i bygdesamfunnet. Før 1850 stod lærarane ofte på botn i bygdesamfunnet. Den intellektuelle rolla dei påtok seg vart ein måte å gjera seg viktig på i bygdesamfunnet og gjekk inn som ein del av arbeidet for å heva statusen til læraryrket. Noko fleire lærarmøte drøfte i 1850-åra, var kva ein skulle gjera for å koma mistrua mot lærarane i bygdene til livs. Haugland (1977:181) oppsummerer dette når han kallar læraren ein «bygdematador» og siterer ei utsegn om læraren Knud Lillejord frå Modalen som fortener attgjeving:

	Han vart i grunnen pott og panna i bygdi. Han skreiv alle skøyter og kårbrev i dalen. Han fekk i stand fråhaldslag, misjonslag, jordbrukslag, oksehaldslag og trygdelag for storfeet, og han stod som formann for alle desse lagi so lenge han levde. Han var religiøs forkynnar, døypte born i vinterhalvåret, var styrar i alle brudlaup og i alle gravsetjingar. Han var det vakne samvitet i bygdi, og til han tydde alle som var i åndeleg eller lekamleg naud. ... Det var sjølvsagt at folk hadde tru til den mannen, og då han byrja med landsmålet i skulen sin, so let dei han tura fram med det, for dei visste at han berre gjorde det som tente borni best.

	Haugland (1977, 1985) og Høydal (1995) skriv om landsmålet. I 1850-åra var det dei vig-knudsenske synsmåtane dominerande i lærarmiljøa, og det er ikkje mogleg å rekna lærarane som nære allierte for landsmålsrørsla før 1865. Før midten av 60-åra skal ein likevel vera sers varsam med å skilja for sterkt mellom landsmåls- og oppnorskingsarbeidet (jf Stegane 1984:27) – det ser ut til å ha vore to sider av same saka for dei tonegjevande lærarane, som t d Anders Reitan. Meir påfallande enn dei målpolitiske skilnadene frå 1850- til 70-åra, er dei ideologiske likskapane. Då det dansk-norske målstrevet vann innpass i lærarmiljøa, var dei pedagogiske omsyna samanvovne med grundtvigiansk nasjonalisme, og jamt over la Vig like mykje vekt på det overordna nasjonale perspektivet som det jordnære praktiske i agitasjonen. Knudsen argumenterte derimot språkleg og praktisk, og det ser ut som om den argumentasjonen kom til kort etter 1857 då Vig døydde og Knudsen miste den mest ideologiserande talsmannen for det dansk-norske målstrevet. Frå midten av 1860-åra vart den same ideologien nytta for å fremja landsmålet, fyrst og fremst gjennom folkehøgskulane som vart skipa frå 1864. Dette styrkjer inntrykket av at ein må leggja stor vekt på nasjonalismen når ein skal forklåra kvifor målstrevet vann innpass i lærarmiljøa i 1850-åra.

Anthon Bang og Lørdags-Aftenblad
Ein av dei viktigaste støttespelarane til Knud Knudsen i åra etter 1860, var redaktøren, litteraten og folkeopplysningsmannen Anthon Bang (1809-1870). Embetsmannssonen Bang voks opp i Trondheim og byrja på ei militær karriere, men måtte gje seg då han vart lam i beina. Han var radikalar og høyrde til den politiske opposisjonen i 1840-åra, men tok likevel avstand frå Thrane-rørsla. Dette prega dei to avisene han var med på å gje ut i Trondheim kring 1850. Som pressemann er han likevel mest kjend for å ha vore med å få i gang Dagbladet (1869), som skulle vera eit opposisjonsorgan i den harde unionsstriden. Som forfattar hadde han størst suksess med Fortællinger for Folket (1857), som i granskinga til Eilert Sundt fyrst i 1860-åra kom ut som den fjerde mest lånte boka i folkebiblioteka. Men det er vel òg talande for forfattarskapen at dette er den einaste gongen Bang er nemnd i seksbandsverket til Beyer.
	I åra 1860-66 gav Bang ut Lørdags-Aftenblad for Arbeidsklassen, som var eit filantropisk og grundtvigiansk opplysningstidsskrift i Ole Vigs ånd. Det inneheldt oppbyggjeleg og nyttig lesnad for folket, men skilde seg frå Folkevennen på fleire måtar. Artiklane var stuttare. I Folkevennen hadde dei både vorte lengre og mindre tilgjengelege språkleg etter at E. Sundt tok over etter Vig i 1857/58. Ein annan skilnad var at lærarane slutta opp om Lørdags-Aftenblad ikkje berre som lesarar, men òg som skribentar. Her var lærarnamn som Anders Reitan og Olaf Røst ofte å finna, og bladet var ikkje minst ein reaksjon på den aukande embetsmanns- og sentrumsdominansen i Folkevennen og Folkeopplysningsselskapet.
	Bladet vart den støtta for målstrevet til Knudsen som Folkevennen ikkje lenger var. Her kom det på prent fleire innlegg som sympatiserte med Knudsen, og den målpolitiske profilen vart understreka av at Bang la om den språklege redaksjonelle lina frå og med 1862-årgangen. Bang gjennomførde då ikkje berre dei fire punkta som vart lovlege i skulen med rettskrivingsvedtaket i mars 1862, men òg meir radikale framlegg som små førebokstavar i substantiv og harde konsonantar ('p, t, k' for 'b, d, g').
	Knudsen var ikkje sein om å slå politisk mynt på den nye lina. Ein «e.», som forresten var landsmålsmann, var ute og kritiserte rettskrivinga til Bang i Aftenposten i januar 1862, og Knudsen nytta høvet til å skriva ei forklårande utgreiing i Aftenposten som vart utdjupa i dobbeltartiklar både i Aftenbladet og i Lørdags-Aftenblad. Her støtta han Bang og gjorde greie for dei prinsipielle sidene ved sitt eige målstrev og kvar skiljet gjekk mellom dei to. Knudsen ville i fyrste omgang ikkje gå like langt som Bang. Difor skreiv han innlegget sitt i Lørdags-Aftenblad med store førebokstavar i substantiv og 'blaute' konsonantar, men i prinsippet var han samd. Det målpolitiske tilhøvet hans til Bang likna med andre ord mykje på tilhøvet til Ole Vig. Men målet i Lørdags-Aftenblad vekte ikkje strid slik som Folkevennen gjorde 1850-åra. Både skrivemåten til Bang og det departementale rettskrivingsvedtaket i 1862 tyder på at slike avvik frå den tradisjonelle rettskrivinga i ortofon lei ikkje lenger var kontroversielle.
	I dei siste årgangane var det òg ein del innslag på landsmål i Lørdags-Aftenblad, fyrst og fremst av Olaf Røst, og det kom på prent nokre landsmålsvenlege innlegg. Hausten 1865 kom det til ein liten strid mellom landsmålsfolket og dei dansk-norske målstrevarane i bladet, og det var ein av dei fyrste gongene dei to flokkane rauk i tottane på kvarandre.

Oppsummering
Den største støtta fann Knudsen mellom dei leiande seminaristane og ålmugeskulelærarane, og her hadde han god hjelp av Ole Vig. I studentmiljøet vann Knudsen aldri innpass i 1850-åra, og den sentrale overklassedominerte opplysningsrørsla var berre halvhjarta og motviljug med før ho vende det dansk-norske målstrevet ryggen sist i 1850-åra. Berre nokre representantar for den mest radikale delen av folkeopplysningsrørsla, som Vig og Bang, slutta seg til Knudsen, og på sentralt hald var ein glidande overgang mellom dette miljøet og leiinga for lærarrørsla. Mellom lærarane greidde Knudsen og Vig å leggja grunnlaget for eit djupt engasjement i målspørsmålet som heldt fram etter at Vig fall frå. Det vart styrkt av dei aukande politiske og kulturelle motsetnadene på riks- og lokalplan dei fylgjande tiåra, og det går klåre liner frå interessa for det dansk-norske målstrevet og til oppslutnaden om landsmålet frå 1860-åra og utetter.

Del III: Ivar Aasen og landsmålet

8. Ivar Aasen, landsmålet og det nasjonale

Ivar Aasen
Gjennombrotet i 1848
Då Ivar Aasen gav ut Det norske Folkesprogs Grammatik i mars 1848, vart han send beint inn i det nasjonalromantiske heltegalleriet av ein meldar i Morgenbladet. Aasen fekk ros for å vilja «... bevare den Skat af Ord, vort Folkesprog besidder, og gjøre den let tilgjængelig for kommende Slægter». Grammatikken var «... noget af det Ypperste, den norske Presse har frembragt», og han vitna om 'Skarpsindighed', 'Orden', 'Klarhed' og 'Genialitetens Præg'. Aasen vart sett på line med dei fremste vitskapsmennene ikkje berre i samtida, men «... i alle kommende Tider, Rask og Grimm ikke engang undtagne». Aasen hadde nemleg «... i sit Skrift godtgjort, at Norrønasproget endnu lever kraftigen i vore Fjelddale som Norges rette Odel og Eiendom.» Meldaren gjorde framlegg om at Aasen fekk ei årleg løn mot at han fekk i oppgåve å «... sørge for vort Folkesprogs Uddannelse og Berigelse, med andre Ord; om man ikke skulde ansætte ham som Konservator for vort Sprog, omtrent saaledes som Worsaae i Danmark er bleven ansat som Inspektør for Oldmonumenter i hele Riget.» (sst) Det var sikkert at utbytet ville bli mykje større enn denne utgifta ved at «... den rige Skat af Materialer til Nationalaandens Vækkelse og Uddannelse, samt overhoved til Folkeoplysningens Befordring» kom nasjonen til gode. Meldaren avslutta med eit trugsmål om at dersom staten no ikkje sytte for Aasen, måtte Aasen livnæra seg som «Almueskolelærer paa Landet» når stipendet han hadde hatt frå Vitskapsselskapet i Trondheim sidan 1842, tok slutt.
	Både fyrst og sist i 1840-åra synte Aasen ei stor evne til å vera rett mann på rett stad til rett tid, og den kulturnasjonalistiske bylgja frå 1840 og utetter var med på gjera granskingane og det offentlege gjennombrotet hans mogleg. Folkeminnegranskarane hadde innleidd jakta på folkeånda i 1830-åra, og Jørgen Moes Samling af Sange, Folkeviser og Stev i Norske Almuedialekter som kom i 1840, synte kva skattar som frå ein nasjonalromantisk synsstad gøymde seg hjå ålmugen. I 1830-åra hadde dessutan den samanliknande målvitskapen slege gjennom i Noreg, fyrst og fremst som hjelpevitskap for historikarane. Då Rudolf Keyser gav ut Om Nordmændenes Herkomst og Folkeslægtskab i 1839, viste han eksplisitt til Jacob Grimm og Rasmus Rask for å grunngje at «Sprog-Forholdene ere dog overhoved det sikreste Grundlag» for å finna støttepunkt for teoriar om folkevandring (Brunstad 1995:196, jf Dahl 1990:44-45). Den ideologiske nyorienteringa, den auka målvitskaplege innsikta og dokumentasjonen av folkeminne førde til ei oppvurdering og auka interesse for målføra. 25-åringen Marcus J. Monrad sa det klårt i 1842, i det fyrste avisstykket sitt, som var ei melding av dei nyutkomne folkeeventyra til Asbjørnsen og Moe: «Vor Landalmues Sprog begynder man (dog) nu at betragte som noget Andet end en hæslig Fordreielse af det skjønne danske Skriftsprog.» (her etter Knudsen 1923:47)
	Det var på denne tida 28-åringen Ivar Aasen melde seg til teneste for den borgarlege nasjonsbygginga. I juli 1841 drog han til Bergen med ei plantesamling og ein grammatikk over sunnmørsmålet, og etter noko om og men fekk han framståande bergensakademikarar som biskop Neumann og Lyder Sagen i tale. Aasen trudde sjølv mest på at plantesamlinga kunne føra han opp og fram i verda, men ut frå det kulturpolitiske klimaet er det skjøneleg at augo til Neumann heller fall på grammatikken. Neumann fekk venen Fredrik Moltke Bugge i Trondheim til å innsjå kor verdfull den unge talentfulle lingvisten var, og Bugge, som var preses i Vitskapsselskapet i Trondheim, fekk selskapet med på å gje Aasen stipend i to år for å granska målføra på Vestlandet. Seinare vart stipendet forlengd og oppdraget utvida til å gjelda andre delar av landet, og frå 1842 til 1851 var Aasen løna av Vitskapsselskapet. Frå hausten 1842 til hausten 1846 var han på reisefot, og i 1847 slo han seg ned i Kristiania.
	Aasen var òg heldig med tidspunktet for utgjevinga av resultata frå målføregranskingane. Grammatikken (1848) og Ordbog over det norske Folkesprog (1850) kom ut medan interessa for det 'nasjonale' var på topp i det høgkulturelle livet. Det kom til uttrykk i den nemnde meldinga i Morgenbladet, og sameleis då nestoren i norsk målvitskap, P. A. Munch, melde dei to verka. Meldinga hans av grammatikken opna med at

	Dette skrift, som vi her anmelde, er ikke alene en Prydelse for vor Litteratur, men det er et Nationalverk, af hvilket det hele Folk kan være stolt, Thi det lægger mere, end noget Skrift i lignende Retning hidtil har formaaet, det norske Folks egte og ublandede nordiske Nationalitet for Dagen, det viser, at den ældgamle, mere end tusindaarige Norrønatunge endnu kraftigen lever og rører sig hos Folket og med en egte, oprindelig Klang, som man endog paa Island forgjeves søger, ...

På få år fekk Aasen ein eineståande posisjon som målvitskapsmann, og det vart stadfest då Aasen frå 1851 fekk stipend av Stortinget for å halda fram med målgranskingane, eit stipend han kom til å ha livet ut.
	No kom det likevel ikkje til å gå nett slik meldaren i Morgenbladet tenkte. Aasen hadde ingen planar om å bli museumsstyrar for eit døyande folkemål. Heilt frå han interesserte seg for målspørsmålet i 1830-åra, hadde han andre tankar enn kultureliten om kva slike målgranskingar skulle tena til. Det var tankar han i det store og heile hadde fått heime på Sunnmøre, og den sosiale og intellektuelle bakgrunnen hans var avgjerande for at han aldri vart nokon lojal medarbeidar i den romantisk inspirerte nasjonsbygginga som den urbane kultureliten hadde byrja med.

Frå bygdeintellektuell til målgranskar
Iver Andreas Aasen (1813-1896) var bondeson og kom frå garden Åsen i Ørsta, Sunnmøre. Han var yngstemann i ein syskenflokk på åtte. Mor hans døydde då han var tre år, faren då han var tretten, og deretter tok broren Jon over garden. Iver hadde stor lesehug, og hausten 1831 kom han seg unna det traurige arbeidet på heimgarden ved å bli skulehaldar i Ørsta. To år seinare fekk han reisa til prost Thoresen i Stokksund som dreiv privatopplæring av skulehaldarar, og etter to år hjå Thoresen fekk 21-åringen Aasen i 1835 ein post som huslærar hjå kaptein Ludvig Daae på herregarden Solnør ved Ålesund. Her tente han til 1842, då han som 29-åring tok fatt på målgranskingane for Vitskapsselskapet i Trondheim.
	Om «oppdaginga» av Aasen i 1841, er det fyrst og fremst dét å seia, som Stephen Walton (1991:82) har gjort, at «Det var ikkje Bergens-borgarskapet som oppdaga Aasen, det var han som oppdaga dei». Aasen drog til Bergen i juli 1841 med von om at plantesamlinga eller sunnmørsgrammatikken kunne gje han eit meir gjevande arbeid enn lærargjerninga på Sunnmøre, og han måtte slita langt meir for å få «velgjerarane» biskop J. Neumann, Lyder Sagen og domkapellan A. W. Greve interesserte enn ettertida ofte har gjeve inntrykk av (Walton 1991:65). Den viktigaste grunnen til at Aasen drog til Bergen var nok sopass triviell som at han ynskte seg eit meir utfordrande arbeid enn huslærarposten hjå kaptein Daae på Solnør ved Ålesund.
	Arne Apelseth har i fleire arbeid fått klårt fram korleis verksemda til Aasen sprang ut or den regionale opplysningstradisjonen og lærdomskulturen på Sunnmøre (Apelseth 1991, 1992, 1996a, 1996b). Dei sentrale føresetnadene for at det kunne oppstå eit slikt miljø på Sunnmøre, finn Apelseth i demokratiseringa av skriftkulturen som fylgde av konfirmasjonsforordninga (1736), og det økonomiske livet på Sunnmøre som var prega av framdrift, etter måten egalitære sosiale tilhøve og lang avstand til store byar (Bergen og Trondheim). Kontakten mellom stendene gjorde verksemda til aktive opplysningsprestar som Hans Strøm (1726-97) mogleg, og det kom opp ein kulturelite av embetsmenn som sette mykje inn på å spreia lærdom og kunnskap til ålmugen. Her fanst det mellom anna mykje kunnskap om språktilhøva i Noreg.
	Serleg viktig for Aasen vart verksemda til Sivert Aarflot (1759-1817). Han var bondeson, men slo seg opp og vart lensmann. På Ekset skipa han ei folkeboksamling som talde over 550 bøker i 1812, i 1803 tok han til med eit seminar for lokale omgangsskulelærarar («Søndagsskolen»), han fekk i gang det fyrste prenteverket på landsbygda i Noreg (1807), og frå 1810-16 gav han ut Norsk Landboeblad på ei tid då det berre kom ut aviser i nokre få norske byar (Apelseth 1991:111-124). Ivar Aasen budde nokre få kilometer frå boksamlinga på Ekset til han var 18 år, og det var her han fekk si fyrste utdaning. Seinare las han seg både gjennom biblioteka til prost Thoresen og kaptein Daae. Apelseth peikar på ei rad drag som knyter Aasen til den tidlegare opplysingstradisjonen, m a referansane til grunnlova i «Om vort Skriftsprog». Same året (1836) hadde grunnlova 72 låntakarar i boksamlinga på Ekset (Apelseth 1991:117).

Språkmannen Aasen
Aasen debuterte ufrivillig som målvitskapleg forfattar i 1841, då Neumann publiserte fortala til Sunnmørs-grammatikken som Aasen hadde med til Bergen i manuskript. Tankane om målstoda hadde han fest til papiret alt i 1836 i det vidgjetne stykket «Om vort Skriftsprog» som vart verande uprenta til 1909. I 1846 prenta Aasen den fyrste vitskaplege avhandlinga, som var ei utgreiing om korleis han hadde lagt opp arbeidet med grammatikken og ordboka (Aasen 1846), og i 1848 og 1850 kom dei fyrste utgåvene av grammatikken og ordboka, som kom i nye utgåver i 1864 og 1873 som Norsk Grammatik og Norsk Ordbog. Dei viktigaste målpolitiske skriftene hans, er meldinga av Folkevennen (1852), det kulturkritiske essayet «Om Dannelsen og Norskheden» (1857), «Minningar fraa Maalstriden um Hausten 1858» (1859) og fortala til 1864-grammatikken. Aasen tok ikkje offentleg til orde for å gjera landsmålet til eit vanleg bruksspråk før i 1852, og det var fyrst i skriftene frå og med 1857 at han stod fram som ein opposisjonell målpolitikar, og ikkje berre målvitskapsmann.
	I den fylgjande framstillinga av Aasen-normalen og Aasens syn på språk, kultur og nasjonalitet, legg eg hovudvekta på dei nemnde skriftene. Dei frå før 1852 skal stort sett få liggja. Det som skal stå i sentrum her, er det teoretiske og ideologiske grunnlaget til Aasen, serleg dei punkta som verka sterkt utfordrande i samtida og som vart sentrale i målstriden.

Språksyn og metode
Det programmatiske i tittelendringane frå «det norske Folkesprog» i 1848/50 til «norsk» i 1864/73 (Norsk Grammatik/Norsk Ordbog) er tydeleg nok, men det må ikkje få oss til å oversjå at det òg låg noko programmatisk i titlane Det norske Folkesprogs Grammatik og Ordbog over det norske Folkesprog. Ein hadde med eitt språk å gjera, ikkje berre ei rad dialektar. Desse dialektane hadde sams struktur som gjorde dei til eitt språk og skilde dei frå dansk og svensk. Det heilt sentrale for Aasen vart difor å finna fram til og syna det strukturelle samsvaret mellom dialektane. Alt målarbeidet til Aasen var tufta på dette synet, og det er klårt og prinsipielt formulert i dei aller fyrste linene i innleiinga i Aasen 1864:

	Det Tungemaal, som tilhører den norske Almue, har meget tilfælles med det svenske og dernæst ogsaa med det danske, men adskiller sig fra dem begge ved et Forraad af særegne Ord og Former, og har i det Hele saa meget eiendommeligt i Formen, at det ikke kan falde sammen med noget af disse Nabosprog, men maa nødvendig tænkes opstillet ved Siden af dem som en selvstændig Sprogform. I selve Grundlaget falder det nærmere sammen med den islandske Sprogform, som egentlig ogsaa er udgaaen fra Norge; men alligevel har dog den norske Form udviklet sig anderledes end den islandske, saa at ogsaa disse nu ere noget ulige. (Aasen 1864:1)

Som Walton (1991:151, 174) peikar på, var denne teorien ein grunnføresetnad for arbeidet hans, og han strukturerte både tenkinga om og arbeidet med språket (sjå t d Aasen 1846:61). Dette var ikkje noko Aasen hadde funne på sjølv. Ideen om at målføra, eller i minsto sume av dei, var leivningar frå det gamle norske målet, stod sentralt mange av arbeida om norske bygdemål før Aasen (jf s.44). Dette etniske språkmedvitet stod òg sterkt i det språkinteresserte miljøet på Sunnmøre (Apelseth 1991:57), og Hallager (1802) var ei av Aasens sentrale kjelder til kunnskap om norsk mål før han sjølv tok til med granskingane.
	Den målvitskaplege fylgja av teorien var at Aasen såg det som oppgåva si å abstrahera einskapen i eit føreliggjande mangfald av dialektar. Då trong han eit grunnleggjande kriterium i vurderinga av dei mange ulike formene, og dette fann han i omgrepet 'den fuldkomneste Form', som vart eit av dei mest sentrale omgrepa i språkteorien hans. I 1846 definerte han omgrepet slik: «Som fuldkomneste Form ansees den, der stemmer mest overeens med de beslægtede Ord, med andre Ord af samme Slags, og med Formerne i det gamle Sprog. Saaledes er f. Ex djup fuldkomnere end jup, Morgon fuldkomnere end Morgaa, Moron og Maaro, etla fuldkomnere end esle og elsje.» (Aasen 1846:68) Ingen einskild dialekt hadde alle dei fullkomne formene: «Overalt tjener den ene Dialekt til at oplyse den anden; den fuldkomneste Form findes snart i Agershuus, snart i Bergens, snart i Kristiansands Stift» (sst:60).
	Gjennom ei slik systematisk samanlikning kunne ein koma fram til eit samlande uttrykk for alle norske dialektar, det som Aasen sjølv kalla 'grunndialekten' og som Einar Haugen har kalla «protonorsk» (jf Torp/Vikør 1993:152). Dette var metoden frå den samanliknande målvitskapen, som Aasen hadde lese seg til fyrst i 1840-åra då han studerte verka til Rasmus Rask og Jacob Grimm (sjå Bondevik 1986). Djupedal (1964:12) meiner Aasen vart «... for målføregranskinga det same som Rask, Bopp, Grimm og Munch alt var for allmenn språkgransking», og han konkluderer med at Aasen grunnla ein ny vitskap, «... den jamførande målføregranskinga.»
	Omgrepet 'fullkome form' og teorien om det samlande i målføra var i stor mon styrande i den empiriske granskinga frå 1842 og i rekonstruksjonen av eit norsk skriftmål. Han gjekk ut frå sunnmørsgrammatikken som han sjølv hadde laga, og innarbeidde heile tida det han fann i grammatikken. Walton (1991:184ff) kallar dette den «kumulative metoden» til Aasen, og han meiner Aasen alt i løpet av dei to fyrste åra hadde klårt føre seg kva som var dei fullkomne formene, «som han alt hadde begynt å oppfatta som 'norsk'». Ut frå oppfatninga om eit protonorsk rangerte so Aasen dialektane som meir eller mindre «ægte». Det var fleire motpolar til omgrepa «norsk/fullkommen/ægte», men dei to vanlegaste var «Bysprog» og «uægte» (Walton sst). Ut frå denne rangeringa kom målføra i Hardanger, Voss og Sogn øvst saman med sume midlandske mål, som hallingmålet. Dialektane på det sentrale Austlandet og serleg bydialektane enda i andre enden av skalaen som dei mest «uægte». Eit framskote drag i skriftene til Aasen, og serleg i dei mindre formelle, er karakteristikkane av dialektar og dialektformer ut frå dei nemnde motsetnadspara. Aasens skilje mellom gode og dårlege dialektar hadde eit sterkt ankerfeste i målvitskapleg teori og metode, til skilnad frå dei estetiske vurderingane av 'stygge' og 'klangfulle' dialektar som ein ofte støyter på (t d hjå P. A. Munch og Garborg, jf Knudsen 1926).

Landsmålsnormalen
Tanken om at granskingane skulle enda opp i eit nytt skriftmål, prega arbeidet hans frå fyrste stund. Utforminga av landsmålsnormalen skal stort sett få liggja, og eg vil nøya meg med å peika på nokre overordna prinsipp og utviklingsdrag. Ein grunntanke for Aasen var at det skriftlege normalmålet – 'grunndialekten' – skulle vera nynorsk, ikkje gamalnorsk. Han tok difor ikkje med grammatiske kategoriar som ikkje lenger fanst i det levande talemålet. Men samstundes skulle òg dei kategoriane som var nedervde frå gamalnorsk og framleis fanst i talemålet, koma til uttrykk i skrift (Torp/Vikør 1993:155). Det har slåande vorte sagt at Aasen bygde på målføra og nytta gamalnorsk som appellinstans der han var i tvil om kva som var den fullkomne forma. Og som me har sett, avviste Aasen at ein fann alle dei fullkomne formene i grunndialekten i ein einskild dialekt. Landsmålsnormalen måtte difor byggja på ei jamføring mellom alle dialektane, der ein tok ut det beste frå kvar av dei. Haugen har teke i bruk ordet 'rekonstruksjon' framfor 'konstruksjon', i og med at Aasen gjekk ut frå eit levande talemålsgrunnlag: «Aasen meinte han hadde funne eit språk, medan andre sa han hadde funne opp eitt. Eg meiner vi no kan identifisere det som ein rekonstruert, klassisk standard for dei norske dialektane.» (Haugen 1965:176)
	Indrebø (1951:437-439) har sett opp fire prinsipp som Aasen fylgde innanfor denne grunntanken i rekonstruksjonsarbeidet. For det fyrste skulle normalmålet svara til det sams systemet i målføra, i bøying og lydverk. Det var viktigare å få fram det sams systemet i bygdemåla enn å få til eit strengt fonetisk samsvar med sume målføre. Den andre hovudtanken var det Indrebø kalla samanhengslova: Samanhengen mellom nærskylde ord skulle koma fram. Når ein skreiv 'kald, hug, riva, vatn', skulle ein òg skriva 'kaldt, hugsa, rivna, vats[-sele]', ikkje 'kalt, huksa, remna, vass-' sjølv om dei siste formene var mest i samsvar med uttala. For det tredje tok Aasen omsyn til skriftsystemet i grannemåla. Han skreiv t d 'g(j)-'/'k(j)-' i framlyd på same måten som i dansk, det vil seia ingen 'j' framfor høge vokalar og diftongar ('i, y, ei') sjølv om uttala var palatal. Det fjerde prinsippet Indrebø set opp, er det historiserande. Ein skulle kunna sjå samanhengen med gamalnorsk, men likevel ikkje slik at det kom på kant med dei andre prinsippa. Torp og Vikør (1993:155) nemner dessutan prinsippet om morfologisk eintydigheit: Kvar bøyingskategori skulle ha eit merke. T d skulle inkjekjønnsformer ha '-t' både i substantiv ('Huset, Augat'), i partisipp og sterke adjektiv ('funnet, opet') og i andre former (som pronomen – 'nokot').
	I motsetnad til dei fleste andre som gjekk med tankar om eit landsmål i 1840-åra, såg Aasen føre seg eit nytt bruksmål som skulle fungera i praksis, og ikkje eit språk som berre skulle vera til stas og nyttast til vitskaplege føremål (som nedskriving av folkedikting). Dette prega dei nemnde prinsippa, og av same grunn avviste Aasen å gå utanom det vanlege alfabetet for å finna teikn som kunne gje att spesielle lydar. Dette hadde m a Holmboe vore talsmann for både då Vitskapsselskapet engasjerte Aasen i 1841 og i ein artikkel noko seinare (Holmboe 1844).
	Dei same praktiske omsyna vart avgjerande for synet hans på den vedlikehaldande normeringa av språket. Han var ein livslang motstandar av reint grafiske endringar, som å gå over frå gotisk («norsk») til latinsk skrift og å slutta med store bokstavar i substantiv, og han hadde aldri sans for dei ortografiske endringane som Knudsen arbeidde so ihuga for. Aasen meinte alle slike kosmetiske endringar berre gjorde vondt verre av di dei som ein gong hadde lært seg å skriva måtte endra vanane sine. Av dei same grunnane ville Aasen at det som vart skrive på landsmål skulle vera mest mogleg einskapleg. Di meir einskapleg det var, di meir attkjennande og lettlært vart målet, og di større vyrdnad ville det få. Aasen var ein ihuga anti-ortofonist, av heilt opplagde grunnar. Han hadde teke på seg den vanskelege oppgåva å gjera eit skriftmål av eit mangfelt talemålsgrunnlag, og ei streng gjennomføring av prinsippet om samsvar mellom tale og skrift ville i utgangspunktet gjort oppgåva meiningslaus. Det pedagogiske for Aasen låg nettopp i den stabile norma og den indre samanhengen i målet. Det var hovudgrunnen til at han la so mykje inn på å motarbeida variasjon i målbruken og endringar i landsmålsnorma heilt frå 50-åra og til han døydde. Attåt desse praktiske omsyna la Aasen vekt på at målet skulle ha ei vyrdeleg form. Dersom det skulle vera tevleført med dansk, måtte det ha ein viss historisitet og drag som folk var vane med frå skriftmåla i dansk og svensk. Båe omsyna verka inn då han fylgde skriftsystemet i grannemåla, og når han valde dei mest historiserande målføreformene.
	Som nemnt hadde Aasen gjort seg opp ei meining om kva som var 'norsk' mål i midten av 1840-åra, og sameleis hadde han alt då gjort seg opp ei meining om korleis landsmålsnormalen skulle sjå ut. Walton (1991:188) har synt korleis innsamlingsferdene var ei viktig normeringstid for Aasen. Sist i 40-åra drøfte han normalen med venen Carl Richard Unger. I 1848-grammatikken let han vera å setja opp ein klår normal, men i januar 1849 vart det fyrste stykket på landsmål prenta anonymt i Morgenbladet med tittelen «Samtale imellem to Bønder». I ein merknad stod det at «Sprogformen er dannet ved Sammenstilling af flere Dialekter.» I 1853 gav Aasen ut Prøver af Landsmaalet i Norge. Hovudinnhaldet var målføreprøver, men på slutten sette han inn nokre stykke på eit normalisert landsmål i lågstil, mellomstil og høgstil.
	Einar Haugen (1933) har granska Aasens arbeid med normalen og identifisert fire hovudsteg. «The first tentative form» meiner han var 1848-50, med «Samtale...» som den viktigaste. Andre steget var «The first official norm» (1853) som var Prøver. Tredje steget var «Old Norse triumphant» som Aasen nådde med landsmålsomsetjinga av Fridtjofs Saga i 1858, etter å ha vore gjennom ein overgangsperiode med «Further etymologizing» sidan 1853. Etter Fridtjofs Saga nådde Aasen fram til det fjerde steget, «The completed norm», som han stort sett fylgde resten av livet, m a i grammatikken og ordboka frå 1864/1873.

Språk og nasjonalitet
Sjølv om Aasen tufta arbeidet sitt på metodane for den samanliknande målvitskapen, stod han langt frå det romantiske målsynet som fylgde denne målvitskaplege retninga. Hjå Aasen er det ikkje far etter omgrep som 'språkånd' eller 'folkeånd', som elles stod sentralt i målordskiftet. Aasen meiner at eit lyte med eit mål som er utvikla på framand grunn, er at det vil ha problem med «... at virke paa Hjertet og Følelsen; thi dette vil kun lykkes i de Tilfælde, hvor det indførte Sprog træffer til at have de samme Udtryk som Folkets Sprog» (s.xi). Men det set han ikkje i samanheng med at eit nasjonalt skriftmål treffer ei djupare 'ånd', er i samsvar med ein psykologisk 'nasjonalkarakter' e l. Når han her talar om «Hjertet og Følelsen», siktar han til gleda som folk syner ved å sjå eit skriftmål som liknar på deira eige talemål. Aasen nemnde ofte den gleda han meinte han kunne sjå når folk møtte landsmål eller dialekt i skrift.
	Aasen var difor ikkje nokon hugheil grundtvigianar, sjølv om han ofte har fått denne merkelappen. I meldinga av Folkevennen kom skepsisen til Grundtvig klårt fram. Han la serleg vekt på at Grundtvig var eit dårleg språkleg føredøme, men det skin òg klårt gjennom at det sterke romantiske innslaget i grundtvigianismen var framandt for han. Når Aasen likevel hadde godhug for grundtvigianismen, var det på grunn av det sterke folkelege innslaget i den radikale retninga i Noreg som Vig stod i brodden for (Walton 1991:266-267). Walton reknar difor Aasen som grundtvigianar, med atterhald. I eit brev frå Vig til ein ven (april 1852) kjem det eit grundtvigiansk hjartesukk over Aasen. Vig meinte Aasen hadde store kunnskapar, og «Han er meget livfuld og morsom at tale med, men Aand, havde jeg nær sagt, er det ikke i ham; han er nu en Rationalist baade i religiøs og andre Retninger; hverken i Værden, Menneskeslægten eller Historien ser han noget ægte Aandigt. Alt forklarer han af 'Tilfælde' og ydre 'Omstændigheder'.» (Høverstad 1953:371).
	Fråveret av romantiske innslag var tydeleg då Aasen definerte 'nasjon' i «Minningar fraa Maalstriden». «Kvat er no ein Nation?» spurde han, og svaret lydde slik:

	Ordet kjem av Latinen og tyder eigenlega eit Føde, ei Ætt elder Slægt, og dernæst ei Landsætt (elder Tjod), eit stort Folkaslag av same Uppkoma og soleides nokorlunda med same Hug og Seder, med sama Maal og same Minne. Naar no slikt eit Folkaslag kan bu i eit Land fyre seg sjølv og skipa eit Rike, soleides som vaart Folk, so er det ein Landslyd. (Lyd er Familie.) (Aasen 1984:135-136)

Aasen skil her mellom ei tyding 1 som han gjev ein biologisk definisjon ('ætt, slekt'), og ei tyding 2 som er det han eigenleg vil fram til og som han omset med «ei Landsætt (elder Tjod)». Her legg han inn fem restriksjonar: Det må vera 1) eit stort folkeslag, som har 2) sams opphav ('Uppkome') og difor 3) 'nokorlunda' same 'Hug og Seder», som me vel best kan omsetja med sams tenkjemåte og skikkar. Vidare har dei som bur i nasjonen 4) sams språk og sams (historiske) minne. I den nærare avgrensinga til 'Landslyd' set han opp 5) eit eige territorium og 6) ein stat ('eit Rike'). Når ein går til Norsk Ordbog (1873) vert det noko meir uklårt kva skiljet mellom 'landsætt' og 'landslyd' går på. Der definerer Aasen 'landslyd' som 'nation', med andre ord det same som 'landsætt' i definisjonen ovanfor ('landsætt' står ikkje i Norsk Ordbog). 'Tjod' vert òg omsett med 'nation' i Norsk Ordbog. Viktig er dette skiljet likevel ikkje.
	Aasen ligg her nær opp til definisjonane i den nyare nasjonalismegranskinga. Smith (1991:14) definerer ein nasjon som «... a named human population sharing an historic territory, common myths and historical memories, a mass, public culture, a common economy and common legal rights and duties for all members.» Som me ser, er det ingen vesentlege skilnader på Smith og Aasen. Aasen har ikkje med at gruppa må ha eit namn, noko me må tru han rekna som sjølvsagt, men han tek med 'språk', som Smith tonar ned og let gå inn i 'sams mytar og historiske minne'. Smiths kriterium 'historisk territorium' ligg i Aasens 'same Uppkoma' og 'eit Land fyre seg sjølv'.
	Walton (1990a:3) skil ikkje mellom tyding 1 og 2 i definisjonen til Aasen og tolkar difor rase inn i nemninga 'Landsætt'. Det er lite sannsynleg at Aasen skal ha meint dette i 1859, sjølv om ein tek med i reknekskapen at ein ålment hadde uklåre tankar om tilhøvet mellom kultur og biologi midt på 1800-talet. To år tidlegare hadde Aasen avvist ideane om ein «National-Charakteer» i meininga «... indvortes Ætte-Lag eller Folkets særegne Sindelag og Tilbøielighed». Det meinte han var «en meget vanskelig Ting at faae Tag paa». I Noreg som andre stader fanst det både tungsindige og lettsindige, dorske og kvikke (Aasen 1857:83).

Språk, daning og demokratisering
Sidan Aasen avviste omgrep som 'folkeånd' og 'språkånd', var det ein framand tanke for han at det fanst indre, åndelege band mellom språk og kulturnivå, slik tradisjonalistane hevda:

	Vi skulde ikke troe, at der behøves noget særdeles Beviis for, at Kulturen kan godt forenes med ethvert Sprog; ... Om et Sprog er nok saa rigt, saa kan det dog ikke strax have Navne og Udtryk færdige til alle de nye Begreber, som kunne opkomme i Tidens Løb. Men Sproget har Evne til at afgive nye Udtryk for de nye Begreber. (Aasen 1984:112)

Dei orda ein trong, kunne ein låna, men helst burde ein laga dei ut frå «Landssprogets egen Rod». Det var «de nye Tanker, og ikke de nye Ord, som skulde komme Kulturen tilgode».
	Aasen var ein trugen og konsekvent forsvarar av bondestanden og dei nedervde sedene og skikkane på bygdene. Etter at Monrad hadde kome med eit utbrot mot det «barbariske» kulturstandpunktet på landsbygda hausten 1858, var Aasen fornærma på vegner av standen han kom frå og det han oppfatta som ein påstand om at bondemålet «... inkje [er] stort betre en Rauting og onnor Læta, som ein høyrer av Feet, og Folket sjølv er inkje stort betre en Fe» (Aasen 1859:137). Tvert om gjekk han til åtak på kulturverdet til det rådande skriftmålet og snudde den rådande oppfatninga av tilhøvet mellom språk og kultur på hovudet: «Er det nokot Verd i dette umtalade Kulturmaalet, so maa det daa vera eit Maal fyre Tankar, som høyra til det aalmennelege Mannvitet; det maa hava Tankar, som kunna tydast og upplysast; det maa hava Ord som kunna umbytast og umskrivast i dei serskilde Maali, og i Vissa lika so godt i Norsk som i Dansk.» (sst:138) Dersom det ikkje var slik at orda kunne omsetjast, insinuerte Aasen «... at det inkje maa vera rett voret med denne Kulturen, at det maa vera berre eit Skin utan Kraft, eit Skal utan Kjerne.» (sst)
	Aasen drog eit skarpt skilje mellom ytre og indre daning. For han var einast den indre daninga verdfull; den ytre baud han berre imot. Den indre daninga var for Aasen «... en Forfremmelse og Forbedring i Sjælens Evner; den er altsaa en indvortes Fuldkommenhed, som meget vel kan forliges med de Skikke, som tilhøre ethvert Folk for sig selv, og som forstandige Folk baade have brugt og kunne bruge uden nogen Uleilighed.» (Aasen 1857:64) Den ytre daninga som ein ofte kunne sjå i «visse Stænder» var noko heilt anna og slett ikkje alltid eit prov på ekte (indre) daning. «Det gaaer nemlig med Dannelsen, som med mange andre gode Ting i Verden, at den lettelig bliver forfalsket.» (Aasen 1857:63) Og sidan den ytre daninga er langt meir synleg enn den indre, vert dei som ikkje har nådd opp til «nogen rigtig Dannelse», freista til å ta etter dei skikkane som dana folk har lagt seg til. «Paa denne Maade bliver Dannelsen intet andet end Fornemhed, altsaa det som vi her i Landet kalde Storviis eller Stormandsviis. ... en Skindannelse, en ydre Forfinelse.» (s.64). I «Talar fyre tome Stolar» tala han svivyrdeleg om

	... desse sjølvvalde Regjeringar av Modeherrar og Modefruer, som sitja i dei store Byom sud i Heimen og gjera Loger, um kor Folk skulo klæda seg og byrsta seg, eta og drikka, ganga og standa, heilsa og takka, og alt slikt, som det inkje trengdest onnor Log til en den, som kvart Landsfolk fraa gamall Tid hever lært seg sjølv etter Landsens eigna Tarver. (1912 II:198)

Men sidan daninga er ein «indvortes Tilstand», er ho korkje bunden av sosial status (stand, klasse) eller nasjonalitet.
	Ein grunntanke i målreisingsarbeidet til Aasen var ynsket om å betra livsvilkåra for dei breie lag av folket. Målreisinga var for Aasen eit spørsmål om demokratisering av skriftkulturen og dermed tilgangen på lærdom. Problemet med det rådande skriftmålet var at lærdomen vart «... meddelt i en fremmed Form, saa at den ofte blev misforstaaet og sædvanlig kun halvveis eller meget dunkelt forstaaet», og fylgja vart at lærdomen berre vart for dei med best hovud og flest materielle ressursar. Den høge terskelen inn i skriftkulturen gjorde at mange frå ålmugen vende ryggen til (Aasen 1864:x). Dessutan var alt arbeidet opp gjennom hundreåra med «... at uddanne og pryde Sproget» (talemålet) og gjera det brukande «være aldeles forspildt» (s.xi) dersom dette målet ikkje kom til uttrykk i skrift. Dei språklege byrdene var ulikt fordelte: «Man skulde have ventet, at et lands Almue ikke skulde behøve at lære mere end Landets eget Sprog, og at Landets Høvdinger ogsaa skulde lære det samme, om de end selv havde lært et andet Maal. Men i Stedet derfor blev det nu netop Almuen, som maatte lære to Sprog.» (Aasen 1864:x) Aasen drog fleire gonger fram grunnlova i argumentasjonen. Han var glad både for den nasjonale fridomen og for det demokratiske innhaldet i konstitusjonen, og den formelle fridomen var eit vilkår for røynleg fridom for folket. Men det var ikkje nok for Aasen. Det kan vera «... lika so stor Tvang og Trældom i eit Land, som læst vera fritt, som i eit som heiter ufritt.»
	Likevel meinte han at det var eit ekstra stort problem var det dersom den ytre daninga vart «en Efterligning af udenlandske Skikke». Då vil «Folkets egne nedarvede Sæder altid Blive anseede som stygge og upassende, saasnart som de ere anderledes end Sæderne hos Mønsterfolkene i Udlandet.» (Aasen 1857:66) Det leier over i tilhøvet hans til nasjonalismen.

Aasen som nasjonalist
Aasen argumenterte ofte nasjonalistisk. Det er likevel eit spørsmål kva status ein skal gje 'det nasjonale' i argumentasjonen og idegrunnlaget hans. Walton har analysert det han kallar «Aasen's use of National Romantic motifs and arguments», og han meiner å sjå ei utvikling gjennom tre fasar hjå Aasen. Den fyrste er tida fram til midten av 1840-åra, og her finn ein m a «Om vort Skriftsprog» (1836). Aasen hadde då eit ureflektert tilhøve til det nasjonalromantiske omgrepsapparatet og uttrykte seg noko stivt og klossut i det kulturmålet han nettopp var sosialisert inn i. Den andre fasen går fram til 1858 og «syner ein taktisk bruk av nasjonalromantiske argument» (1984:33). Her hadde han fått eit meir medvite tilhøve til nasjonalromantikken, og han utnytta ideologien for å vinna makthavarane for prosjektet sitt ved å leggja vekt på at det han stod for, var til beste for heile nasjonen. Den siste fasen gjekk han inn i då han skjøna at dette ikkje var mogleg, etter den harde målstriden hausten 1858. Då gjekk Aasen over til å nytta nasjonalromantiske argument offensivt, mot makthavarane, og ikkje defensivt som i andre fasen. Dei tre fasane skal få liggja inntil vidare og er ikkje poenget her. Walton legg stor vekt på at Aasen nyttar nasjonalromantikken taktisk – «... nasjonalromantiske argument skal legitimera Aasens populistiske prosjekt andsynes overklassen» (Walton 1984:40).
	Walton har fått klårt fram at det urbane (nasjonal)romantiske språk- og kultursynet var fullstendig framandt for Aasen, og det har me sett Vig klaga over. Aasen hadde òg eit tvitydig tilhøve til nasjonalismen, som er meir enn nasjonalromantikk. Sjåvinisme og nasjonalt sjølvskryt baud Aasen imot, og han var kritisk til mange av dei uttrykka nasjonalismen fekk i 1850- og 60-åra. I meldinga av Folkevennen i 1852 var han mot å spreia soger om «Krigsbedrifter og Krigspuds», og skulle historia vera til nytte, måtte ho vera «renset fra al Selvros og al Overdrivelse» (Aasen 1852:34). I staden for «Krigsbedrifter og andre store og glimrende Foretagender i Historien», ville han ha opplysningar om sedene, tenkjemåten og «den selskabelige Tilstand» hjå folket i gamle dagar (s.35). Det er talande at Aasen skreiv nokre av dei mest opposisjonelle skriftene sine medan ståket omkring 50-årshøgtidinga av grunnlova stod på som verst i 1864.
	Han la stor vekt på at den språklege sjølvhevdinga i Noreg ikkje skulle retta seg mot Danmark og danskane. Gong etter gong streka han under at det var nordmennene sjølve, og ikkje danskane, som var skuld i at det norske skriftmålet vart vanrøkta og gjekk under. I 1859 skreiv Eirik Sommer at danskane «... strævde med Spott og Trugsla i 400 Aar aa nøyda Nordmennerne til aa taka fulle med det danske Maalet, og attaat stengd[e] det norske Maalet ut». I neste nummer fann Aasen det naudsynt å leggja til ein hale til andre delen av artikkelen til Sommer, der han slo fast at «... det er Nordmennerne sjølve, som ein her maa skulda paa; det er deira eigi Skuld, at Maalet deira kom i Vanvyrding.»
	Walton legg samstundes vekt på at Aasen omdefinerte nasjonsomgrepet sist i 1850-åra slik at nasjonen vart einstydande med bondestanden. Aasen avviste soleis ikkje nasjonalismen, slik t d Marcus Thrane hadde gjort, men omdefinerte han og nytta han som eit våpen mot overklassen. Han let klassemotsetnaden falla saman med den sosiale motsetnaden ved å definera bøndene som nasjonale og overklassen som unasjonal. Bøndene «... ero Landsens upphavlege (oprindelige) Folkaslag», og målet deira var «... det heimlege, tjodlege elder nationale Maalet; det er dette, som høyrer Landet og Folket til. Kunnskap elder Kultur kjem inkje denne Saki ved» (1859:136).
	I «Tjodseden» (1864) seier han beint ut at det det finst to nasjonalitetar i landet: «Mange Ord verda talade um vaar «Nationalitet» og ofta ser det so ut, som um den Ting var storleg vyrd og heidrad; ... Her er meir en berre ein Tjodsed i Landet; snarast er det tvo og dertil ymse Millomslag.» (Aasen 1958 II:300) Den eine finn han når han fer i «Innbygdom nord og sud i Landet». Her ser han den rette 'Tjodseden', høyrer «Landsens rette Maal» og merkar «den Tenkjemaaten som høyrer Folket til». Når han derimot kjem til ein «Kaupstad elder ein Herregard» finn han eit folk som er annleis tilskipa på mange måtar, «i Tungemaal og Tenkjemaate, i Samferd og Seder». Han er ikkje i tvil om kven som er den «beste elder rettaste» – det er dei som «... hava voret bundne tett saman i eit rikt Land og hava sjølve skapat [seg] si Styring og Skiping i Landet etter sin eigen Hug.» Langt mindre tilovers har han for dei som har «... dreivt seg ut yver vidsveimde Land, som vaaro litet byggjande, difyre hever det fallet deim ulett at halda saman og kjenna sin Storleike og verja seg mot framand Inntrengsla.» Han ser ut til å meina at i slike land har framande hovdingar og folkeslag lettare for å trengja inn og få folket til å «skapa seg til etter deira eigen Sed». I «Minningar...» skriv han at at ein skulle tru «... at Landet hadde nyst voret hervunnet (erobret) av framande Folk, og at Hervinnararne hadde skift Landet imillom seg, so at dei sjølve skulde no vera den rette Landslyden og styra Landet aaleine.» (s.143).
	I visse høve er det klårt at Aasen nyttar nasjonalistiske argument reint taktisk, eller vikarierande, for å legitimera landsmålet. Han går heller ikkje av vegen for å ironisera over nasjonalitetsoppfatninga til eliten. Han nyttar t d nasjonalromantikken som retorisk brekkstong hausten 1858 når han argumenterer mot framande ord og uttrykksmåtar. Sidan det var slik at «Poesien altid vil have et nationalt Udtryk og ikke vil have kunstige fremmede Gloser», måtte ein òg få ein tanke om «... at den gamle nationale Udtryksmaade dog maa være den ædleste og værdigste, medens derimod de nylig indførte fremmede Udtryk hellere kunde ansees som en lavere Talebrug, et vandrende Haandværkersprog, en Dialekt for Folk med liden Dannelse og liden Øvelse i Modersmaalet.» (1984:113) Han kalla gjerne på den nasjonale patosen som elles er framand for han: «Saa længe som vi tale ægte norsk, saa kunne vi frit kalde os ægte Nordmænd og rette Børn af de gamle Nordmænd.» Men dersom ikkje, «... kunne vi ikke længere tale om vore gamle Forfædre uden med Skam og Blusel» – då ville verda tru at «... vi ere en indflyttet Folkeslægt og ikke de rette Efterkommere af de gamle Nordmænd» (s.85).
	Samstundes er det klårt at ein ikkje kan setja likskapsteikn mellom 'nasjonalisme' og 'nasjonalromantikk', og heller ikkje redusera 'det nasjonale' hjå Aasen til einast eit retorisk verkemiddel. På det reint språklege planet kom det m a til uttrykk ved at han gjorde seg fullstendig avhengig av dei nasjonale omgrepa 'norsk' og 'dansk'. Dette var ikkje retoriske merkelappar for 'folkemål' og 'herremål', eller noko slikt (sjølv om det fall saman med slike omgrep); desse omgrepa strukturerte Aasens grunnleggjande forståing av det norske språkproblemet heilt frå 1830-åra. Ideen om 'norsk' som eit sjølvstendig språk var sjølve grunnvollen, ikkje berre for det målvitskaplege, men òg for det målpolitske arbeidet. I Norsk Grammatik skreiv han:

	Denne Opfatning [at 'norsk' er eit eige språk] er her aldeles nødvendig, for at Sproget kan blive rigtigt bedømt og nyde samme Ret som andre Tungemaal. Det kommer her ikke an paa, om Sproget er dyrket ved Skrivning eller ikke; Hovedsagen er, at man her har for sig et levende Sprog, som tilhører Landets Folk og staar paa sin egen Grund, saa at det ikke lader sig forklare som en Underafdeling af noget andet Lands Sprog. (Aasen 1864:335)

Ei nasjonal språkleg frigjering var for Aasen ein føresetnad for språkleg demokratisering. Fyrste steget var at 'norsk' måtte bli godkjent som eit mål på line med andre mål. Det var nettopp difor Aasen i so godt som kvart einaste stort og lite skrift om målet forsvarte den språklege nasjonalitetsoppfatninga si, og det var av same grunn landsmålsmotstandarane sette alt inn på å riva ho ned. Fall denne tanken, fall heile målreisinga, og alternativet ein stod att med, var å flikka på det rådande skriftmålet, som då vart 'norsk'. Aasen demonstrerer samstundes tydeleg det internasjonale i all nasjonsbygging: For stå fram som sereige og sjølvstendig, må ein bli jamgod med andre ved å skaffa seg det same som dei andre har. Ingen nasjonar vil dela flagg med andre, men flagg vil dei ha.
	Aasen avviste den romantiske nasjonalitetsoppfatninga og trua på ei 'folkeånd', men han avviste òg at «... denne Tanke om Folkets Ættemærker (eller Nationaliteten) i Grunden kun skal være en Grille eller tom Indbildning, og at det egentlig kan være det samme med hvad Viis og Maal der bruges i Landet, naar bare Folket staaer sig godt og gjør Fremgang i Klogskab og Duelighed.» (Aasen 1857:76). Skulle ein gje folket lærdom og dessutan verka på hjarta og vekkja kjensler, kunne det ikkje skje på eit framandt mål. Kvart folk har «... altid en Mængde af fine Vendinger til at betegne Tankerne med, og disse Vendinger kunne ikke skjønnes af fremmede Folk uden ved en møisommelig Forklaring, og kanske ikke derved heller.» Slik vart «de ægte gamle Ættemærker» nettopp òg

	... et kraftigt og styrkende Baand til at holde Folket sammen og virke til Enighed og et hyggeligt Samliv imellem de forskjellige Stænder eller Klasser i Landet. Dersom den ene Stand vil skille sig ud ifra Folket ved fremmedt Maal og fremmede Sæder, da kan man ikke vente nogen rigtig Enighed længer; hellere kan man da vente at see to Partier, som forfølge hinanden med Spot og Had eller ialfald ikke kunne trives i Selskab med hinanden. (s.77)

Slik snudde Aasen klassesamarbeidsideologien i det filantropiske folkeopplysningsarbeidet og nasjonalismen som integrerande ideologi på hovudet. Det vart dei øvste i samfunnet som måtte koma folket i møte, ikkje omvendt. Noko anna ville vera «Svig imod Fædrenes Minde». Å øydeleggja gamle minnesmerke, vraka fedremålet og gjera narr av alle gamle skikkar kunne høva for «... en fremmed Flok, som var indflyttet i den Tanke at styre Landet alene og gjøre Landets Folk til Trælle og Tjenere», men for «Landets rette Børn passer saadan Fremfærd sig ikke» (s.78). For Aasen var det ein føresetnad for røynleg demokrati at den kulturelle fråstanden mellom makthavarar og folk var so liten som råd:

	Ero dei [som styrer] sjølve innflutte fraa andre Land, elder hava dei gjort seg sjølve framande og berre skapat seg til etter framande Mønster, so vilja dei ogso tykjast at Landsens heile Sed og Bruk er usømeleg og dermed faa dei lettlege ogso den Tanken at dei skulo tukta Aalmugen upp til at læra deira eigen Sed; og naar slik ein Tuktarskap skal koma i Gang, so verd det sannelege liten Fridom fyre Størsteparten av Landsens Folk. (1912 II:197)

	Aasen såg striden for norsk mål i Noreg som ein parallell til striden for nasjonal frigjering i andre land. Å kalla det danske skriftmålet 'norsk', «... vilde ikke ret passe sammen med hvad vi ellers have hørt om Betydningen af en 'Nationalitet' og om Medfølelse for alle de Folkeslag, som stride mod Tyranniet og forsvare sin Ret til at hævde sin egen Arveskik.» (Aasen 1864:xvi). I framhaldet langa han ut eit spark til den rådande nasjonalitetsoppfatninga:

	Det vilde ikke passe for et Land, hvor man gjerne vil bryste sig af sine Forfædres Minde, og hvor man engang har dyrket et Sprog, som har vundet megen Opmærksomhed hos Videnskabsmændene baade i Nabolandene og flere lande. Det vilde ikke passe til en Tid, da Sprogkundskaben har naaet en større Høide end nogensinde før, da flere Folkeslag i Øst og Vest arbeide paa at dyrke et Maal, som før har været forsømt, ...

	I nasjonalismeteorien er det ein sentral tese at nasjonalismen og folkesuverenitetstanken voks fram som ideologiske tvillingar. Aasen demonstrerer dette på ein framifrå måte. Den språklege folkesuverenitetstanken hans og ideane om demokratisering av skriftkulturen var uløyseleg knytt til språknasjonalisme og nasjonsbygging. Aasens omformulerte nasjonalisme vart soleis liggjande langt frå det museale synet på målføra som Morgenbladet målbar i 1848.

9. Landsmålet før 1858

Landsmålstanken før 1852
Då Knud Knudsen lanserte oppnorskingsprogrammet sitt i artikkelen frå 1850, kunne han sjå omrisset av eit anna «Parti» i målspørsmålet. Sjølv om han meinte oppnorskinga av språket og litteraturen burde gå føre seg på den gradvise måten føreskreiv i artikkelen, ville det «... dog vistnok være meget ønskeligt, om Adskilligt skrives i det nye norske Sprog, som Nogle har tænkt skulde fremgaa umiddelbart af Bygdemaalene.» (Knudsen 1850:270). Han meinte at «... Bøger i dette Sprog, som En eller Anden, f. Ex. Ivar Aasen maatte forfatte,» ville vera til god hjelp for oppnorskinga av «Fællessproget», og ein del typar litteratur, som «Viser, Sagn Æventyr o. s. v.» ville òg høva betre i eit slikt språk (s.271). Knudsen legg vekt på at endemålet var det same sjølv om utgangspunktet var ulikt, og «Derfor bør begge Partiers Bestræbelser kun bekjempe det Fremmede, den fælles Fiende, og ikke hinanden indbyrdes.» (s.271)
	På denne tida hadde Aasen ikkje teke offentleg til orde for å reisa eit nytt norsk språk. Han arbeidde med dette som mål og gjorde det målvitskaplege grunnarbeidet som skulle til, men han heldt korta tett inntil kroppen. Landsmålstanken var likevel ikkje heilt ny. Gregers Fougner Lundh hadde tenkt seg eit nytt norsk språk bygt på målføra i 1807 (sjå s.45). I 1832 hadde P. A. Munch sameleis kasta ut den tanken at ei burde «... bringe en af vore reneste Almuedialekter i en ordentlig Form sammenholdt med vort Oldsprog, istedetfor som nu skjændigen at forhuttle og sammenjaske vore Dialekter i vild Uorden» (Munch 1832:190). Ein skal ikkje leggja for mykje denne utsegna frå 1832, som kom i ein artikkel der det polemiske siktemålet fyrst og fremst var å råka oppnorskingsfreistnadene til Wergeland.
	I 1840-åra gjekk likevel Munch eit stykke vidare med tanken, og i 1845 gjorde han utførleg greie for korleis eit norsk skriftmål burde koma i stand. Den direkte bakgrunnen for artikkelrekkja var eit ordskifte om rekonstruksjonen av eit færøysk skriftmål i Danmark (Knudsen 1923:51). Munch tok no til orde for å jamføra fleire av «vore fornemste saakaldte Dialekter» og jamføra dei med «det ældre norske Sprog og sig selv indbyrdes». På denne måten skulle ein finna systemet og «tilveiebringe eller kalde til Live et almindeligt norskt Folkesprog». Dei to viktigaste skilnadene frå framlegget i 1832 var at Munch no ikkje lenger ville byggja berre på ein dialekt, og at han i 1845 gjekk imot å ta opp norrøne bøyingskategoriar som hadde falle bort i målføra (som personbøyingar av pronomen og verb, og kasus). Munch ville ha ein fast normal både for formverk og lydverk, og han ynskte seg ei ordbok og ein grammatikk, eller i minsto ei rettskrivingslære. Det er i det heile liten praktisk skilnad på framlegget til Munch, og det landsmålet Ivar Aasen etter kvart stilte opp og arbeidde for. Største skilnaden ligg i bruksområdet. Munch tenkte seg ikkje at det nye målet skulle bli eit vanleg bruksmål. Det skulle fyrst og fremst nyttast i folkeviseoppskrifter «og andre lignende Prøver paa Folkesproget», og dessutan i sogeomsetjingar. Dette speglar ein svært viktig ideologisk skilnad mellom Aasen og Munch.
	I siste helvta av 1840-åra gjekk Munch likevel langt i å argumentera for eit vanleg norsk bruksmål bygt på målføra. I ei avhandling om norrønt i 1846, skreiv han at eit verkeleg norsk skriftmål «... var ei utænkelig, om der end vilde hengaae Generationer, indtil den saakaldte dannede Mand vænnede sig til at benytte Nationalsproget». Det var i dette verket Munch lanserte teorien om at det norrøne målet berre var opphavet til norske bygdemål og islandsk, og ikkje til dansk og svensk (Knudsen 1923:63). Han var inne på det same i tala til minne om forfedrane som vart prenta i byrjinga av 1847. Her prisa han bygdemåla for at «oldsprogets Klang» og «ægte Ordforraad» lever i dei, og bygdemåla var jamvel betre enn norrønt av di «de byrdefulle grammatiske Former ... heldigvis» var falne bort. Målet hadde soleis vorte meir tilgjengeleg. Bondemålet var «vort virkelige Modersmaal», og «... et almindeligt og med Oldsprogets Studium nøie forbundet Studium» av dette målet er «min Yndlingside».
	Arbeidet til Aasen, eller iallfall at Aasen arbeidde, ser ut til å ha vore velkjent før grammatikken kom ut i 1848. I meldinga av grammatikken skreiv P. A. Munch at for «... Vore Læsere her i Landet er Forf. allerede af Navn og Ry saa bekjendt, at nogen nærmere Omtale af hans Virksomhed og særegne Berettigelse dertil vilde være overflødig.» (Munch 1848:34) No ligg det ei dramatisk avgrensing i 'vore Læsere' sidan berre ein ørliten del av det norske folket las Norsk Tidsskrift for Videnskab og Litteratur kring 1850, men me kan iallfall tru at dei (få) innan eliten som fylgde med på kva som vart skrive om målspørsmålet, kjende til Aasen og arbeidet hans før 1848.
	Ved andre høve hadde det òg kome opp ynske om eit norsk språk, som peika i ei anna lei enn oppnorsking av det danske skriftmålet. I året 1840 ynskte ein innsendar i Moss Tilskuer eit fullstendig språkleg brot med Danmark, og han gjekk til åtak på oppnorskingstanken og ortofonien. I 1849 heldt visepreses i Vitskapsselskapet i Trondheim, Olaus Vullum, ei tale der han kunngjorde at tida no var komen for å syta for «... sit Folks Frelse fra national Fortabelse»: «Valget bydes os nu viselig for sidste Gang. Naar det gjenfundne Sprog blev – hvad Prof. Munch anseer som en forholdsviis let Sag – ophøiet til Skriftsprog med den gamle Retskrivning, hvilket Opsving skulde da ikke vor hele Almuesunderviisning inden kort Tid faa!» Sjølv om Aasen ikkje lanserte nokon målreisingstanke i 1848-grammatikken i den tydinga at han ville ha eit nytt ålment bruksmål, tok han i varsame ordelag til orde for å setja opp ei samlande norm: «Den Tanke ligger rigtignok meget nær, at man skulde forsøge at danne et Skriftsprog enten efter een af de fortrinligste Dialekter eller efter flere Dialekter i Forening.» (Aasen 1848:xi)
	Det var nok ikkje mange som tenkte seg at arbeidet til Aasen skulle enda opp i eit nytt bruksmål. Derimot var det store voner til at arbeidet hans kunne gje i eit normalmål til vitskapleg bruk. Innsamlinga av språkleg tradisjonsstoff skaut fart utetter 1840-åra, men arbeidet leid under skortande kunnskap om målføra, og folkeminnegranskarane hadde store tekniske vanskar med å gje att varierande norske målføre. Før 1850 var det berre nokre få og spede freistnader på å normalisera målføreoppskrifter. Den vesle normeringa som var, gjekk hovudsakleg ut på å tilpassa lydverket i målføra til hovudprinsippa for ortografien i dansk (og svensk). Bøyingsverket prøvde ingen å normera, og her var det serskilt mange inkonsekvensar, ofte i ein og same tekst. Heller ikkje freistnadene til P. A. Munch i 1846 var serleg vellukka (Indrebø 1951:412).
	Den kulturpolitiske motivasjonen for å stø Aasen, var soleis dels museal og statslegitimerande – ein trong eit norsk språk å ha på utstilling for å synleggjera at 'norsk' var eit eige språk og at Noreg difor var ein nasjon. Dels var han òg vitskapleg – folkeminnegranskarane trong ein betre reiskap. Ein meir beinveges målpolitisk motivasjon var at målføregranskingane skulle vera til hjelp i oppnorskingsarbeidet. Målføreordlister var «... en Grundbetingelse for en heldig Revision af Sproget,» meinte C. A. Holmboe (1844:148). Tanken til Fredrik Moltke Bugge og resten av det nasjonalromantisk inspirerte eliten som engasjerte Aasen i 1841, hadde heile tida vore at arbeidet skulle tena oppnorskinga, ikkje at ein skulle få eit tevlande skriftmål (jf Walton 1991:222). Dette programmet freista F. M. Bugge setja ut i praksis med Iliade-omsetjinga i 1852, som var sterkt inspirert av arbeidet til Aasen (sjå s.132ff).
	Etter at grammatikken og ordboka kom ut i 1848/50 fekk Aasen ein eineståande posisjon i det norske målordskiftet, og han vart ofte dregen inn som autoritet og sanningsvitne. Eg har ikkje kome over kritiske ord om han i pressa før hausten 1852. Likevel er det god grunn til å tru at den ålmenne og lite artikulerte mistrua til det nasjonale som ein fann i konservative krinsar etter 1850, òg råka Aasen. Ein innsendar i Den norske Rigstidende tok i desember 1850 til orde for at staten skulle gje Aasen stipend. Her skreiv han, i ålmenne vendingar:

	Vistnok har den herskende Reaction, vel tildeels skrækslagen over den ultranationale Fanatismes Udsvævelser, ogsaa hos os, saavel i den «intelligente» som i den «Obscurantistiske» Leir bragt det i Mode, at undervurdere Nationalitetens Betydning for det politiske og høiere Folkeliv, for Culturen og Friheden i Almindelighed, men denne unaturlige Retning, fremkaldt ved Yderligheder hos den anden Side, har ikke fordærvet det egentlige Folks sunde Sands, ...

Innsendaren var sjølv ein varmhuga skandinavist, og i ein note kom han med ein varsam kritikk av Aasen for «en vis Grad af Eensidighed» i norsk nasjonal lei.
	Den eventuelle skepsisen til Aasen ovra seg likevel ikkje som open motarbeiding. I 1840-åra freista rett nok både Vitskapsselskapet i Trondheim og det målvitskaplege miljøet på Universitetet (serleg Munch og Holmboe) å styra arbeidet til Aasen. Trass i dette må ein seia at Aasen i det store og heile fekk det som han ynskte, og at han var teken under dei vernande vengjene til den nasjonsbyggjande eliten det fyrste tiåret etter 1841.

Den fyrste striden om landsmålet
Den fyrste landsmålsmotstanden
Aasen sjølv utløyste den fyrste striden om landsmålet. Motstanden kom fram då Aasen tok til orde for å gjera landsmålet til eit vanleg bruksspråk, noko han gjorde i ei melding han hadde vorte oppmoda om å skriva av det fyrste heftet av Folkevennen. Hovudsakene i meldinga var korleis Folkevennen levde opp til Aasens idear om folkeopplysning, og korleis Ole Vig hadde lukkast med å skriva eit folkeleg språk. Aasen kom med ein del motlegg mot det han tykte var ulagleg oppnorsking. På dei vel 30 boksidene tok Aasen med ei snau side som er hovudgrunnen til at meldinga i dag vert hugsa:

	Forholdet imellem de to Sprog er forøvrigt af en saa uheldig Beskaffenhed, at den eneste sikkre Udvei for os vilde være at anlægge en aldeles norsk Sprogform, saaledes at Formbygningen dannedes efter en eller flere af de bedste Dialekter, og Sprogstoffet dannedes ved det almindelige norske Ordforraad, med stadigt Hensyn til det gamle Sprog. Kun ved en saadan radikal Reform vilde Sprogets Nationalitet atter kunne sættes paafode; idetmindste er jeg ikke istand til at see nogen tilstrækkelig Hjælp i noget andet. (Aasen 1912 III:47)

Det ville vera til hjelp for ålmugemannen sidan han då ville læra eit mål som fall han lett, «og som han uden Tvang og uden Fuskerie kunde bruge til dagligt Brug». Aasen såg likevel ein heil del praktiske problem, og serleg ville det ta tid å laga gode avløysarar for framandord. Sidan dette enno ikkje var «tilstrækkelig opklaret», og so mange tyktest ha «en inderlig Frygt og Rædsel for dette norske Sprog», ville ikkje Aasen hefta seg lenger ved denne saka.
	Denne slengmerknaden var nok til å kalla fram reaksjonar, og ordskiftet som fylgde, gjekk inn i og vart skjerpa av den harde målstriden som alt var i gang om Iliade-omsetjinga til Bugge og det norske teatret. I alt vart landsmålet omtala i kring 15 innlegg hausten 1852 og vinteren 1853. Striden er skildra i Djupedal 1969, so eg skal nøya meg med hovudpunkta. På kritikarsida stod Den norske Tilskuer med bladstyraren Ludvig Kr. Daa og Bernhard Roggen, Christiania-Posten og Monrad. Dei som forsvara ein slags landsmålstanke, eller i minsto tok til motmæle mot kritikken, var Aasmund O. Vinje i Drammens Tidende, Mathias Dahl Gjessing, Niels Hauge og Aasen sjølv.
	Den kvassaste kritikken kom frå Bernhard Roggen, som tok utgangspunkt i den motsetnaden mellom norskdom og europeisk daning som Aasen hadde avvist i meldinga av Folkevennen. Motsetnaden var røynleg nok, meinte Roggen, og ein måtte velja. Ved å fjerna tyske ord på 'an-', 'be-', 'er-' osb «... kommer omtrent en Tolvtepart af vore bedst nuancerede Begreber at gaa tilgrunde», var Roggen redd for. Han kunne dessutan ikkje skjøna kvifor bonden skulle dragast inn daninga, for «Bonden er overalt udenfor den europæiske Dannelse». Skriftmålet var det «aandelige Liv» og «Udtalelsesmiddel» for alt han sjølv tenkte og følte, og det skulle ingen få ta frå han. Skriftmålet stod heller ikkje i vegen for utdaninga av ålmugen, meinte han. Det viktige var at skriftmålet var «... et af Kosmopolitismens paavirket Sprog».
	Ludvig Kr. Daa hadde heller ikkje mykje til overs for framlegget til Aasen, og han konsentrerte seg om å få fram «denne ny Bevægelses kulturhistoriske Urimelighed» ved å peika på dei mange praktiske problema. Ålmugen skjøna dansk godt og ynskte slett ikkje noko nytt mål, meinte Daa, som sjølv aldri hadde høyrt eit slikt ynske. Den same kritikken kom på redaksjonell plass i Christiania-Posten.
	Monrad måtte ut for å forsvara det norske teatret sist i desember. Då kommenterte han framlegget frå Aasen, som han ikkje hadde mykje sans for: «Selv den Idee at hæve Almuesproget, Bondemaalet strax til Literatursprog eller endog lade det fremtræde paa Scenen, maa vi fra vort Standpunkt, idetmindste for det Første, betragte som uudførligt Sværmeri.» Rett nok kunne sume målføre ha ein «... ædel Klang og en Rigdom paa gode, betegnende Udtryk», men like fullt var det «... nu herskende, fra det Danske stammende, Skrivt- og Kultursprog en Kjendsgjerning». Å laga eit nytt språk var difor «... en aldeles upraktisk Tanke, der gaar stik imod alle Sprogudviklingens Naturlove». Med dette hadde Monrad lagt fram dei innvendingane mot landsmålet som han førde fram med stor tyngd ved fleire høve det neste tiåret.
	Andre innlegg målbar motlegg av same slag. Serleg interessant er det at motstanden mot landsmålet alt i 1852 bygde bru mellom frontane i teaterstriden: Motstandarar og tilhengjarar av Den norske dramatiske Skoles Theater fann kvarandre når landsmålet kom på tale. At Christiania-Posten og Bernhard Roggen var negative til landsmålet, var inga overrasking. Dei stod i fremste rekkja i kritikken av det norske teatret. Derimot hella Daa meir til andre sida i teaterspørsmålet, for ikkje å snakka om Monrad som var ein av hovudmennene bak det norske teatret.

Forsvaret for landsmålet i 1852/53
Ein skal vera varsam med å skilja for skarpt mellom forsvaret for landsmålet og forsvaret for oppnorskingslina so tidleg som i 1852/53. Hovudfronten gjekk mellom dei som ville gjera noko aktivt med skriftmålsstoda på eine sida, og tradisjonalistane på hi. Likevel kom det fleire innlegg som klårt og utvitydig støtta Aasen, og som jamvel gjekk lenger enn han. Aasen sjølv svarte på kritikken frå Roggen og Daa, men han var fyrst og fremst ute etter å avdramatisera framlegget sitt. Han hevda at meininga hans ikkje var å innføra eit nytt språk ved lov frå nyttår, og «Det var ikke engang min Tanke, at man skulde begynde med Folkeskrifter i et nyt Sprog, ihvorvel jeg ikke havde anseet det for skadeligt, om der fandtes saadanne» (s.61). Han ville heller gå varsamt fram og ta i bruk landsmålet i «... Samlinger af norske Ordsprog, Gaader, Stev, Viser, Folkesagn og Eventyr» (sst). Når ein hadde laga ein plan for språkform og rettskriving kunne ein gå eit steg vidare, «... saasom til Folkeskrifter, Naturskildringer, Poesier, Noveller og deslige». Han tykte det var for tidleg å «trætte om Sagen» på eit tidspunkt då det korkje fanst nokon plan eller konkrete freistnader å halda seg til (s.66).
	Innlegget til Niels Hauge var òg av den varsame og moderate slaget og han visste ikkje heilt kva han skulle meina om framlegget til Aasen. Men han tykte det var «Umagen verdt at forsøge at anlægge et nyt for Almuen mere tilgjængeligt Sprog i Folkevennen». Poenget for Hauge var det demokratiske: Dette ville letta «Adgangen til den europæiske eller Nutidens Kultur og Oplysning» for ålmugen. Han gjorde jamvel framlegg om at heile Folkevennen vart skriven på landsmål.
	Vinje deltok jamt over i dei fleste ordskifte om kulturspørsmål gjennom Kristiania-korrespondansane sine i Drammens Tidende, og målordskiftet var ikkje noko unntak. På denne tida var han radikal oppnorskingsmann, og han deltok i teaterstriden på den 'norske' sida. Han såg på Knudsen, Aasen, Bugge, Munch og Unger som same partiet og vona dei kunne «... opstille Staveregler og vise hvorledes optagendes Ord skulde knytte sig til det Sprog, vi nu engang maa skrive indtil videre». Elles nytta han mange og sterke ord mot «Danskepartiet» og hevda at «... den studerende Stand og det meste af Byernes Befolkning ere blevne Danske».
	På nyåret 1853 kasta Romsdals-presten Otto Theodor Krogh seg med liv og lyst inn i målstriden. Han var ein trufast deltakar i offentlege ordskifte, og denne gongen var han mest ute etter Ole Vig. Krogh målbar ein sterk skepsis på eit konservativt grunnlag til det 'folkelege' i opplysningsarbeidet. Han hadde dessutan stor mistru til oppnorskingsplanane åt Knudsen og vil ha klåre liner i målspørsmålet. Trass i mange personlege og polemiske utfall mot Vig og andre folkeopplysarar, var ikkje kritikken hans heilt utan konstruktive innslag, sjølv om Høverstad (1953:209) stemplar det nemnde innlegget som «sers ringt skrive» og difor ikkje vil referera det. Prestane var for Krogh «Lyset i Mørket» på bygdene, det som daninga gjekk ut frå. Men samstundes hadde han fått røyna problema bygdefolket har med å skjøna prestemålet, og sjølv skjønar han heller ikkje alltid dei. Folket hadde rett til å få forkynt Guds ord i eit skjøneleg mål. Han vona difor Aasen kunne omsetja breva frå Paulus til målføre. Kan henda fekk ein jamvel oppleva at «... det stødige og forsigtige og med det norske Folks Grundtone velbekjendte 'Morgenblad' udkom Nytaarsdag anno 1870 paa Bygdemaal»? Det meinte han likevel var vanskeleg sidan det var uråd å få dei 200.000 som sokna til dansken å gje opp målet sitt.
	Det mest forvitnelege med Krogh var at han sjølv sytte for å få omsett utdrag or evangelia til tresfjordmål. Resultatet vart publisert i Morgenbladet i slutten av mars. Målet var slett ikkje stygt, tykte han. Tresfjordingane elska det dessutan som «en Moder sit vanskabte Barn». Rett nok såg dei på skriftmålet som heilagt – det var eit mål dei aldri hadde synda i, men skriftmålet var òg eit mål dei aldri hadde elska i, «... og den som ikke elsker har heller ikke kjendt Gud; thi Gud er Kjærlighed». Den «almindelige Indførelse af Bygdemaal» trudde han framleis ikkje på, men han gav likevel ikkje opp vona, og ville fylgja med i det andre skreiv «til Sagens nærmere Belysning».
	Desse døma er dregne fram for å syna mangfaldet i tilnærminga og argumentasjonen og dei flytande skilja på den språkreformistiske sida. Dei som på eit eller anna vis målbar godhug for Aasen, gjorde det både med pedagogiske, demokratiske og nasjonalistiske argument, og dei var samstundes både for og mot Knudsen og oppnorskinga. Me kan ikkje tala om eit klårt landsmålsparti etter striden i 1852/53, men tanken var lufta og diskutert offentleg for fyrste gong.

'M. G.' – ein einsleg landsmålsstrevar
Ein deltakar i den fyrste striden om landsmålet er enno ikkje nemnd, og han fortener ein eigen bolk. Han som utan samanlikning stod fram som den mest ihuga landsmåltilhengjaren i fyrste helvta av 1850-åra, heitte Mathias Dahl Gjessing.
	Gjessing skreiv innlegg om målspørsmålet frå 1852 til 1857. Det fyrste stod på prent i november 1852, etter at striden om landsmålet hadde kome opp. Det kom fleire kommentarar, og han skreiv eit nytt svar i februar 1853. Sumaren 1855 var han på eit møte i Folkeopplysningsselskapet der ålmugeskulen vart drøfta, og det fekk han til å skriva det tredje innlegget. Det fjerde skreiv han vinteren 1857 etter at eit prestemøte hevda at ålmugen hadde problem med å skjøna det dana talemålet. Det siste kom på prent medan striden mellom Vig og Botten-Hansen var på det heitaste. I alle innlegga talar han for landsmålet, stort sett med dei same argumenta. Eg ser dei difor under eitt.
	Gjessing var ikkje lågmælt og varsam, slik Aasen og Hauge var i 1852. Tvert om opnar han fyrste innlegget med å kunngjera at «Kampen mellem Folkesproget og Bogsproget er i fuld Gang». Den grunnleggjande analysen hans av målstoda var at ein hadde ei nasjonal målkløyving i landet: Skriftmålet stod ikkje «... i det rette Forhold til vort Folkesprog, ... som svensk, dansk, hollandsk, spansk Skriftsprog staar til Folkesprogene». Skriftmålet og «... Bymaalet, eller Talesproget blandt de mere Dannede» var dansk, bortsett frå nokre norske ord og ei noko anna uttale enn i Danmark (24.11.1852). Han jamfører fleire gonger målstoda i Noreg med kløyvinga mellom svensk og finsk i Finland, polsk, ungarsk og italiensk i Austerrike osb.
	Eit romantisk språksyn skin gjennom nokre stader. Han talar om at det norske målet må vinna med tida av di det har ein «... indre Berettigelse som svarende til Folkeeiendommelighederne og Landets særegne Forholde» (15.02.1853). Dette perspektivet står likevel i bakgrunnen, og same staden er han snar til å få fram at motstanden hans mot dansk «... har ikke blot Fædrelandsforfængeligheden til Grund».
	Argumentasjonen hans er i det store og heile Aasens, og han har fyrst og fremst eit praktisk syn på målspørsmålet. Hovudproblemet med det danske skriftmålet var at skriftmålet og det dana talemålet var til stort hinder for utbreiinga av opplysning. «Jeg antager, at den ringere Læselyst blandt Almuen, selv den mere Dannede Deel af vor Middelstand, væsentligen skriver sig fra Skriftsprogets Forskjellighed fra Landbefolkningen.» (24.11.1852). Og kor mykje gjekk ikkje tapt av det som vart sagt i kyrkjer, skular og rettssalar av di ålmugen hadde problem med å skjøna det dana talemålet? (sst) Den djupe målkløyvinga var uheldig for nasjonen av di ho gjorde kontakten mellom høg og låg i samfunnet vanskeleg.
	Løysinga hans var, som Aasen ville, å leggja folkemålet til grunn for skriftmålet. Det var urettvist at byrda med å ha to språk i landet låg på den minst utdana delen av folket, og ho burde heller veltast over på den mest ressurssterke: «Thi at Folkets Lærere og Dommere og andre Embedsmænd rigtig forstaa Folkets Maal og kunne gjøre sig fuldkommen forstaaelige for Menigmand, synes at være en meget simpel Fordring fra Folkets Side». Difor bør embetsmennene påleggjast å læra «Folkesproget». Men alt skulle skje utan tvang og «Uret». (25.11.1852).
	Han avviste oppnorsking av det danske skriftmålet som ein farande veg. Det ville gå «... saa langsomt fremad, at mange Menneskealdre vilde tabes for Oplysningens raskere Udbredelse, inden vort Skriftsprog havde naaet en saadan Tilnærmelse til Folkesproget, at det blev forstaa[e]ligt for Folket.» (15.02.1853) I dei to fyrste innlegga vona han kunnige menn som Keyser, Munch, Unger og Aasen ville gå saman om å setja opp reglar for eit nytt mål, og etter at Aasen lanserte landsmålsnormalen med Prøver af Landsmaalet i 1853, stødde han seg til Aasen-normalen. Han avviste å ta opp att gamalnorsk som skriftmål. Han problematiserte elles korkje det definitive nasjonale skiljet mellom norsk og dansk, eller korleis normalen burde vera.
	Derimot var han klår og konkret i spørsmålet om korleis det nye målet skulle takast i bruk. Han understreka fleire gonger at det ikkje måtte nyttast tvang. Dei to måla fekk leva side om side, i fredeleg tevling, so fekk ein sjå om det var det norske, det danske eller eit blandingsmål som sigra. Sjølv var han overtydd om at landsmålet til slutt ville vinna, og det var eit mål for han at nasjonen med tida skulle samla seg om eitt mål. Målkløyvinga var skadeleg i seg sjølv, og det burde berre vera ei overgangsordning å nytta norsk i bygdene og dansk i byane. Eit sams mål var naudsynt for den ynskjelege geografiske og sosiale integrasjonen i nasjonen.
	Gjessing ville at det skulle lagast ei ordbok og ei språklære for det nye målet. Fyrst burde det bli teke i bruk i folkeskrifter, «... og navnlig vilde vel 'Folkevennen' være passende til Forsøg i denne Retning». Ein måtte undervisa i målet på lærarseminara, på Universitetet og etter kvart i dei lærde skulane og borgarskulane som eit fritt fag, og når dei fyrste vanskane var overvunne, burde ein nytta målet i «... alle de Bøger, der skrives for Almuen, navnlig Lærebøgerne, ligesom den hellige Skrift snarest muligt burde oversættes i Folkesproget». Dinest burde målet bli «Kirke- og Skolesprog og Retssprog paa Landet», og det burde «... paalægges Enhver, som vilde overtage en Bestilling blandt Landalmuen» at dei kunne målet (24.11.1852; om lærarutdaninga, sjå serleg 14.07.1855). I 1857 gjorde han òg framlegg om ein post for Aasen ved Universitetet.
	Ingen argumenterte før 1858 klårare og meir konkret for ei ålmenn landsmålsreising enn Gjessing, og han var jamvel so godt som åleine om å gjera dette. Det store spørsmålet er sjølvsagt kvifor.
	Mathias Dahl Gjessing (f.1814) var frå Kristiansand. Faren, Mads D. G., var offiser 1809-14 og deretter ekstraskrivar i Revisjonsdepartementet. Han skreiv òg ein del dikt og nokre skodespel. I 1830-åra var Mathias kontorbetjent og bankadvokatfullmektig, og i 1841 tok han juridisk embetseksamen. Frå 1838 til 1849 var han ekstraskrivar i Kyrkjedepartementet, og deretter var han fullmektig, kasserar og sekretær i Enkekassa. Han skreiv ei rad artiklar i ymse aviser og blad. Emna varierte frå flaggsaka og Wergeland (1844) over vallova (1845) og myntfoten til skatt og pensjon. Han hadde mange verv i ymse pensjonsføretak, og storparten av dei siste artiklane var om dette. Han gløymde likevel ikkje målsaka – i 1877 skreiv han ein artikkel om professorløn til Ivar Aasen. Elles var han sopass radikal at han skreiv ein artikkel i Arbeider-Foreningernes Blad i 1851. Han vart i 1854 gift med garvarmeisterdottera Amalie Beate Just.
	Det lite å finna om Gjessing og målsaka. Han førekjem overraskande nok ikkje i registeret til Aasen 1957-60. Høverstad (1953:174) nemner derimot Gjessing som ein av tretten i venekrinsen til Ole Vig i hovudstaden, m a saman med Aasen, Vinje, Knudsen og fleire lærarar. Ole Vig tok som nemnt òg opp artikkelen hans frå 1855 i Den norske Folkeskole. Målinnlegga til Gjessing vantar det sterke grundtvigianske preget som ein finn hjå Vig, men elles er tilnærminga hans til målspørsmålet den same som ein finn både hjå Vig, Aasen og Knudsen: Ynsket om ei demokratisering av skriftkulturen står i framgrunnen.
	Gjessing ser ut til å vera ein mann av middelstanden som har arva ei litterær interesse heimanfrå, og som makta å stiga sosialt ved å ta juridikum (med beste karakter). Dersom engasjementet hans i pensjonsspørsmålet og omsuten for ålmugen var utslag av ein viss radikalisme, rimar det bra med haldningane som rådde i miljøet kring Ole Vig. Det er då rimeleg å tru at dette har ført han inn i miljøet, og at han her har vorte interessert i målspørsmålet.
	Gjessing er eit av få døme på at hagiografane i målrørsla har svikta. Hallvard Framnes er ein av dei få som har skrive om han, og karakteristikken hans av Gjessing er råkande, sjølv om ein kan dra frå litt av patosen (Framnes sst): «Desse artiklane av Gjessing høyrer med til det klaaraste og djervaste som vart skrive um maalspursmaalet i desse aari. Dei ber bod um eit demokratisk samfundssyn, eit varmt hjartelag og ein radikal vilje til aa retta paa det meinbægje som spraaktilhøvi sette for det aalmenne folket.»

Landsmålet og løyndarlina 1853-58
Ser ein tiåret før 1858 under eitt, var landsmålsstriden 1852/53 ein parentes og M. D. Gjessing eit einstaka døme på ein som jamleg forsvarte landsmålet offentleg. Før hausten 1858 var landsmålet i det store og heile ikkje eit offentleg stridsemne.
	Aasen var heller ikkje glad for striden som kom opp i 1852. I 1862 skreiv han til landsmålsmannen Marius Nygaard i Bergen om soga åt landsmålet, og her skreiv han om striden i 1852: «Ellers so kom no denne Striden nokot for tidlegt; for det var ikkje nokon, som hadde seet nokot Landsmaal endaa. Det var fyrst eit Aar seinare (1853), at eg vaagade meg ut med mine «Prøver», som endaa var berre ein veik og trivlande Freistnad.» Den norske Tilskuer hadde kome «so glupande, at det var reint avskræmelegt.» I 1848-grammatikken hadde han ikkje tort å tala stort om landsmålet, skreiv han, «... og mest fyre det, at eg var i stor Uvissa, um kor Maalformi skulde rettaste vera lagad; lika eins var det, daa Ordboki kom ut». Striden i 1852 må nok soleis reknast som eit arbeidsuhell. Strategien hans ser ut til å ha vore at dersom ein berre fekk publisert høvelege skrifter i eit høveleg landsmål, ville folk sjå at det dugde og få godhug for målet, utan at stor og opprivande strid var naudsynt. Som Knudsen ville Aasen gå «Gradvishedens Vej», men på ein noko annan måte. Knudsen ville endra sjølve målet litt etter litt. Aasen ville la det nye målet bli teke i bruk litt etter litt.
	Utetter 1850-åra fekk Aasen arbeidsro. Landsmålsnormalen fall på plass med Prøver af Landsmaalet i Norge (1853) og noko meir prøving åra etter. Han skreiv I marknaden (1854) og gav ut Ervingen (1855), og soleis fekk han landsmålet på scenen. Han skreiv og publiserte eit og anna diktet, og han fekk prenta eventyr, segner og småstykke på landsmål og bygdemål i Folkevennen og ymse andre periodiske publikasjonar med opplysande føremål og med 'folket' som målgruppe. I 1856 kom Norske Ordsprog som han hadde annonsert alt i fortala til Prøver af Landsmaalet (1853), og i 1858 omsette han Fridtjofs Saga til landsmål. Aasen arbeidde jamt og trutt og vona folk etter kvart ville venja seg til det nye målet. En liden Læsebog i Gammel Norsk (1854) var eit utslag av den same tanken. Elles må den fyrste diktsamlinga på landsmål, Soga-Visor (1857) av Trondheims-mannen Eirik Sommer nemnast. Serleg mange andre som interesserte seg for landsmålet var det ikkje i perioden. Målstriden galdt hovudsakleg det dansk-norske målstrevet, der Knud Knudsen og Ole Vig var framgrunnsfigurar, og teatermålet som det jamt var strid om.
	Landsmålsskriftene til Aasen var tekne vel imot, og eg skal stort sett la dei reaksjonane liggja. Prøver af Landsmaalet vart venleg og lojalt meld av Vinje, Botten-Hansen og Unger, som alle høyrde til mellom sympatisørane. Ervingen vart sameleis meld av Vinje, Bjørnson, Botten-Hansen og Monrad, og Norske Ordsprog vart meld serleg grundig og positivt av Ole Vig. Sume av meldingane, som dei av Vinje, hadde ein offensiv tone der landsmålsskriftene vart sette inn i ein vidare strategi i arbeidet for eit fullnorsk skriftmål. Vigs melding er i ei serstode sidan han kjem med prinsipielle motlegg mot Aasen-normalen og dei etymologiske formene. Andre, som Monrad, var klårt negative til tanken om å stilla opp landsmålet som eit vanleg bruksmål. Men jamt over vart landsmålsskriftene vel mottekne av di dei heldt seg innanfor dei språkbruksområda der den rådande estetismen kunne godta avvik frå det vanlege skriftmålet. Ikkje ein gong dei høgrøysta landsmålskrava til Gjessing fekk svar. Striden i 1858 stadfeste likevel at dei motsetnadene som hadde kome opp i 1852/53, og som ein kan sjå utetter 1850-åra, framleis var høgst verksame.

10. Nye minningar frå målstriden om hausten 1858

Opptakt
Etter hausten 1852 gjekk Aasen i målpolitisk eksil, men i 1857 kom han fram att med det kritiske essayet «Om Dannelsen og Norskheden», prenta i Folkevennen.
	Stykket var eit prinsipielt oppgjer med det rådande synet på tilhøvet mellom språk, kultur, daning og nasjonalitet, og Aasen gav ei brei framstilling av sitt eige syn på dette spørsmålet. Det som er sagt om idegrunnlaget til Aasen i kapittel 8, er i stor mon representativt for innhaldet. Han slo fast at røynleg «Dannelse» var «en Forfremmelse og Forbedring i Sjælens Evner; den er altsaa en indvortes Fuldkommenhed» (Aasen 1857:64). Dette hadde ikkje noko å gjera med skikkar, nasjonalitet eller sosial bakgrunn. Han polemiserte mot alt som smakte av falsk og påteken ytre daning, som han kalla både «Fornemhed», «Skindannelse», «en ydre Forfinelse», eller oppførsel etter «Storviis eller Stormandsviis» (t d s.64).
	Han freista definera kva som låg i omgrep som «Nation», «Nationalitet» og «Norskhed», og han kritiserte dei utanlandske skikkane som hadde slege rot i byane og haldningar som sa at det norske stod attende for det framande. Problemet var ikkje innflyttarane, men dei mange nordmennene som har «gaaet over til de fremmede» (s.71). Men på den andre sida hadde nordmennene mykje å vera glade for. Landet var rikt på ressursar, og det låg heldigvis i «en Udkant af Verden» og hadde grannar som «ikke ere stort mere anseede end vi selv». Han meinte dessutan at nordmennene utgjorde «... saa godt som en eneste Æt eller Stamme, og at dette er den samme Æt, som først har ryddet og bygget dette Land» (s.73). Posisjonen som liten nasjon i utkanten var sjølvsagt eit problem for dei som «... have ærgjerrige Tanker og tragte efter megen Magt og Anseelse i Værden», men so lenge ein var nøgd med luten sin og ynskte fred og ro, «saa er dog ikke vor Stilling saa slem endda» (s.75).
	Aasen var glad for dei nye innsiktene ein hadde vunne om språktilhøva i Noreg, for «... da vil rimeligviis den Tanke at reise dette Maal til en større Værdighed, end det hidtil har havt, ikke længere synes saa underlig som før» (s.95). Han tok til orde for ei atterreising av eit norsk skriftmål og ynskte at kunnige menn «... vilde begynde at skrive Bøger, F. Ex. Fortællinger og slige lettere Sager, i en saadan fuldkommen norsk Form, som de da alle maatte være enige om at følge» (s.98). Dette grunngav han både med at det ville gjera tilgangen til skriftkulturen lettare for folket, og at det ville styrkja sjølvkjensla til ålmugen og heile nasjonen.
	Stykket må lesast på bakgrunn av serleg tre tilhøve. For det fyrste meinte Aasen at han no hadde eit brukande skriftmål å tilby, og han var klår for å gå meir offensivt ut. Som han skreiv i eit brev til Ludvig L. Daae i november 1857: «Desuden anseer jeg nu mit Sprogsystem for at være saa vidt gjennemtænkt og ordnet, at det kan gaae an at bruge det, ialfald til en Begyndelse.» Dinest hadde Aasen no fleire års røynsle frå det filantropiske opplysningsarbeidet gjennom Selskabet til Folkeoplysningens Fremme der han hadde vore meir eller mindre aktivt med sidan skipinga hausten 1851. Her hadde han møtt mange av dei haldningane han kritiserte i essayet. Me kan soleis rekna med at Aasen har gått og gruvla ei god stund på dette, og dagboka hans fortel at han skreiv fyrste utkastet til stykket i dagane etter generalforsamlinga og representantskapsmøtet til Folkeopplysningsselskapet i februar 1857 (Aasen 1960 III:210). Me veit ikkje om Aasen vart oppmoda om å skriva artikkelen eller om det var ein beinveges reaksjon på noko han opplevde på møtet, men samanhengen er klår nok. For det tredje hadde striden mellom Paul Botten-Hansen og Ole Vig i 1857 loga opp att då Aasen sette seg ned med artikkelen (jf s.158). I essayet er Aasen innom mange av dei emna som hadde vore framme i denne striden.
	Folkevenn-heftet med «Om Dannelsen og Norskheden» låg føre like før generalforsamlinga i Folkeopplysningsselskapet i februar 1857 (Aasen 1960 III:216), og det ser ut som om selskapet tok Aasen på ordet når han etterlyste skrifter i det nye målet. Keyser kom no inn i direksjonen, og han fekk styret med på å be Aasen omsetja Fridtjofs Saga til landsmål.
	Omsetjinga kom ut som tredje tilleggsheftet til Folkevennen og låg føre i månadsskiftet september/oktober 1858. I denne samanhengen er både innhaldet og målforma mindre interessant. Ut frå det som tidlegare hadde vorte akseptert av landsmål, skulle ein tru at ei omsetjing frå gamalnorsk låg trygt innanfor det dei tonegjevande i ålmenta kunne godta. Likevel hadde landsmålstanken no fengt i fleire miljø, og utgjevinga av Fridtjofs Saga kom til å falla saman med fleire andre framstøytar frå landsmålsvenleg hald. Det vart opphavet til ein stor og skilsetjande strid om landsmålet.

Framstøytane frå landsmålshald
Attåt Aasens Fridtjofs Saga byrja Vinje å gje ut vekebladet Dølen 10. oktober. I november kom det eit langt innlegg med eit prinsipielt og filologisk tungt forsvar for landsmålet frå Bergen (prenta i Christiania-Posten), og i desember kom Ny Hungrvekja av Jan Prahl, ein målpolitisk pamflett skriven på eit mål som låg nærare gamalnorsk enn nynorsk. Dessutan kom Norske Folkeviser av Sophus Bugge ut.
	Dette førde til ei rad åtak på landsmålet i hovudstadspressa og nye innlegg frå målfolket. Det meste hende i dei tre siste månadene i 1858, men det kom nokre etterdønningar utetter vinteren 1859, serleg frå landsmålshald. Utspela ser ikkje ut til å ha vore samordna, og ein kan vanskeleg tala om ein landsmålsframstøyt i eintal. Serleg ser målmennene i Bergen ut til å ha operert på eiga hand. Samstundes var striden eit klårt vitnemål om at det no fanst sterke landsmålsmiljø i dei to største byane.
	Miljøa og opphavet deira vert skildra og drøfta nærare i kapittel 12. Emnet her er innhaldet i dei mange utspela. Det er naturleg å ta det som kom frå Bergens-miljøet og Kristiania-miljøet kvar for seg, både av di dei var mykje godt ubundne av kvarandre, og av di ein kan sjå ideologiske skilnader.

Bergens-modellen
Dei to tunge innlegga frå Bergen må i det store og heile ha vore utforma før målstriden braka laus i hovudstaden, men dei nådde ikkje ålmenta før striden hadde rasa ei stund. Artikkelen «Lidt om norsk Sprog» av Marius Nygaard stod i Christiania‑Posten i midten av november, men det er klårt at han var skriven tidlegare. Han inneheldt heller ikkje 'litt', men i alt over 10 spalter med prinsipiell argumentasjon for landsmålet. I desember kom Ny Hungrvekja av Jan Prahl ut. Prahl nemnde Aasens omsetjing av Fridtjofs Saga, men ein må rekna med at han alt hadde arbeidd med boka ei god stund før Fridtjofs Saga kom ut.
	Christiania-Posten hadde eit poeng når avisa meinte «... hin Opsats [artikkelen av Nygaard] i det Hele taget syntes at være forfattet af en Mand, der, skjønt vistnok ret dygtig, dog først temmelig nylig er traadt ind paa Filologiens Enemærker, saaledes viser ogsaa det nævnte Spørgsmaal Umodenhed.» Nygaard var 20 år då han skreiv artikkelen og hadde då studert målvitskap i hovudstaden i tre år (sjå s.285f).
	Det teoretiske og metodiske grunnlaget for artikkelen var skulerett henta frå tysk romantikk og samanliknande målvitskap. For Nygaard var «... det nationale Element i Sproget af overordentlig Vigtighed, thi norsk Sprog er mig det vigtigste Udtryk for norsk Nationalitet», og «... et Folk, som savner dette Nationalitetens vigtigste Kjendemærke, kan kun have svagt Haab om en selvstændig Fremtid». Han registrerte at det for tida var «... to Sprog, som kaldes «norsk», men det synes jo dog at være klart, at, er et Sprog norsk, kan et andet ikke være det, medmindre disse Sprog igrunden ere et, men det maa da først undersøges». Og det var nettopp det han gjorde i framhaldet, då sjølvsagt med det føremålet å skilja skarpt mellom norsk og dansk og ekskludera skriftmålet og det høgare talemålet frå nemninga 'norsk'. Han avviste at målet kunne vera «dansk-norsk», for den nemninga «... forudsatte, at dansk Nationalitet var det samme som norsk Nationalitet, eller at begge, blandede sammen i lige Forhold, vare gaaede over til en ny». Det var ein «historisk Umulighed» at eit språk kunne gå ut or to nasjonalitetar. Nygaard avviser blandingsmål på same vis som P. A. Munch og dei andre framståande talsmennene for den samanliknande målvitskapen. Han henta òg kriteriet for å avgjera nasjonaliteten til eit mål frå den samanliknande målvitskapen: «I Sprogets formelle Del eller den egentlige Grammatik fremtræder Folkeeiendommeligheden stærkere.» ('Grammatikken' femna her både om morfologi og syntaks.)
	Men kva skal ein stilla opp mot skriftmålet når folkemålet berre fanst i ei rad ulike dialektar? Her hadde Aasen alt gjort arbeidet og synt at dialektane berre i «uvæsentlige Stykker afvige fra hinanden». «Naar Sammenligning med et andet Sprog skal finde Sted, kan man ikke tage Hensyn til et enkelt Bygdemaals særlige Egenheder, men kun til dem, som findes i alle Dialekter eller udgjøre Folkesprogets Mærker som Enhed betragtet.» Dette utdjupa han med å syna til Aasens seks punkt over kva som djupast sett var karakteristisk for 'norsk' mål (sjå Aasen 1848:214-215, §341).
	Den skuleflinke språksamanliknaren Nygaard hadde soleis prova vitskapleg at ein hadde med to ulike mål å gjera: «Folkesproget og Skriftsproget ere ikke blotte Modifikationer af det samme Sprog, men to væsentligt forskjellige Sprog; alene hint er norsk, det andet er dansk.» Det «dannede Talesprog» plasserte han deretter like konsekvent i kategorien 'dansk', for «Det eneste Punkt, hvori Talesproget har nogen iøinefaldende Forskjel fra Skriftsproget, nemlig om haarde Consonanter for bløde, bliver tilsidst ogsaa til en ubetydelig Udtaleforskjel.»
	Den andre delen av dobbeltartikkelen nytta han stort sett til å argumentera mot det dansk-norske målstrevet. Ein fekk ikkje eit norsk mål ved å ta opp norske ord i dansken sidan det var grammatikken og ikkje ordtilfanget som avgjorde nasjonaliteten til eit mål. «De danske Former maa bort og de norske optages, hvis dansk Sprog skal give Plads for norsk.» Men då måtte ein bruka tvang, for «naturlig kan en saadan Forening aldrig blive». Her hekk metaforar frå biologien laust – «Sproget er en fuldt udviklet Organisme», og det danske målet vart jamført med ein «Podekvist». «Den kunde kanske leve, men aldrig blive andet end en blot ydre Tilsætning, som uden Skade vilde kunne afskjæres; ...». Å tala om «blandede Sprog» var meiningslaust, for slike fanst ikkje . «Et Sprog maa det være, et andet kan kun have havt uvæsentlig Indvirkning paa det.» Og om det no var mogleg, so ville me «... jo dog kun faa frem et Blandingssprog, et dansk-norsk Sprog, og det er jo ikke det, vi vilde have, men vi stræbe efter et norsk nationalt». «Fra et sproglig Standpunkt maa man saaledes protestere mod disse fornorskende Bestræbelser, idet disse baade misforstaa Sprogenes Væsen, og heller ikke lede til noget Resultat».
	Dei siste to spaltene var sette av til ein patosfylt argumentasjon for kvifor det var viktig å bli heilt norsk i målvegen. Det eine poenget var at ein hadde ein moralsk skylnad til å oppretthalda nasjonaliteten, ut frå ein ålmenn tanke om at kvar nasjon tilfører verda noko unikt. Det ein gjorde med nasjonalmålet måtte «... hvile paa en sand Grundvold. Til syvende og sidst er Nationaliteten kun en Form, men ikke en, som man kan beholde og bortkaste efter Behag, men som derimod er af væsentlig Betydning ikke alene for det enkelte Folk, men for hele Verden, da den repræsenterer en egen bestemt Side af Menneskeaanden.» Skal eit folk oppfylla denne skyldnaden, er det viktig at det uttrykkjer «en sand Folkepersonlighed» og ikkje «Affektation». Det andre og viktigaste poenget er sjølvforsvarstanken: Dersom ein nasjon skal kunna stå imot undertrykking og hevda det politiske sjølvstendet, må han vera språkleg og kulturelt sjølvstendig. Ved å kalla det danske målet 'norsk', heldt ein nordmennene i «planmæssig Uvidenhed om sit eget Værd». Dei mistydde og forakta sitt eige, og til slutt risikerte ein å koma so langt at undergraving av norskdomen ville kasta «Nordmændene i Armene paa et andet Folk».
	Den einaste farande vegen var difor å ta i bruk «Folkesproget» som skriftmål. Innvendingane om at det norske målet ikkje kunne brukast i «Civilisationens Tjeneste», møtte han med at det burde få ein sjanse. Det var ikkje snakk om å tvinga folk til å skriva det nye målet. Tvert om skulle det vera «Fuldkommen Frihed» til å nytta det eine eller det andre. Men når norsken fyrst var teken i bruk som middel for «Folkets Civilisation og Oplysning, vil den snart ogsa blive de «Dannedes» Sprog, og da først kunne vi sige, at vi ret have brudt med den gamle unationale Udvikling og begyndt en ny som Nordmænd.»
	Ny Hungrvekja kom ut anonymt i «Bergin» og var «Prentud hjá J. D. Beyer». Det har likevel aldri vore tvil om at forfattaren var den 25 år gamle Jan Henrik Fasmer Prahl. Som Krokvik (1993:165) har sagt det, sette Prahl med Ny Hungrvekja merket sitt på ytterflanken i målsoga; «... hungrvekjamålet i dag som då er det nynorske endepunktet i gråsona mot det gamle norrøne millomalderskriftmålet som vart burte i Noreg.»
	Karakteristikken er òg dekkjande for innhaldet, som her skal få stå i sentrum. Ny Hungrvekja er eit offensivt kampskrift for ei nasjonal mål- og kulturreising. Til liks med Nygaard står Prahl trygt planta i kulturfilosofien til dei tyske romantikarane. Prahl vil atterreisa norsk mål, som han kallar «norrönt». Noko brått og definitivt målbyte ville han likevel ikkje ha. «Sagan», det vil seia Prahl, «... krevr inki, at hverr mann her i landit frá visindamanninn [vitskapsmannen] til bondinn i morgun bert skal skriva og tala norrönt» (s.92). Det lyt difor «... verda gert hvat moguligt er, til at spreida kunnskapinn om norröna málit snöggar og betr bland norröna folkit enn einn higgat til hevir gert» (sst). Det vart fyrst og fremst opp til «folkaupplysingar-sambandins» (Folkeopplysningsselskapet) og Stortinget, som året før hadde motteke eit krav frå Vinje om å ta inn norrønt som valfritt fag til examen philosophicum (s.100).
	Folkeopplysningsselskapet får det glatte lag for å senda ut skrifter i «vanliga dansk-norröna vesallmáll» (s.94), og serleg for noregssoga til Keyser (s.96). Prahl vil heller at dei skal senda ut bøker på Aasen-mål, og «Me segja i Ásins norröna; di at einn tarv inki dá rædast fyri, at folkit inki skal skyna» (s.93). Han nøyer seg i fyrste omgang med å krevja at ein tredel av skriftene skal koma på norsk (s.95). Det var eit rimeleg krav, meinte han, at «... hvar einn, som vil gerast student elr lieutenant, almugakennari [ålmugeskulelærar] elr undirofficier, lytr syna av sig fullnögjandi kunnskap i dann mannandi [humanistiske] grein, som einn likt med 'latin' og 'griksk' kann kalla 'norröna'.» (s.100). Målet måtte vera at dei vart like dugande i «norröna» som i dansk.
	Det ser ut som om han tenkjer seg Aasen-målet som ein overgang til «norröna» (s.94), og slik har iallfall Longva (1984:37) meint det. Men serleg klår er han ikkje på dette punktet, noko som serleg kjem av at «norröna»-nemninga hans både femnar om gamalnorsk og nyare norsk. Det er iallfall for enkelt å omsetja «norröna» med «norrønt» utan drøfting slik Longva (sst) gjer. På andre sida er det å dra Prahl anno 1858 for langt i Aasen-lei når Krokvik (1993:81ff) hevdar at Prahl eigenleg ville ha Aasen-normalen og berre såg på sitt eige mål som høgstil og eit eksperiment. Det er ikkje grunnlag for å tolka Ny Hungrvekja so konkret, og ein kan heller ikkje grunngje kva Prahl meinte i 1858 med at han sa seg samd med tankane til Aasen i 1871 og skreiv eit stykke på Aasen-mål i 1907 (Krokvik 1993:89).
	No er det frå min ståstad mindre interessant kva Prahl eigenleg meinte i 1858. Både målfolk og andre oppfatta han meir enn nokon annan som talsmann for eit mål meir merkt av norrønt. Skal ein peika på likskapar med andre, ligg han både ideologisk og språkleg nærast P. A. Munch og måltanken hans frå 1832 og 1845, og han gjekk jamvel lenger enn Munch. Det gjeld ikkje minst i argumentasjonen som Prahl nytta for å koma fram til det nemnde og noko uklåre framlegget. Nygaard let den samanliknande målvitskapen vera berande i argumentasjonen, og dette førde logisk fram til eit val mellom å la seg undertrykkja og leggja landet kulturelt og difor politisk ope, eller å bli seg sjølv gjennom å reisa eit norsk mål. Det som skulle føra fram til rett standpunkt, var fyrst og fremst vitskapen og fornufta. Prahl la derimot hovudvekta på det historisk-moralistiske og appellerte til kjenslene gjennom ei innlevande skildring av den norske gullalder-, syndefalls- og atterreisingssoga. Målreisinga var eit oppgjer med historisk urett og danske overgrep. Prahl skildrar korleis danskane la Noreg under seg med hjelp frå ei lita gruppe danifiserte nordmenn. Slik gjekk den storfelte norrøne kulturen og det rike norrøne målet under. Men nordmennene ville ikkje vera «Undirdanir» (s.10). Problemet var ikkje lenger at Noreg var undertrykt av Danmark, men at ibuarar i Noreg stod i vegen for at den nasjonale reisinga kunne halda fram. Desse ibuarane var ikkje retteleg norske:

	Som me ovanfyri hava sagt, möta me bland Noregsbuarni tvæ tjodarkvislir ['nasjonsgreiner']. Me möta ein stor yvirmengd, som kallar sig dann norröni bondinn, og som er ættud frá dei gamli Nordmenn; – og me möta ein litil undirmengd, som fyri störsti partinn er ættud frá utlendingar og som kallar sig sidhevdandi [kulturberande] Nordmenn. (s.32)

Striden i Noreg stod difor mellom to nasjonar, eller iallfall to etniske grupper, og dette synet ligg i botnen for den vidare argumentasjonen. Vona låg i bøndene og bondekulturen. Prahl var optimistisk, for Folkeopplysningsselskapet hadde prenta «Om Dannelsen og Norskheden» (1857) av Aasen i bladet sitt «utan at mæla mot» (s.39). Mykje av det som deretter fylgjer, liknar mykje på Aasen 1857. Prahl argumenterer mot at bondemålet er ueigna som kulturmål, og syner som Aasen at det berre er fordomar og vane og ikkje visse språklege eigenskapar som er grunnen til at bondemålet vert rekna som stygt og udana.
	Hjå Aasen var det demokratiske momentet heile tida sterkt framme (t d Aasen 1857) – eit norsk mål ville gjera tilgangen til kunnskap lettare for ålmugen. Noko slikt finst ikkje i argumentasjonen til Nygaard og Prahl. Prahl kjem inn på folkeopplysninga mot slutten, men då er det for å slå fast at ein førebels bør senda ut skrifter i Aasen si målform og ikkje i hans eiga, for at folket skal skjøna kva som står. Omsynet til bonden ser soleis ikkje ut til å ha vore serleg mykje framme i den aller fyrste målmannsflokken i Bergen. Dette snudde fyrst i 1860-åra då Henrik Krohn kom attende til Bergen og tok over førarskapen (Haugland 1971).

Vinje og Dølen
Heilt frå byrjinga av 1850-åra hadde landsmålsfolket tenkt på å få i stand eit eige blad. Ivar Aasen emna i 1852 på eit blad han ville kalla «Lendingen», som skulle vera eit månadsskrift om «nationale Sager»: «Skikke, Sæder; Fordomme og Sværmerie, Oplysning og Opdragelse.» Det skulle vera på landsmål og høyrde til dei langsiktige planane til Aasen (Djupedal 1970).
	I 1856/57 tenkte Ole Vig og Aasmund Vinje på å få i stand eit blad saman, men det rann ut i sanden. «Aarsagen var at Vig ikke drev synderlig paa Sagen, og Vinje blev ikke enig med sig selv, om hvad Sprogform han skulde bruge», skreiv Aasen, som er kjelde til opplysninga. Usemje om målforma er òg det fyrste den godt informerte Paul Botten-Hansen nemner i førehandsmeldinga si ei veke før prøvenummeret av Dølen kom ut. Men no skulle «Overretssagfører A. O. Vinje, Thelemarking af Fødsel og indviet i vort Oldsprog», prøva seg, og Botten-Hansen kunngjorde òg hovuddraga av målforma Vinje skulle nytta. Utan Aasen som språkkonsulent hadde bladføretaket knapt vore mogleg. Tidlegare i 1850-åra hadde Vinje vore oppnorskingsmann, men han vart meir og meir språkleg radikal med åra, og etter å ha fylgt norrøntførelesingane til Keyser i 1857 tok han steget over i landsmålet med Dølen.
	Dølen vart ein skilsetjande institusjon både i historia åt landsmålet serskilt og i norsk kulturhistorie ålment. Bladet gav landsmålet eit andlet og vart kjøt på beingrinda som Aasen hadde sett opp. Flokken Vinje samla kring seg, «Døleringen», vart seinare ein politisk maktfaktor i Noreg. Det var fyrst og fremst Dølen og Vinje som gjorde landsmålet til eit 'motspråk' i tida fram mot 1870 og omsette den kulturkritiske tenkinga i landsmålsflokken fyrst i 50-åra til politisk praksis.
	Fyrste nummeret av Dølen kom sundag 10. oktober, og attåt ein lang innleiande programartikkel, inneheldt nummeret ei skildring av Ole Bull si ferd til Hedmark i 1858, eit stykke om «Skjoteselskapet 'Prins Christian Augusts Venner'» og fire spalter med innan- og utanlandsnyhende slik det var vanleg for alle aviser og vekeblad på den tida. So gjekk det tre veker før andre nummeret kom (31.10.), men deretter kom Dølen ut kvar veke til 03.06.1860. Då vart det opphald til 30.03.1862, med unntak av eit einstaka nummer i desember 1860.
	Dølen inneheldt ei rad artiklar om mål og målspørsmål desse åra. I denne omgangen skal eg stogga ved programartikkelen i fyrste nummeret, sidan emnet er ordskiftet hausten 1858. Her gjorde Vinje greie for målforma i bladet, han gav eit prinsipielt forsvar for målreisinga, han greidde ut om den redaksjonelle lina, og han kunngjorde nokre få ålmennpolitiske standpunkt som Dølen kom til å stå for. Om målet i Dølen skreiv han at «Fullnorsk torer (tør) han dog ikki vera», for då er det mange som ikkje skjønar han – «Det norske Folk er af det danske skakkjøyrt i Munnen, maa vita, – Byfolket meir en Landsfolket og Bygdarfolket meir en Fjøllfolket.» (Vinje 1993 I:227) Han ville difor prøva seg på eit mål som låg «midt imillom det norske og danske» (s.228). Han ville ikkje presentera eit fikst og ferdig mål, men «... lempa meg efter Folk, alt det, eg kan; tykkes Folk, eg gaar forvidt, skal eg slaa af, men ikki altfor mykit, og toler Folk betri Norsk, skal det faaes. ... Eit Skuggsjaa (Speil) af det til Norskhet kjæmpande Liv vilde og derved faaes.» (sst) Her må det vel skytast inn at «Folk», iallfall dei som skreiv i andre aviser, meinte Vinje gjekk over alle strekar, utan at det likevel fekk han til å «slaa af». Derimot greidde Aasen å tukta han inn under Aasen-normalen, som han i all hovudsak fylgde frå 1860 (Bergsgård 1940:160).
	Både målet i bladet og målreisinga meir ålment grunngav han i fire punkt. For det fyrste var «det eit gamalt Ord, at man skal bruka sit Eiget og ikki laana seg fram» (s.229). Det var ikkje berre av di det var eins eige, men av di det hadde kvalitetar: «Den Greidhet og Fynd i Tanki og Tale, som merker ut vore gamle Skrifter, og som enno høyres af mangein Aalmugamann, den vil koma atter.» (sst) Norsk mål var ein betre reiskap for norske tankar enn dansk mål, som innbad til «Ordbladerassel». For det andre appellerte Vinje til den nasjonale byrgskapen: «Vi Alle elska Frihet og vilja intet heller, en at Norig skal staa paa eigne Føter og ikki lyda hverken Sverig eller Danmark, men vera javngod i detta Syskynlag.» (sst) Då måtte ein utvikla eit norsk mål. Noreg skulle ikkje berre bli lik grannane, men og hakket likare enn Sverige og Danmark slik at dei «... kunde læra af os som i gamle Dagar. Det var vi, som havde dei beste Skrifter, og vort Maal var det reinaste; ...» Slik skulle målreisinga bli «Slutsteinen paa vort Stræv i folkeleg Retning». Ho var «Hovud-Hyrnesteinen» i fridomsverket, og utan målet ville «vort Frihetstempel vera bygt paa Sand» (s.230). For det tredje trongst eit norsk mål for å få fram «den rette Folkeaand». Det norske målet skulle gje folket den «... rette Mergjen til aa verja seg imot at forsvenskas eller fordanskas», for «Fraa det sereigne Maal og den dermed sambundne sereigne Tænkning og Huglynni kjem det Sereigne ved eit Folk, som vi kalla Thjodskap (Nationalitet), og som er det, der liksom later hvert Folk bera sit Offer fram paa Folkeferdis Alter til Ære for Gud. Vi maa derfor faa vort Maal atter.» (s.230) Slik uttrykte Vinje grunntanken i språkfilosofien til dei tyske romantikarane og nytta han til å stø oppunder ei norsk målreising. Det fjerde poenget knytte Vinje til det føregåande – målreisinga var ei fullbyrding av fridomen landet fekk i 1814. «Og liksom det var dei upplyste Menner, som gav os vor Frihet, soleides maa det og vera dei, som skulle gjeva os atter vort Maal. Aalmugamannen gaar som Barnet i den Vaxnes Fotfar (-spor).» (sst)
	Det elitistiske kultursynet som kom til uttrykk i den siste setninga, hadde Vinje sams med motstandarane. I ein artikkel seinare på hausten gjorde han grenseoppgangen klårare når han svarte på kritikken som hadde kome. Han ville at folket skal danast og innlemmast i 'kulturen', men løysinga var ei heilt anna en den landsmålsmotstandarane ynskte. I staden for at folket vart hevja ved at det bytte mål, skulle folket hevjast ved at målet deira vart lyft opp på eit høgare daningssteg. Motsett motstandarane meiner Vinje at han har bonden på si side – han vil «halda med meg, naar han har tænkt seg om» (Vinje 1993 I:239). Han tok strategien til motstandarane på kornet når han hevda at

	Al denne velsignade Tale om «Culturen», «Agterudseiling» og «Tidens Dannelse» som Motsætning til vor Norskhet, er eit Vaapen imot os; for den store Mængdi er svært rædd for at kallas raa, og til raaare Ein er, dess ræddare er han, for han kjenner Ormen stinga han. Den aandelege Pøbel er so «dannet» og so «dannet»; han vil vera ein «Gentleman» paa harde Livet. ... Det var denne Kniven, som «Dannelsen» stakk i Wergeland like til Skaftet. (s.240)

	Det Vinje skreiv om den redaksjonelle profilen i fyrste nummeret tydde ikkje på eit klårt opposisjonsblad. Han ville streva for at det kom «... støri Kunnskap, Folkeleghet og Sjelfstændighet inn baade i Regjering, Storthing og framfor Alt i det heile Folk» (s.230), og det skulle han få til gjennom å driva det me ville kalla kritisk journalistikk, serleg retta mot regjering og Storting. Han ville peika på det som ikkje var bra, «... so kan Folket med si Kjæmpehaand, om det vil, gjeva Nevaslaget». Han flagga òg med eigne politiske meiningar i nokre få saker. Innanrikspolitisk var det einaste attåt målreisinga at «Staten lyt vexa langsamt den» (s.231), og at skulestellet måtte betrast (s.233). Om skandinavismen og unionen meinte han mykje meir. Det kunne ikkje vera tale om noko nærare samband med Sverige – «dertil er Norig og Sverig altfor ulike» (sst). Men når Sverige fekk ei grunnlov so god som vår, avskaffa adelen, fekk ein opplyst rettstilstand, formannsskap og eit betre toll- og skattestell, og når «... vi paa vor Kant faa eit Maal, der liknar vort Oldnorske so mykit som det svenske gjerer det paa sit Vis», og når Noreg var kome like langt i «Aakerbruk, Budraatt og Fabrikdrift» som Sverige, då kunne det bli tale om eit nærare samband (sst). Eit hopehav med Danmark var endå mindre aktuelt, men når danskane «... bliver sine tyske Landsdelar kvit, og naar det byrjar at stæla (staalsetja) sit veike Maal med vort, daa skulle vi tala om at koma ihop atter» (s.232). Danmark kunne ikkje venta at Noreg sende soldatar til ein krig mot Tyskland, for Tyskland «... er os likso nerskylt som Danmark, det kan ein sjaa af Maalet i gamle Dagar» (sst). Når Sverige og Danmark nådde opp til Noreg i politisk fridom, «... kunna vi slaa Samlag og venta ein rik Haust» (s.233).
	Her er det naudsynt med nokre ord om den politiske tenkinga til Vinje for å skjøna korleis han og Dølen plasserte seg i den norske ålmenta. Som opningsartikkelen i Dølen syner, var ikkje bladet eit regjeringsorgan, men det var heller ikkje eit klårt opposisjonsorgan. Vinje var på denne tida heller ingen radikalar med sterkt tru på folket. «Aalmugamannen gaar som Barnet i den Vaxnes Fotfar» skreiv han, og Arne Bergsgård (1940:41) meiner at «Å tala om ein medviten politisk tanke hjå almugen var for Vinje nærmast humbug.» Likevel hadde han store tankar at dette folket kunne bli til noko stort. «Eg skulde upplysa den halve jord med det, berre det var rikt nok, og eg fekk læra det upp som eg vilde» siterer Bergsgård (1940:42) frå Ferdaminni (1861), og det var knytt til ein tanke om at alt liv vart edlare di lenger mot nord og høgare til fjells ein kom. Det hadde Vinje, etter Bergsgård (sst) funne grunnlag for hjå Jacob Grimm, og han fekk det seinare stadfest hjå Buckle og andre forfattarar i 1860-åra. Men problemet, som Vinje sjølv hadde kjent på kroppen som småbondeson i Vest-Telemark, var at «stakkars arme mann, du er til magjen hyret» (sit. etter Bergsgård 1940:43). Vinje hadde difor ei usvikeleg tru på det materielle Framsteget – «Det er livsens ånd i hjulom» (sst:44). Som Bergsgård seier det (s.47): «Vinje er den fyrste norske diktaren som har sett kva kulturverd den [teknikken] har, kor teknikken intellektualiserer og dermed lettar arbeidet.» Likevel var han ein klår antimaterialist i den kvardagslege tydinga av 'materialisme' (åndlaus egoisme og pengejakt). Berre ein fekk skipa det slik at folk ikkje trong slita livet av seg for føda, var det grunnlag for ei høgare opplysning som kunne skapa vilkår for politikk. Slik var han heller materialist i den filosofiske og marxistiske tydinga. Han såg korleis produksjonstilhøva skapte vilkåra for og verka inn på det åndelege. Han likte ikkje livet i dei avstengde bygdene der det vanta rørsle og framgang, og han reagerte kraftig mot den romantiske sverminga for det 'naturlege' bygdelivet i rosseausk ånd, anten det «no fører til demokratisk forguding av almugen i politikken, eller til «hyttepoesi» i diktinga» (s.47). Opplysninga var noko som kom utanfrå, slik han sa det i «Nationalitet», fyrst prenta i Dølen i januar 1860 (Vinje 1993 V:137):

	Vi meina og tru, det gjævaste er	Dei største Tankar vi altid faa
	at vera ein Noregs Mann.		af Verdsens det store Vit;
	Ja, denne Heimen os fyrst er kjær;	men desse Tankar dei brjotast maa,
	men vita vi maa, at den store Verd	lik Straalar af Soli, som altid faa
	er berre vaart store Federland.	i kver si Bylgje ein annan Lit.

Dette er det hegelianske kulturprogrammet til Vinje i konsentrert form.
	Vinje var negativ til sosialismen, sjølv om han hadde hatt nær kontakt med thranerørsla i 1850. Han tok likevel skarp fråstand frå det han oppfatta som rotenskap og maktmisbruk i dei øvste samfunnslaga, og han meinte eliten grov si eiga grav dersom han ikkje skjerpa seg (Bergsgård 1940:48). Men Vinje var ikkje berre redd sosialismen – ein vel so stor fare truga frå «... vitskapen og granskinga og serskilt bibelkritikken, for den grov grunnen unna trua» (sst). Her stoggar Bergsgård, og han problematiserer ikkje det nasjonale i serleg mon. Skal ein skjøna den sterke nasjonalismen til Vinje på eit kultur- og politisk-filosofisk plan, ut over 'elsk til fedrelandet' og psykologiserande forklåringar som at nasjonalismen hans kom av lengt til heimbygda osb, må det vera ut frå ein tanke om nasjonalismen som verdsleg religionssurrogat (jf s.18). Trua på nasjonen skulle vera eit åndeleg lim i nasjonen på ei tid då trua på Gud var på hell.
	Det skulle soleis ikkje vera noko sereige ved den ålmennpolitiske haldninga til Vinje eller det venta innhaldet i Dølen som skulle tilseia at bladet vart meir omstridd enn slike blad vanlegvis vart. Vinje delte syn med mange i den liberale fløya av eliten, og som Haarberg (1985:34) har streka under, er det «... klart at det avislesende publikum var vel kjent med Vinjes skrivemåte lenge før lanseringen av Dølen.» Dei 700 Kristiania-korrespondansane i Drammens Tidende frå 1851 hadde gjort Vinje godt kjent i ålmenta. Det var heller ikkje i seg sjølv so oppsiktsvekkjande at det kom ut eit nytt blad. Midt på 1800-talet var det ein sterk vekst både i talet på aviser og i opplagstal (jf s.12). Publikum var dessutan godt vane med blad som Dølen og bladfykar som Vinje. Både Andhrimner (1851), Illustreret Nyhedsblad (frå 1851; Paul Botten-Hansen), Krydseren (1852-55; Ditmar Meidell) og etterkomaren Aftenbladet (frå 1855) var resonnerande og kommenterande organ i fri dressur med ironi og satire som varemerke. Vinje slo til alle sider, ofte hardt, men høyrde ikkje til noko klårt parti i det uoversynlege politiske landskapet i 1850-åra. Då Ueland og Sverdrup skipa «Reformforeningen» under Stortinget i 1859/60, høyrde Vinje til mellom dei fremste kritikarane av partistellet, som han meinte var til skade for den resonnerande ålmenta. Denne ålmenta tøygde Vinje til grensene, men heldt seg likevel innanfor, so nær som på eitt felt: det språklege.

Landsmålsmotstanden
Målstriden byrja med eit åtak på Fridtjofs Saga 1. oktober og var i det store og heile over ved joletider. Dei aller fleste landsmålsfiendslege innlegga galdt Dølen – eg har talt 16 store og små innlegg. Det kom tre meldingar av Fridtjofs Saga og ei av Ny Hungrvekja (Aasens melding i Dølen er då halden utanfor sidan ho meir er å rekna som eit innlegg i det interne ordskiftet mellom landsmålsfolk). Attåt kjem svara frå landsmålsfolket, og serleg Vinjes svar og kommentarar i Dølen. Eg skal her konsentrera meg om kritikken som kom frå Monrad (Morgenbladet) og Christiania-Posten. Frå båe hald kom det ein prinsipiell og godt underbygd argumentasjon, i lange artiklar. Ein viss skilnad på dei var det òg.

Monrad som tradisjonalist
Monrad hadde i mange år vore ein sentral ideolog i nasjonalromantikken og stått for ein opposisjonell nasjonalisme. Den viktigaste motstandaren hans hadde sidan 1850 vore den konservative eliten som forsvarte det danske teaterhegemoniet og ikkje såg verdet av det nasjonale. No møtte Monrad for fyrste gong eit alvorleg trugsmål frå andre kanten – frå eit miljø som konsekvent og med styrke ekskluderte både skriftmålet og det høgare talemålet frå 'norsk' språk. Heilt nytt var ikkje synspunktet. Det hadde i alle år vore ein kjepphest for P. A. Munch, og Monrad hadde måtta forsvara seg mot påstandane i striden om teatermålet i fyrste helvta av 1850-åra hadde. Landsmålsfolket hadde òg sagt det same sidan 1852, og Monrad hadde uttala seg kritisk til landsmålet tidlegare, både i 1852 og i 1855 då han melde Ervingen. Men no kom det med eitt meir enn spreidde ytringar frå landsmålshald. Monrads åtak på landsmålet vart difor eit forsvar for hans eige nasjonalitetssyn og kulturfilosofiske grunnlag.
	Alle dei fem artiklane hans i Morgenbladet var usignerte og stod på redaksjonell plass i 'Christiania'-artikkelen saman med nyhendestoff og andre kommentarar. Dei tre fyrste galdt Dølen (fyrste nummeret), og dei to siste var hovudsakleg eit svar til Aasens forsvar for Fridtjofs Saga og landsmålet i Illustreret Nyhedsblad. Eg tek dei her under eitt, med eit sideblikk til dei tidlegare ytringane hans i målstriden.
	Monrad var som vanleg klår og prinsipiell, og han samla åtaket sitt om to hovudpunkt: tilhøvet mellom språk og nasjonalitet, og tilhøvet mellom språk og kultur. Han slo fast at «vi» var «... ingenlunde blinde for det inderlige Baand mellem Sprog og Nationalitet.» Men Monrad hadde ein heilt annan definisjon av kva som var nasjonalt:

	... det Sprog som i saamange Slægtfølger har været Nationens Dannedes Sprog, det, hvori al høiere Oplysning har været Folket meddelt, hvori Lovene tale, Religionen forkyndes, hvori Skaldene synge, det, hvori Nationen selv er kommen til Selvbevidsthed og som den saaledes ogsaa ganske vist har paatrykt sit Præg: dette Sprog maa dog vel i udmærket Forstand siges at være Nationens eget, det, og ene det er netop i Sandhed Nationens Sprog som saadan, som Enhed og Almindelighed, medens Bygdemaalet netop kun er Bygdernes eller Almuens Maal, Men Bygderne ere ikke Landet, og endnu mindre er Almuen Nationen. Thi Landet omfatter f. Ex. ogsaa Byen, og Nationen er ogsaa de Dannede, ja det er netop i disse den samler sig af den naturlige Adspredelse til virkelig Enhed og Sammenhæng, i dem den naaer sin virkelige Selvbevidsthed som Nation. (17/10)

Skriftmålet var ikkje berre like nasjonalt, det var meir nasjonalt enn folkemålet. Men for å kunna hevda dette, måtte Monrad slå fast at skriftmålet var ikkje var eit framandt mål. Hadde kulturmålet verkeleg vore framandt, som tysk eller engelsk, var det fare på ferde, men det var det ikkje. Fråstanden mellom målføra og skriftmålet var ikkje større enn i mange andre land, og Noreg var ikkje lenger språkleg bunde til Danmark. Det kunne vore meining i å kalla skriftmålet dansk «... saalænge dog Kjøbenhavn var det egentlige Middelpunkt for vor Litteratur som overhoved for Dannelsens Udvikling.» Men no var banda til Danmark brotne, og me trong korkje språkleg eller på andre vis «at se op til nogen dansk Norm». Tvert om har ein byrja på ei utvikling «der uafhængig løber jevnsides med den danske». Retninga vart peika ut då ein kalla målet 'norsk' i Grunnlova. Som prov på at ei sernorsk utvikling faktisk har gått føre seg, fører han fram dei gamle motstandarane sine, «... en liden Kreds af norske Mænd som, til Bedste for en vis Kjephest, have gjort sit til Ekko af hin danske Anskuelse» om å halda fylgje med Danmark i eitt og alt (25/11).
	I det fyrste innlegget hevda han at «... hvad Bondemaalet – eller rigtigere Bondemaalene, thi deres Enhed er dog et Abstraktum – mangle, er netop sand, almindelig Nationalitet.» (25/11) I same innlegget skreiv han tre gonger at «den norske Bonde er ikke alene den norske Nation». Dersom alle bøndene hadde budd for seg sjølv og «... havde blandt sig selv alle en Nations Elementer, havde Konstitution og Regjering, Øvrighed, Præster o. s. v. for sig selv, saa vilde der maaske ikke være nogen Umulighed i, at de gjennem Aarhundreders Barbari efterhaanden kunde udvikle en egen national Kultur og et eget Kultursprog.» (25/11) Nasjonaliteten er for Monrad soleis fyrst og fremst knytt til eliten, av di dei stod for noko som femnde om heile nasjonen, med andre ord ein definisjon som fyrst og fremst er tufta på motsetnadsparet 'nasjonalt' – 'lokalt'. Ved fyrste augekast kan sitatet ovanfor sjå ut som ein territoriell og statsborgarleg nasjonsdefinisjon, men det etniske innslaget kjem klårt fram av at ein «national Kultur» fyrst kan koma opp etter fleire hundreår. Nasjonalitetssynet hans rommar difor ei sjølvmotseiing, på same måte som Knudsens freistnader på å definera norsk mål i 1850 (sjå kapittel 4). Monrad er eit stykke på veg avhengig av dei etniske og historiske kriteria i den tyske tradisjonen og førestillinga om ei folkeånd. Han knyter seg m a til dette perspektivet ved å syna til dei språkhistoriske granskingane til Steenbuch, som i 1820- og 30-åra argumenterte for at nordmennene hadde sett eit vel so stort preg på det sams skriftmålet som danskane. Samstundes freistar han å gjera eliten til dei mest nasjonale i målvegen, sjølv om dei etter hans eiga lære står lengst borte frå folkeånda, ved å seia at det nasjonale medvitet fyrst og fremst finst hjå dei. Dessutan femner språket og kulturen deira om heile nasjonen, både horisontalt og vertikalt.
	Løysinga på paradokset var, som me har sett tidlegare, den hegelianske dialektikken. Det nasjonale var heile tida under forming, og å sjå til står Monrad difor for eit langt meir dynamisk syn på nasjonalitet enn målfolket. Dei såg i større grad på dei nasjonale markørane som faste storleikar, ikkje på den måten at dei 'unasjonale' ikkje kunne bli norske, men på den måten at målet og kulturen deira ikkje kunne bli norsk. Skulle dei bli heilnorske, måtte dei ta steget over i landsmålet.
	Det som derimot var langt meir statisk for Monrad enn for landsmålsfolket, var det andre hovudpunktet i åtaket (eller forsvaret) hans – tilhøvet mellom nasjonalitet og kultursteg. Slik knytte han i praksis nasjonalitet til klasse. Eliten var den mest nasjonale klassen, og den einaste måten ålmugen kunne bli like nasjonal på, var gjennom å tileigna seg elitekulturen og 'Kultursproget'. Eit hovudpoeng for Aasen var nettopp at målet i seg sjølv ikkje sette grenser for daningsnivået. Kulturen var ikkje noko som låg 'i' språket, men noko som vart formidla gjennom språket og som ein like godt kunne formidla på norsk som på dansk, berre ein skaffa seg eit tilstrekkjeleg ordtilfang.
	Men at bondemålet kan «udtrykke hvad det skal være» er etter Monrad «idethele en daarlig Tale». Ein kan ikkje velja fritt kva mål ein skal uttrykkja seg på når det «... skal have Inderlighedens, Originalitetens Præg, hvor Sprogmidlet maa være givet med indre Nødvendighed». Det ville ikkje hjelpa om landsmålet hadde den «... allerstørste Rigdom og Bøielighed» av di det «... ikke faktisk er det Sprog, vi tale, og hvori vi have faaet vor Dannelse». Bondemålet har ikkje den «... Bekvemhed, vi maa fordre af et Nutidens Kultursprog, af den simple Grund, at det ikke har fulgt med Kulturen» og soleis vantar den «... Berigelse og Dyrkning, som vor Dannelses nærværende Standpunkt forudsætter». Aasen forvekslar difor kva målet er med kva det kunne vorte dersom det gamalnorske skriftmålet hadde vorte ført vidare (25/11). Å tenkja seg at «... Almuesproget skulde blive Nationens almindelige og almengyldige literære Meddelelsesmiddel, det Middel, hvorigjennem den tilegner sig og udvikler alle høiere Kultur-Elementer, er et Sværmeri, der staar i Strid med alle Kulturudviklingens Love.» (17/10) Bondemålet hadde kome «agterud for Civilisationens Udvikling» og tilhøyrer no vesentleg «Idyllen». Det er denne idyllen folket skal danast ut or: «At ville skrive i et saadant Sprog for t. Ex. at oplyse Almuen, ansee vi for allermeest forfeilet; thi Almuen vil netop drages opad og udvide sin Kreds, ikke holdes tilbage i sin egen Sneverhed, paa hvad vi kaldte Idyllens Standpunkt.» (21/10) Men «'Landsmaalet' trænges høiere og høiere op i Afkrogene» meiner Monrad å sjå, og «Kultursproget ... udbreder sin Indflydelse i videre og videre Kredse» (17/10).
	Monrad hadde tidlegare uttala seg positivt om Aasen og målgranskingane hans, og jamvel om Ervingen, sjølv om han då òg uttrykkjeleg hadde plassert landsmålet i «Idyllen». Landsmålet og dialektane var brukande «... for et særeget, saare indskrænket Feldt, kun for en vis Art af Folkelivs-Billeder; den er selv kun en Særegenhed, og hvad den mangler, er netop sand, almengyldig Nationalitet.» (21/10) «Dialekt-Litteraturen» ville hevda sin «... beskedne Plads som et Moment i de dannede Klassers Underholdning og Kunstnydelse».
	Omsetjinga av Fridtjofs Saga fall difor innanfor det Monrad kunne akseptera, og han var open for ein viss bruk av målet i litteraturen av di det gav «... en kraftig Lokalfarve og et vist naivt Præg» som ville ha ein estetisk verknad. Men det gjekk ei definitiv grense mellom slik kunstnarleg bruk på eine sida, og journalistikk og folkeopplysande skrifter på hi. Det var med andre ord akseptabelt å nytta landsmålet innanfor visse sers avgrensa sjangrar og når målgruppa var dei dana.
	Attåt det som alt er nemnt, hadde Monrad og ei rad polemiske poeng og mindre saklege argument som ikkje har serleg stor interesse her. Nemnast skal likevel utfalla hans mot den store variasjonen i det som vart skrive på landsmål, noko som tydeleg hadde til føremål å hindra at det feste seg eit bilete av landsmålet som landsfemnande og representativt for det norske talemålet. Målet til Vinje var eit «Bastardsprog» som var ei blanding av «Kultursproget» og telemålet, og Monrad jamførde det med «... det saakaldte Russenorsk; det er vistnok mindre end smukt» (21/10). Elles var meiningane om korleis landsmålet skulle sjå ut om lag like mange som hovuda som tenkte på det, og «... for hver ny Skribent, som fremtræder, ville vi udentvivl faa se en ny» (5/12). Dette mangfaldet var røynleg nok. I 1880-åra vart det eit hovudpoeng i Johan Storms åtak på landsmålet, og i 1858/59 var Aasen sjølv uroa over mangelen på einskap (sjå s.253ff).
	Landsmålskritikken til Monrad var ei logisk fylgje av det målpolitiske synet han hadde gjeve uttrykk for tidlegare. Det nye no er likevel at nasjonalitetssynet hans vart kraftig utfordra frå meir språkradikalt hald. I striden om teatermålet hadde han nytta nasjonalismen som eit våpen og ei brekkstong mot den politisk konservative eliten. No vart ein alternativ nasjonalisme, utforma av landsmålsfolket, nytta som eit våpen mot m a Monrad, og var soleis i ein defensiv posisjon. Fylgja vart at han vektla andre punkt i teorien sin. Fyrst i 1850-åra var det tilhøvet mellom nasjonalitet og språk som opptok Monrad mest. No stod derimot tilhøvet mellom språk og kultur/daning sentralt.

Annan kritikk av landsmålet
Det andre hovudorganet for landsmålsmotstanden var Christiania-Posten, og frå oktober til desember prenta avisa i alt kring 25 spalter med landsmålsfiendslege innlegg. Alle artiklane var usignerte, men målføring og argumentasjon tyder på at alle var skrivne av den same personen. Eg har ikkje funne ut kven forfattaren/-ane var, men som Olav Midttun nemner på, er det ikkje usannsynleg at ein av redaktørane iallfall hadde å gjera med Dølen-meldinga som er den Midttun omtalar (i Vinje 1993 I:424). Redaktørane frå oktober 1858 til 1861 var filosofen og bergmannen Christian Henrik Nicolai Mejdell (1822-99) og professor Weisse (1832-86) (NFL (4) 1896:28).
	Innvendingane var i stor mon dei same som Monrad førde fram i Morgenbladet. Den mest påfallande skilnaden er at argumentasjonen i 'Posten' er meir inkonsistent og på visse punkt meir klårtalande. Dei to hovudpunkta deira var definisjonen av det nasjonale i målvegen, og tilhøvet mellom språk og kultur.
	Meldaren godtok i det heile ikkje at det fanst eit nasjonalt språkproblem. Hadde målet vore «Spansk eller Russisk eller Mesopotamisk, ... vilde vi havt Ret til at raabe ak og ve over vort tabte Modersmaal.» Men slik var det ikkje – «... vort nuværende Bogsprog har historisk Basis og en national Farve, som er fuldkommen nok til at erklære det for Nordmænds, ikke Danskes Sprog.» (22/10, sp.2) Språket hadde ein gong vore dansk, men det hadde vorte «indplantet» i Noreg, og «Har Sproget slaaet Rødder hos os, og det har det gjort, faar det voxe; Rødderne sidde for fast til at oprykkes.» Nasjonen hadde med andre ord «nationaliseret» det framande – det hadde vorte «den norske Redaktion af det danske» (22/10, sp.1). Det avgjerande var likevel det subjektive. «Sproget er gaaet over i den norske Nations Bevidsthed som dens Sprog.» Den nasjonale utviklinga var i full gang, og det var ingen grunn til uro (3/12, sp.4). Målfolket skulle slett ikkje ha monopol på det nasjonale: «... det er en Urimelighed at paastaa, at Bygdeskikken og Bygdesproget er det eneste rette Nationale, det, som gjør os til et Folk og bevirker, at vi føle os som et Folk» (9/11, sp.2), og nasjonen «bestaar ikke af Fjeldbønder alene.» (9/11, sp.3-4).
	Til skilnad frå Monrad freistar meldaren å bagatellisera og åtvara mot det nasjonale: «Den nationale Ensidigheed svinder i vore Dage mer og mer for det almene Kulturelement.» (22/10, sp.3) Ein måtte ikkje bli «henreven af national Fanatisme» (21/10, sp.5-6).
	Omsynet til kulturen var i det heile viktigare enn omsynet til nasjonaliteten. Medan argumentasjonen kring det nasjonale jamt over var defensiv og hadde som føremål å definera skriftmålet som forsvarleg norsk, hadde argumentasjonen som handla om tilhøvet mellom språk og kultur, eit langt meir offensivt preg. Det «indpodede Sprog» hadde halde fylgje med «Nationens Udvikling, fordi det just var dens Intelligents, der haandterede det.» Det «danske Sprog», som meldaren her kom i skade for å kalla det, hadde vorte

	... den dannede Del af Nationens Eiendom, og følgelig som sagt svarer til dens Kulturtrin. Det gamle Maal derimod forvistes til Fjeldene og kun Bonden fredede nogenlunde om dets Levninger. Det fik ingen anden Udvikling end den, som den simple udannede Mand var istand til at give det, med sine indskrænkede Begreber og Tanker kunde han neppe bidrage stort dertil; ... (21/10, sp.5)

	På dette punktet gjekk Christiania-Posten lengre enn Monrad og postulerte ein samanheng mellom formelle lingvistiske eigenskapar og kulturnivå. Meldaren hevda at islendingen låg «... tilbage, fordi hans Sprog er oldnorsk. Lingvistiske Fortrin i Lyd- og Formsystem staa nemlig i et bestemt Forhold til det Kulturstandpunkt, som Folket staar paa, der taler det; ...» (3/12, sp.5) Med andre ord stod eit formrikt (syntetisk) språk på eit lægre kulturnivå enn eit (analytisk) språk som hadde kasta av seg formrikdomen, og det norske folkemålet stod på «... et meget ældre lingvistisk Standpunkt i alle Henseender end vort Bogsprog.» (3/12, sp.6) Samanhengen mellom kultursteg og formrikdom hadde serleg P. A. Munch lagt stor vekt på i 1850-åra, m a i striden med Knudsen i 1853 (jf Søilen 1983).
	Å ta omsyn til ålmugen i målpolitikken var ein framand tanke for meldaren. Det kunne godt vera at ålmugen hadde lettare for å læra landsmålet, «... her er for det første aldeles ikke Spørgsmaal om hvad der er let at lære, men hvad Nationens Historie medfører at den maa lære.» Når det var tale om «Udvikling og Fremskridt», skulle ein dessutan ikkje spørja «Almuen om hvad den behager at gjøre, men holde sig til den Del af Folket, som er kommen længst, saasandt som denne ikke gaar i en falsk Retning.» (4/12, sp.3) Her var det ikkje det aller minste tvil om kven som skulle leggja premissane for språk-, kultur- og samfunnsutviklinga.
	Domen i Aftenbladet var den same. Avisa hadde den satiriske tradisjonen frå Krydseren å ta vare på og peika seg difor ut med den minst saklege og mest ironiske og nedlatande kritikken av landsmålet. Dølen representerte ein kultur som høyrde heime mellom «Hougfolk» og «Troldpak» og burde døypast om til «Pipervikingen». Innhaldet i kritikken var elles den same som i Christiania-Posten og Morgenbladet. Redaktøren Ditmar Meidell var ein gamal fiende av Vinje og kom jamleg med polemiske utfall mot «Drammens-Korrespondenten» utetter 1850-åra. Bjørnson hevda seinare at Meidell «ikke kunne udstaa» Vinje. Haarberg (1985:200) stør seg til NFL når han hevdar at meldaren kan vera Hartvig Lassen (1824-97), og det er ikkje urimeleg. Lassen høyrde til krinsen kring Meidell og Krydseren frå tidleg i 1850-åra (jf Linneberg 1992:57), og han vart seinare ein kvass landsmålsmotstandar som m a Garborg skreiv imot.

Ein mellomposisjon: Paul Botten-Hansen
Illustreret Nyhedsblad var eit unntak frå det einslydande åtaket på landsmålet frå resten av hovudstadspressa. Det er ikkje rett å seia at bladet forsvarte landsmålet, men bladstyraren Paul Botten-Hansen uttala seg sopass velvillig om Dølen at han meir høyrer til i kategorien 'positive' enn 'negative'.
	Botten-Hansen var den som fyrst offentleggjorde at Dølen skulle koma ut, i ein notis 3. oktober. 17. oktober melde han fyrste nummeret av Dølen, og han likte stort sett det nye bladet. Han gjorde det klårt, som lesarane «... maaske af flere Tegn have erfaret, at vi ikke høre til Sprogreformatorenes Laug», og han passa òg på å få med at han «i sin Tid laa i sproglig Feide med Hr. Vinje» (sjå s.151). Etter å ha langa ut spark til dansk-norske målstrevarar av alle slag kom Botten-Hansen til at «Vore Sprogreformatorer kunde man maaskee dele i to Klasser: de, som ville noget Nyt og tillige noget Stort, og de, som ville noget Nyt, men kun fordi det er nyt, altsaa ikke det Gamle.» I fyrste gruppa var Ivar Aasen, «og til samme Parti maa ogsaa Vinje nu henregnes». Botten-Hansen respekterte «en Stræben, hvis Maal er stort», men «... vi kunne derimod ikke bare os for Harme ved at see Folk i ydre orthographiske Smatterier». «Vi Konservative» (mi uth) ville ikkje kjempa mot radikalismen til Vinje av di «den saa alligevel aldrig vil medføre nogen Fare». Botten-Hansen såg tvert om verdet av strevet sjølv om det ville mislukkast, av di «... disse paa Bygdedialekter grundede Sprog indeholde dog en Mængde Ord og Talemaader, der engang kjendte ville udøve sin Indflydelse paa Bogsproget og give dette lidt efter lidt en national Farvning og fremfor alt klare Begreberne om hvad der virkelig er nationalt». Han rosa Østgaard og huldreeventyra til Asbjørnsen for å «aabne Sandsen for det Nationale i Sprogtonen». Han forsvarte målet i Dølen mot dei som hevda at det var uskjøneleg for «Bymanden» – det kunne han «dog neppe tro» sjølv om han var «Opdragen med Bondemaal». Den samla domen over fyrste nummeret av Dølen var difor positiv. Vinje hadde greidd oppgåva godt, og innhaldet var tiltrekkjande.
	Haldninga til Botten-Hansen hadde nok både målpolitiske og personlege grunnar. Til liks med resten av Hollendar-krinsen hadde han godhug for landsmålet og arbeidet til Aasen både før og etter 1858, og det var nære band mellom hollendarane og det fyrste landsmålsmiljøet. Det er verdt å merka seg at heller ingen andre i Hollendar-krinsen gjekk offentleg ut mot landsmålet i 1858.
	Botten-Hansen var òg ein god ven av Vinje, og saman med Ibsen hadde dei to gjeve ut forlauparen til Illustreret Nyhedsblad, Andhrimner, sumaren 1851. Dei hadde òg same sosiale bakgrunnen, og karrierene deira var like (jf s.146). Botten-Hansen hadde eit tydeleg motsetnadsfylt tilhøve til landsmålet og Vinje, noko Vinje sjølv gav uttrykk for i eit brev til Botten-Hansen etter å ha lese kritikken av Ferdaminni (1861) i Illustreret Nyhedsblad: «Det beste ved det, som du hever skrivit det er, at Ein ikki kan vita anten du vil rosa elder lasta.» (her etter Haarberg 1985:23). Botten-Hansen rosa serleg ironien og sjølvironien i fyrste nummeret av Dølen. Som Haarberg peikar på, var mottakinga av Dølen negativ «med Botten-Hansen som et tvitydig unntak» (s.39). Botten-Hansen kom òg til å halda fram som ein lojal kritikar av landsmålet utetter 1860-åra.

Målstriden i 1858 som vendepunkt
Det kom mange fleire innlegg på prent enn dei som er nemnde, men dei sentrale synspunkta er refererte. Landsmålsfolket forsvarte seg fyrst og fremst i Dølen, men det stod òg eit og anna innlegget i dagsavisene. Aasen var ute to gonger (anonymt), fyrst i stykket «Om Sprogsagen» som var eit svar til slaktet av Fridtjofs Saga i Christiania-Posten, og i februar og mars 1859 i den oppsummerande artikkelrekkja «Minningar fraa Maalstriden um Hausten 1858». Hovudsynspunkta er refererte i kapittel 8. «Minningar» var skilsetjande på to måtar. Aasen gav her eit utdjupande og fullstendig forsvar av målreisingstanken i ein langt meir offensiv og opposisjonell tone enn tidlegare. Dessutan agiterte han for fyrste gong for landsmålet på landsmål.
	Som Walton har peika på, markerer målstriden i 1858 eit klårt skilje i strategien til Aasen ved at han no gjekk over frå den 'defensive' fase to til den 'offensive' fase tre (sjå s.205). «Det er med 'Minningar fraa Maalstriden' måltanken tred klårt fram som opphavet til ein motkultur», skriv Walton (1984:42). Etter stormlaupet mot landsmålet hausten 1858 måtte Aasen innsjå at det ikkje var rom for landsmålet som ein integrert del av den eksisterande ålmenta. Illusjonar som Aasen eventuelt måtte ha hatt før 1858 om at dei kulturberande krinsane ville innsjå det vituge med landsmålet og målreisinga dersom dei berre fekk høyra dei gode argumenta, vart grundig pulveriserte. Løysinga vart ein ny strategi der Aasen og målflokken heller la opp til å nedkjempa 'fienden' utanfrå, i ope lende, med å skipa ei serskild landsmålsålmente.
	Med Dølen og den fyrste spede målorganiseringa kring 1858 vart grunnen lagd for den nynorske ålmenta og målrørsla. Målforma og perspektivet i «Minningar» illustrerer skiftet på ein framifrå måte. Aasen definerte seg no som talsmann for 'landsfolket': «Me, Landsfolket, hava her stadet utanfyre; vaare Forfeder hava inkje talat Dansk» (jf Walton 1984:41). Aasen tok no til å bruka nasjonalismen offensivt mot overklassen for å stiva opp dette skiljet mellom 'me' og 'dei'. Skiljet hadde Aasen hatt klårt føre seg sidan 1830-åra, men no tok han det i bruk som våpen både i «Minningar» og i grammatikken (1864).
	Når det gjeld den ideologiske og strategiske tenkinga til landsmålsflokken skal me likevel vera varsame med å gjera 1858 til eit alt for skarpt skilje. Walton (1984:42) har sjølv streka under at Aasen ikkje skifte meining, og at omslaget vart førebudd i 1856 (s.39). Den meir offensive strategien til Aasen frå 1858 var nok heller noko som Aasen hadde tenkt ut før 1858 enn eit beinveges resultat av hendingane hausten 1858, sjølv om målstriden var med og avgjorde retninga som strategien fekk. Eg meiner det ikkje er sjølvgjeve at ein skal plassera «Om Dannelsen og Norskheden» i fase 3, slik Walton gjer (1984:33), iallfall ikkje dersom ein legg vekt på den heilskaplege målreisingsstrategien meir enn 'taktisk' bruk av nasjonalromantikken. Aasen skreiv «Om Dannelsen og Norskheden» utan klåre ytre tildriv og utan at han var i ein forsvarsposisjon, og han gjorde det på ei tid då han meinte landsmålet var klårt til å takast i bruk (sjå ovanfor).
	Oppdraget å omsetja Fridtjofs Saga gav Aasen eit høve til å få publisert eit større stykke på landsmål, og det er tydeleg at han kjende til det kulturpolitiske klimaet. To dagar etter den fyrste og negative meldinga i Aftenbladet 1. oktober, skreiv Aasen eit brev til venen Maurits R. Aarflot der han gav klårt til kjenne at han visste kva som var i vente:

	Min Fridtjofs Saga er nu udkommen, og Aftenbladet er allerede ude og viser sin Dygtighed ved at gjøre Nar af den hele Tilstelling. Der kan man see, hvad Norskheden har at vente sig af vore Blade; thi de andre ere naturligviis ikke et Haar bedre end Aftenbladet. Men jeg for min Deel skal nu ikke lade mig skræmme; jeg holder frem som jeg stævner, saa længe nogen Bogtrykker vil trykke hvad jeg skriver. (Aasen 1957 I:344)

Aasen visste dessutan sers godt om Dølen, og me kan vel både gå ut frå at han hadde ein tokke av korleis mottakinga ville bli, m a etter at Monrad hadde gjerda landsmålet inne i «Idyllen» i Ervingen-meldinga. Det er òg rimeleg å tru at Aasen kjende til at det nyfrelste landsmålsmiljøet i Bergen ville finna på nokre sprell i nær framtid som kom til å setja spor etter seg, sjølv om det ikkje ser ut til å ha vore beinveges samanheng mellom det som kom frå Bergens- og Kristiania-miljøa.
	Bak landsmålsframstøyten kan me identifisera to åtskilde frontar som ikkje såg ut til ha serleg mykje med kvarandre å gjera. Framstøyten frå Bergen kan best karakteriserast som nasjonalromantikk i ytste vilkårslause konsekvens, nemleg ei radikal målreising der omsynet til norrønt spela ei sentral rolle. Språkleg kom det til uttrykk i Ny Hungrvekja. Eg vil ikkje her utan vidare gjera Ny Hungrvekja og Jan Prahl representativ for målmiljøet i Bergen, men som eg skal koma attende til, går det eit skarpt skilje mellom tilhøvet Bergens-flokken hadde til Aasen-normalen før og etter hausten 1858. På det prinsipielle planet var det likevel mange likskapar mellom Nygaard og Prahl, sjølv om det var store skilnader mellom dei i form. Medan Nygaard gjorde seg til talsmann for den vitskaplege og sjølvgjevne fornufta, gjekk Prahl til eit kvast polemisk åtak både på det dansk-norske 'vesalmålet', danskar og heimedanskar.
	I hovudstaden var det ingen klåre band mellom Fridtjofs Saga og Dølen, men både Vinje og serleg Aasen var langt mindre opptekne av nasjonalitetsspørsmålet og meir opptekne av tilhøvet mellom språket og 'kulturen' enn bergensarane, sjølv om det nasjonale perspektivet var ein grunnstein for dei òg. Dei førde dessutan eit langt meir praktisk og pedagogisk forsvar for landsmålstanken, der bergensmålmennene heldt seg på det prinsipielle, nasjonalistiske planet.
	For fyrste gong kan me òg tala om ein einskapleg og konsolidert motstand mot landsmålet, og han kvilde på to berebjelkar. Den eine var forsvaret for ei nasjonalitetsoppfatning som no verkeleg vart sett på prøve. Sidan 1815 hadde det statsberande borgarskapet i Noreg insistert på at skriftmålet var like mykje norsk som dansk, og dei hadde teke det som sjølvgjeve at dei var dei fremste representantane for nasjonen. Dei tykte alt var på rett kjøl sidan målet og kulturen i Noreg utvikla seg fritt på eit sjølvstendig grunnlag, det vil seia på deira premissar og deira grunnlag, men utan at det skulle vera eit fullstendig samsvar mellom utviklinga i Danmark og Noreg. No kom det ein flokk som ikkje berre gjekk til åtak på kulturhegemoniet deira, men jamvel ekskluderte dei frå nasjonen. Monrad (og meldaren i Christiania-Posten) laga seg ikkje eit nytt nasjonalitetssyn hausten 1858; dei forsvarte det som i praksis, og meir eller mindre medvite, hadde vore kjernen i norsk kulturpolitikk i fleire tiår, og som Monrad hadde målbore sidan tidleg i 1840-åra. Ein av kjepphestane hans var nett at omgrepet 'norsk Sprog' i Grunnlova var uttrykk for eit program og eit ynske som hadde vorte sett meir og meir ut i livet gjennom ei varsam og gjennomtenkt oppnorsking av språk og kultur. Og slik skulle det halda fram. Det prinsipielle grunnlaget for denne politikken var lagt av Det akademiske kollegium i 1815.
	Den andre berebjelken i argumentasjonen til landsmålsmotstandarane var tilhøvet til daninga og kulturen. Skriftmålet var berar av kulturen, medan bondemålet stod på eit meir 'naivt' steg og soleis var uskikka til høgare åndeleg og kulturell bruk. Praktisk gav dette seg utslag i at ein freista å avgrensa bruksområdet til landsmålet. Det nye i 1858 var nettopp at landsmålet vart teke i bruk på nye område, som sakprosa- og pressemål gjennom Ny Hungrvekja og Dølen. Her finn ein årsaka til dei sterke reaksjonane på Dølen.
	Reaksjonane på landsmålet hausten 1858 kom difor hovudsakleg av to grunnar. For det fyrste braut landsmålsfolket ei språksosial grense ved den nye bruken av målet. For det andre hadde målfolket attåt å vera ein handfull eksperimenterande individ òg byrja definera seg som ei gruppe. Gruppa hadde fått tilsig av ein del unge studentar, og ein tok til å sjå tendensar til organisering (sjå kapittel 12). Landsmålet hadde med andre ord vorte eit trugsmål mot den rådande språk- og kultursosiale ordenen, og motstanden syner at sprengkrafta til landsmålet låg i ein kombinasjon av kulturradikalisme og eit alternativt nasjonalitetssyn, som resulterte i ein opposisjonell kulturnasjonalisme.

11. Fastlagde frontar og ideologisk nyorientering
	(1859-65)

Frå 1858 var Dølen det sentrale landsmålsorganet, både ved å skriva for målet og på målet. Vekebladet kom ut som det skulle frå oktober 1858 og til 3. juni 1860, då Vinje drog til Trondheim for å vera med på kroninga. Frå den ferda skreiv han Ferdaminni fraa Sumaren 1860 som kom ut i februar 1861 og vart sendt tingarane av Dølen som vederlag for ein vantande årgang. Vinje fekk gjeve ut eit einstaka nummer av Dølen i desember 1860, men deretter vart det opphald i 15 månader. Heile 1861 måtte målfolket difor greia seg utan blad. I mars 1862 kom Vinje i gang att, og no kom bladet ut med ujamne mellomrom til april 1863. Men då kunne det gå både to og tre og seks veker mellom nummera. So vart det med to nummer i oktober 1863 og mars 1864 før Vinje kom i gang for fullt att i oktober 1865 og gav ut ein heil årgang etter planen. Lenger skal ikkje eg gå, anna enn å få med at Dølen slokna for godt med Vinje sjølv sumaren 1870. Nemnast må det òg at det andre landsmålsbladet, Ferdamannen, som vart utgjeve av Henrik Krohn i Bergen, byrja koma ut på same tida som den nyvakna Dølen i oktober 1865. Åra som fylgde vart sers viktige for landsmålet. Målsaka og målstriden vart lyft opp på riksplan i politikken ved å bli knytt til striden om unionsrevisjonen, og i 1868 vart Vestmannalaget og Det norske Samlaget skipa som forlag og utettervende stridsorganisasjonar for landsmålet.
	Alt i alt vart difor åra fram til 1865 ei etter måten fredeleg tid for landsmålsfolket jamført med siste helvta av 1860-åra, og dei fyrste åra etter 1859 var framfor alt ein konsoliderings- og oppbyggingsfase for dei fyrste landsmålsmiljøa. I desse åra vart mykje av grunnlaget for framgangen etter 1865 lagt, både ideologisk, strategisk og organisatorisk. Det vil likevel ikkje seia at det ikkje var strid om landsmålet 1859-65. I det fylgjande vil vekta liggja på den offentlege striden om landsmålet og på den plassen landsmålet hadde i ålmenta, men likevel med eit sideblikk til det indre livet i målmiljøet.

Den fyrste striden om landsmålsnormalen
Det ligg ein viss ironi i at det kom ein mengd freistnader på å skriva landsmål på ei mengd normalar i 1858/59, på den tida Aasen tykte landsmålsnormalen var ferdig. Sett på spissen kan ein seia at striden om landsmålsnormalen byrja då Aasen ikkje lenger var den einaste brukaren. Dei sterke og prinsipielle motsetnadene kom fyrst då Olaus Fjørtoft, Olav J. Høyem og andre kom med innspel kring 1870 om at landsmålet burde leggjast nærare opp til talemålet. Den striden skal få liggja her.
	Utanom Aasen-normalen fanst det grovt sett to alternativ i perioden som her vert omtala (1848-65). Det eine var ein meir etymologiserande og norrønt-inspirert normal, som det serleg vart lansert mange variantar av kring 1858. Aasen var sjølv nærast gamalnorsk med Fridtjofs Saga, og han var ikkje åleine. Prahl er alt nemnd, og han gjekk lengst. I Ny Hungrvekja tok han opp mykje frå norrønt både i lydverk og formverk, og han laga ei rad norske (norrøne) avløysarord for alle framandord. Det som likevel fyrst og fremst gjer boka hans godt som uleseleg, er den tunge dansk-tyske syntaksen. Eit halvår etter skreiv Prahl òg eit innlegg i Dølen som har ein noko lettare stil, men elles liknar mykje på Ny Hungrvekja. To andre som skreiv eit norrønt-inspirert landsmål i 1858/59 var Axel Arbo og Gustav A. Gjessing. Arbo skreiv nokre ferdaskildringar på landsmål han gav ut i 1859 med tittelen Tourist-Skizzer fra endeel af Norges mærkeligste Egne, og han melde Fridtjofs Saga i Dølen på same målet. Gjessing skreiv òg to stykke i ei liknande målform i Dølen hausten 1858. Landsmålsfolka i Bergen omsette dessutan ei av bondeforteljingane til Bjørnson til eit norrøntinspirert landsmål, men omsetjingane deira kom aldri på prent. Utskeiingane i norrøn lei tok brått slutt etter 1859. Arbo og Gjessing skreiv ikkje meir landsmål, og Bergens-miljøet flokka seg lojalt bak Aasen, rett nok med eitt og anna lite avbrigde i etymologiserande lei. Kring 1870 var bergensmålmennene mellom dei fremste forsvararane av Aasen-normalen, mot åtaka frå Fjørtoft og ortofonistane.
	På andre sida stod dei som eksperimenterte med eit landsmål som tok meir omsyn til dansk eller einskilde målføre. Den fremste var Vinje. Då han byrja gje ut Dølen i oktober 1858 la han seg på ein mellomting mellom landsmål og dansk, noko påverka av telemål, men likevel nærare Aasen-normalen enn dansk. Ei gransking av Waschnitius har synt at Vinje ikkje var serleg stabil i målbruken (Skard 1980:122-134), men i det store og heile fall han likevel inn under Aasen-normalen med Ferdaminni (1861), og der vart han verande (Bergsgård 1940:160).
	Eirik Sommer var frå Trondheim (sjå s.297) og let dét skina gjennom i målføringa sin, serleg i diktsamlinga Soga-Visor (1857) og i nokre sogestykke som han skreiv i 1858. Han skreiv same året til Aasen at «Eg vilde gjerdne og skulde og være einig med Dokker, men eg meiner at Maalet skulde gjeras saa let som mogelege er, og dæ vil eg prøva aa verda einig med Dokker om.» Ærendet hans var å få Aasen til å sjå på landsmålsstykka som han hadde sendt til Eilert Sundt, og som var prøver på nokre kapittel til Noregs Saga. Dei tre stykka «Om Olav Tryggvason», «Om Erik av Pommern» og «Om Krigen i 1814» kom på prent i Folkevennen same året med ei innleiing av Eilert Sundt. Aasen talde likevel Sommer frå å gje ut boka av di landsmålsmotstanden gjorde at ein måtte vera varsam med kva ein gav ut på landsmål, og av di han var redd for endå meir sprik i landsmålsrettskrivinga (Aasen 1957 I:349-351). Oppmodingane frå Aasen ser ut til å ha verka på alle måtar. Sommer la utgjevingsplanane på hylla til våren 1861. Då vende han seg på nytt til Aasen med manuset og svor lydnad mot Aasen-normalen (Aasen 1957 I:499), og den fylgjande hausten gjekk Aasen gjennom heile manuskriptet til sogeboka, som kom ut i oktober 1862, med føreord av Aasen.
	Elles var det prenta ei rad skrifter på målføre i perioden, og serleg dikt. Sume var i ein viss mon normerte etter Aasen sine prinsipp, som folkevisesamlinga til Sophus Bugge (1858). Eit anna skrift av same typen var Gamle Reglo og Rispo ifraa Valdris (1850) av Valdres-bonden og læraren Anders Eivindson Vang. Det er likevel ikkje heilt rett å dra slike skrifter inn under samlenemninga 'landsmål', korkje språkleg eller funksjonelt. Slike skrifter høyrde til sjangrar der det var akseptert å nytta målføre, og dei vart heller ikkje utgjevne med tanke på at det skulle setjast opp ein landsfemnande skriftnormal eller eit nytt bruksmål. Då er freistnadene til Sommer og Vinje av eit anna slag.
	So godt som alle flokka seg bak Aasen i normalspørsmålet etter 1858/59, og der vart dei verande til landsmålsortofonistane kom på bana kring 1870. Samlinga var nok mest eit resultat av det ihuga arbeidet som Aasen la ned på denne tida for å unngå sprik i målflokken. For Aasen var det fyrst og fremst eit strategisk spørsmål. Skulle landsmålet ha von om å greia seg i den komande striden med dansken, måtte han stå fram i ei einskapleg drakt. I den uprenta avhandlinga frå 1854 er dette ein berande tanke. Sommer var ikkje den einaste som fekk merka motstanden til Aasen mot språkvariasjonen. Av breva og dagbøkene går det tydeleg fram at Aasen var sers uroa, og det var han jamvel før målstriden hausten 1858. Alt i mai same året rådde han Kvikne-læraren Anders Reitan sterkt frå å gje ut ei målføreomsetjing av katekisma som Reitan hadde laga (Aasen 1957 I:331). I eit anna brev uttala han seg lite fint om Ny Hungrvekja, som han meinte skadde målsaka meir enn å fremja ho (1957 I:357). I mai 1859 noterte han sameleis i dagboka at han hadde hatt ei «Lang Samrøde med Arbo om nogle Stykker i Landsmaal» (1960 III:222), og Djupedal skriv at Arbo drøfte landsmålsforma si med Aasen, som ikkje var samd i den gamalnorskpåverka rettskrivinga hans (i Aasen 1957 I:470).
	På det praktiske planet la Aasen ned uendeleg mange arbeidstimar i å vera språkkonsulent for alle som var interesserte. Han skreiv lange brev med merknader og språklege råd m a til Bergens-miljøet og serleg mykje arbeid hadde han med Dølen og med Sommer 1862. Kampanjen til Aasen verka, og som Sommer, skreiv Marius Nygaard til Aasen at han var djupt uroa over den varierande målbruken.
	Ny Hungrvekja (Prahl 1858) vert ofte framstilt som eit einstaka døme på norrønt-svermeri og eit unntak som ikkje ein gong var representativt for bergensmiljøet. Som det skulle gå fram her, kan ikkje Prahl avskrivast so lett. I 1857-59 vart det tvert om gjort ei rad freistnader på å skriva eit sterkt etymologisk og norrønt-inspirert landsmål. At det var i Fridtjofs Saga Aasen kom nærast norrønt, må vel for ein stor del tilskrivast sjangeren meir enn tida eller miljøet. I eit brev til Ludvig L. Daae klaga Aasen sjølv over at ei omsetjing frå norrønt ikkje tok seg so godt ut, «... da man her anseer sig altfor meget bunden til Originalen og helst vil beholde det gamle Udtryk» (Aasen 1957 I:329). Men heile det strilemål- og norrønttalande bergensmiljøet nærma seg på denne tida meir Prahl- enn Aasen-normalen. I Kristiania var sameleis fleire skrifter på landsmål inspirerte av norrønt, t d avisinnlegget av 'Allmugismenn' i 1857, fleire skriftene av Arbo og G. A. Gjessing, og eit par anonyme innslag i Dølen. Blandingsmålet til Vinje og det dialektfarga målet i Sommers Soga-Visor (1857) var heller for unntak å rekna. Ny Hungrvekja er difor å sjå som som det mest yttarleggåande utslaget av eit ålment arkaiserande straumdrag i landsmålsmiljøet i siste helvta av 1850-åra. Årsaka må fyrst og fremst ha vore dei sterke banda til norrønt-miljøet ved Universitetet, som eg skal greia ut om i neste kapittel.

Rolege tider, konsolidering og nye landsmålsskrifter
Då bylgjene etter den store målstriden la seg på vårparten 1859, fylgde ei etter måten roleg tid for landsmålsfolket. Eit viktig tilskot til den vesle landsmålslitteraturen kom i februar og juli 1861, då dei to delane av Vinjes Ferdaminni kom ut, men det vart ingen målstrid i kjølvatnet av utgjevinga. I meldingane vart ikkje målspørsmålet nemnt med eit ord, og avisene i hovudstaden boikotta Vinje. Dei få hogga som kom mot landsmålet i desse åra, fekk stort sett svar av målfolket i Dølen eller andre blad. I februar/mars 1859 stod det t d eit åtak på landsmålet i Illustreret Nyhedsblad, som Jan Prahl svarte på i Dølen.
	Sjølv om det var lite å sjå til målfolket etter at Dølen gjekk inn i 1860, var det klårt at målstriden i 1858 hadde konsolidert og styrkt det vesle landsmålsmiljøet. I 1861/62 synte det seg ved at det vart skipa mållag i dei tre største byane, og at det tok til å renna ein liten, men aukande straum av skrifter på og for landsmålet. I mars 1862 byrja Dølen å koma ut att, og i juli same året kom Skrift og Umskrift i Landsmaalet. I oktober kom den store sogeboka til Eirik Sommer, med fortale av Ivar Aasen. 1863 var året for landsmålslyrikk – då kom både Symra (Aasen) og Diktsamling (Vinje) ut. Viktigast var kan henda P. A. Jensens Læsebog for Folkeskolen og Folkehjemmet som kom ut same året og inneheldt fire stykke på målføre og sju på normalisert landsmål, tilrettelagde av Aasen. På eit par år vart soleis landsmålslitteraturen bortimot tviauka.
	Utgjevingane førde ikkje til mykje strid. Strategien frå landsmålsmotstandarane såg framleis ut til å vera å halda kjeft og venta på at målreisinga skulle gå over av seg sjølv. Den trufaste Paul Botten-Hansen i Illustreret Nyhedsblad var stort sett den einaste som brydde seg med å gje landsmålsskriftene offentleg omtale. Berre han skreiv om Symra og Diktsamling då dei kom ut. Symra fekk ros for innhaldet, «Men desværre vil vel Sproget overhoved hos Almuesmanden, til hvem Bogen ellers ved en meget billig Priis anbefaler sig, lægge Hindringer for dens Udbredelse og fulde Forstaaelse». Diktsamling kom oppunder jol 1863, og Haarberg (1985:42) slår fast at verket «typisk nok» berre vart meldt av Botten-Hansen. Vinje hadde nytta høvet til å forsvara landsmålet og målreisinga i føreordet til samlinga, men Botten-Hansen ville heller tona ned det målpolitiske og meinte Vinjes «Betydning mindre ligger i Sproglaveriet» (sst:43). Det måtte utanlandske kritikkar til før norske aviser skreiv meir om Diktsamling. Eit par månader etter fekk boka rosande omtale i to danske tidsskrift (Carl Rosenberg og Clemens Petersen), og då desse meldingane vart attgjevne i Aftenbladet og Morgenbladet, kom det opp eit lite ordskifte mellom Botten-Hansen og Bjørnson i 'Nyhedsbladet'. Båe to distansere seg frå det norske språkspørsmålet, og i den mon dei la vekt på målforma, var det for å framheva at ho hadde frigjort Vinje lyrisk og høvde nett i denne sjangeren. Dei opererte soleis innanfor det same språksynet og den same estetikken som Monrad hadde gjort i 1850-åra (sst:44). Bjørnson meinte Vinje hadde gjort rett i å nytta dølemålet i dei idylliske og lågmælte dikta frå landlege miljø, «de barnlige Udbrud», men han burde halda seg til det offisielle skriftmålet «til at tænke i» (sst:45).
	Botten-Hansen melde òg den vesle litteraturantologien Skrift og Umskrift i Landsmaalet (1862). Den anonyme forfattaren var Aasta Hansteen, som hadde fått noko hjelp av Aasen med målforma. Dei 82 sidene inneheldt fire dikt av Hansteen sjølv og elles for det meste landsmålsomsetjingar av litteratur skriven av nordmenn på dansk. Det var stykke både av Bjørnson, Wergeland, Welhaven, Munch og Jørgen Moe, og dessutan eit par eventyr (frå Asbjørnsen og Moe). Det vart for mykje å sjå klassikarane på landsmål, sjølv for den elles venlege Botten-Hansen. Han skreiv at «... vi vilde ... komme i Modsigelse med os selv, om vi brød Staven over forellende Forsøg» sidan han hadde uttala seg positivt om målstrevet før, men han kunne ikkje skjøna kvifor kreftene skulle «... splittes paa et uendeligt Oversætterværk i Kredsen af det allerede Forhaandenværende».
	Det må elles nemnast at Skrift og Umskrift òg vart meldt av presten og den tidlegare folkevisesamlaren Magnus Brostrup Landstad. Aasen og Landstad hadde møtt kvarandre i 1845 (i Telemark), og Aasen hjelpte Landstad med språket i Norske Folkeviser (1853) og las korrektur på boka (jf Aasen 1957 I). Frå 1855 og ti år frametter var Aasen hjelpesmann for salmeomsetjingane- og utgjevingane til Landstad. I 1862 hadde stykket «Om Salmebogen, en Redegjørelse» av Landstad ført til ein del kvasse motlegg av di han hadde med ein stor bolk om målet og tok til orde for ei varsam oppnorsking på det religiøse feltet der tradisjonalismen stod aller sterkast (Liestøl 1922:13-15). Landstad ville melda Skrift og Umskrift av di «... dette lille Arbeide, der vistnok, som alt sligt, er bleven lidet paaagtet», og det var ikkje måte på overstrøymande kritikk. Tekstutvalet var «meget heldigt», omsetjingane sameleis, målforma var «behandlet med megen Kyndighed og Formerne nyttede med Maadehold», og det var «en Fornøielse» å lesa boka, som var eit viktig tilskot til litteraturen. Han meinte det var «... saare ønskeligt og tidsmæssigt, at der nu i Skolerne – ei blot i Almueskolerne – kunde være Anledning til at lade Børnene læse noget i Landsmaalet.»
	Landstad var tydelegvis inne i ein målpolitisk raptus. Alt eit par veker seinare hadde han på prent eit innlegg om «Norsken i Storthinget» der han kritiserte Stortinget for å nytta framande ord og nemningar. Han vona Jaabæk, Ueland, Grave «og flere af Thingets dygtige Bønder» sytte for å få inn ord som «Biskopdømme, Bispestol, Syssel og Sysselmand». Då vart ein kvitt «dette fæle Ord Stift» og anna som var påført nordmennene «under den danske Okkupation».

Statthaldarstriden og politiseringa av målspørsmålet
Fyrst i 1860-åra var det eit generasjonsskifte i målmiljøet i Kristiania der ringrevane Aasen og Vinje kom meir i bakgrunnen for dei yngre. Attåt målstriden i 1858 ser serleg to moment ut til å ha vore viktige for den auka oppslutnaden om landsmålet i studentkrinsane i Kristiania fyrst i 1860-åra. Det eine var statthaldarsaka, som enda i ein kvass strid om unionsvilkåra. Det andre var nye ideologiske impulsar frå utlandet.
	Den dominerande politiske saka i Noreg kring 1860 var striden om statthaldarposten i Noreg. Då statthaldaren Severin Løvenskiold døydde i 1856, vart det ikkje utnemnt nokon etterfylgjar. I 1858 overtok ei venegruppe med Christian Birch-Reichenwald (visekonge i Noreg) og Georg Sibbern (norsk statminister i Stockholm) i spissen styringa med den norske staten. Dei stod kongen nær og ynskte ein fastare union, men trong ei sak å markera seg på andsynes Sverige, og dei fekk svenskekongen med på å oppheva statthaldarposten. Dette vedtok Stortinget i desember 1859, men vedtaket førde til sterke reaksjonar frå konservative krinsar i Sverige, og kongen drog attende lovnaden og nekta å sanksjonera vedtaket som det norske Stortinget hadde gjort. Stortinget tok haldninga til den svenske regjeringa ille opp og stod samla i unionsspørsmålet for siste gong før våren 1905. Ei sterk nasjonalistisk bylgje slo inn på vårparten 1860, og i april avviste Stortinget samrøystes svenske krav om medråderett over den norske grunnlova og revisjon av unionsvilkåra (Try 1979:36-46).
	Striden førde til at Stortinget i 1863 vedtok å tinga om unionen. To år etter vart den svensk-norske forhandlingsnemnda nedsett, og i 1867 kom framlegget til unionsrevisjon som ville føra til nærare band mellom dei to landa (Try 1979:46-50). No sprakk den borgarlege opposisjonen og delte seg i ei skandinavistisk og ei nasjonalliberal retning, den siste med Johan Sverdrup i spissen. Krinsen kring Ernst Sars, H. E. Berner og Vinje – «Døleringen» – fekk i 1867 i stand bladet Vort Land, og året etter vart Det norske Samlag skipa. I 1869 var Berner òg ein av hovudmennene bak Dagbladet (Try 1979:446-454). Regjeringa og tilhengjarane av unionsrevisjonen leid eit dundrande nederlag i Stortinget i 1871, og målsaka var no knytt til ein viktig rikspolitisk allianse som skulle føra landsmålet fram til stillinga som offisielt skriftmål med jamstillingsvedtaket i 1885.
	Statthaldarsaka enda i ein intern norsk strid om unionen, men i 1860 stod Noreg samla mot Sverige. Mari Jonassen (1996) legg stor vekt på dei sterke nasjonalistiske bylgjene kring statthaldarsaka når ho skal forklåra kvifor Berner og andre embets- og borgarsøner slutta opp om landsmålsmiljøet kring 1860, og ho seier seg lite nøgd med Djupedals forklåring om at det «utan tvil» var den intellektuelle nyfikna «... som dreiv dei unge mot landsmålet og mot målsaka» (Djupedal 1968:34). Det verkar rimeleg å sjå statthaldarsaka som ein utløysande grunn til at landsmålsinteressa frå slutten av 1850-åra vart omsett i målpolitisk praksis. Statthaldarsaka gav landsmålsstrevet ein viktig framskuv på ei tid då det gjekk noko trått for målfolket, og ho skapte samstundes eit sterkare band mellom ein språkleg og kulturell nasjonalisme retta mot leivningane frå dansketida, og ein politisk nasjonalisme retta mot Sverige.

Ross, utviklingslæra og den ideologiske nyorienteringa fyrst i 1860-åra
Ross i England
Ei ideologisk nyorientering var ein annan faktor i styrkinga av målmiljøet. Prestesonen Hans Ross (1833-1914) frå Holum var her sentral. Han byrja studera teologi i 1849 og tok embetseksamen i 1855. Skuleåret 1856/57 var han i Baden i Tyskland, og då «... vart den nasjonale ide klaarare og meir livande», so då han kom heim i 1857, hadde den filologiske interessa avløyst den teologiske. Han vart lærar på ymse privatskular i Kristiania og byrja granska dialektar. Som mange andre av dei fyrste målmennene fylgde han norrønt-førelesingane til Keyser frå 1857 der han råka mange andre studentar som dei neste åra kom til å bli framståande målmenn. No tala han òg med Aasen for fyrste gong, og i 1859 gav han Aasen dei fyrste dialektorda han hadde samla. Han var fyrst Knudsen-mann, men slutta seg sist i 1850-åra til landsmålsflokken. I 1859-60 drog han utanlands att, denne gongen til England og Skottland på eit opphald som kom til å bli viktig både for han, for målrørsla og norsk målvitskap.
	Eit fyrste vitnemål om kva Ross hadde lært under utanlandsopphalda, var eit lite skrift med tittelen Europe as it ought to be at the End of 1861 (London, mai 1860). Skriftet er ein spådom om kva statar som kom til å finnast i verda ved utgangen av 1861, og dei sju sidene er eit forvitneleg program for ei fredeleg og harmonisk verd, bygt på ei gjennomføring av nasjonalitetsprinsippet, men likevel slik at dei frie nasjonalstatane slutta seg saman i overnasjonale statssamband. Han trudde m a at Finland vart gjeven «back to the Fins», finsk vart offisielt språk attåt svensk, og den nye staten gjekk inn i 'Scandia', eit kongedøme under kong Karl, der Noreg, Danmark, Sverige og Finland var sameint på same måten som Sverige og Noreg. Grensa mellom Noreg og Finland skulle gå slik at Enare-sjøen vart norsk, og grensa mellom Finland og Russland slik at både Lagoda- og Onega-sjøen og heile Kola-halvøya vart finsk. Elles ville det dukka opp ei rad nye statar overalt, oftast innanfor større statssamband. Han såg dessutan føre seg at mange av statane og statssambanda gjekk saman i ein «Central-European Association».

Ross mot Daa
Ross drog nasjonalitetssynet noko meir ned på jorda i ei lang bokmelding som stod på prent i Morgenbladet i januar 1862. Meldinga fylte 15 spalter og var ei uvanleg grundig nedsabling av to geografibøker skrivne av Ludvig Kristensen Daa. Me har tidlegare støytt på han som ihuga ortofonist alt tidleg i 1830-åra, tilhengjar av det norske teatret kring 1850 og landsmålsmotstandar frå 1852. Han var liberalist og sterkt orientert mot England, og han høyrde til Wergelands-fløya i Studentersamfundet i 30-åra. M a stod han fremst i striden for feiringa av 17. mai i 1829. Samstundes var han skandinavist, og i slutten av 1860-åra var han mellom dei fremste norske språkskandinavistane, som arbeidde for tilnærming gjennom ortofone endringar i dei tre skandinaviske landa.
	Det vitskaplege hovudområdet hans var etnografien – det samanliknande studiet av «rasar», kulturar og nasjonar (Dahl 1957:46). Han var serleg inspirert av Rasmus Rask og den engelske etnografen J. C. Prichard. Sentralt for Daa stod ynsket om å påvisa einskapen i menneskeslekta, og han stod i opposisjon til den polygenetiske retninga som meinte det var djuptgripande og konstante intellektuelle og moralske skilnader mellom rasane, ein ideologi som m a vart nytta til å legitimera negerslaveriet i USA. Opp mot dette hevda Daa at det var glidande overgangar mellom rasar og kulturar, og raseblanding var ikkje berre mogleg, ho var òg ynskjeleg: Som i dyreriket var blanda menneskerasar (og kulturar) til vanleg meir leveføre og betre utrusta enn dei reine (Dahl s.50). Dei to sentrale faktorane i forminga av kulturane, var isolering og samkvem. I dette perspektivet vart isolasjon eit kjenneteikn for barbari, råskap og stagnasjon, medan samkvem og samferdsel var det same som med kulturutvikling, framsteg og opplysning (s.52).
	Ross peika på korleis Daa hadde teke over det storengelske synet som vart nytta til å grunngje at dei store erobringsstatane var meir livskraftige enn dei små på grunn av folkeblandinga som naudsynleg må koma når eit imperium breier seg over heile verda (Ross 15/1, sp.3). Han gjorde eit polemisk poeng av Daas «Beundring for de større Nationer» (17/1, sp.3). Ross avviste at det fanst føremoner med raseblanding ved å syna til at «Anti-Krydsningsmændene sige, at Racerne ere i Hovedsagen konstante, at Blandingsracer egentlig ikke gives» (15/1, sp.3). Ross avviste òg at det var nokon samanheng mellom rase og kultur/nasjonalitet.
	Metoden til Ross i meldinga var å få fram inkonsekvensane og veikskapane med teoriane til Daa gjennom å peika på konkrete feil og vurderingar i empirien. Eit tydeleg og alternativt prinsipielt syn formulerte han ikkje, men kritikken hans var heile vegen tufta på eit forsvar for prinsippet om at kvart folkeslag eller nasjonalitet var unik og representerte eit verd i seg sjølv. Daa hadde lagt vekt på det nære sambandet mellom Sverige og Finland. Utan å nemna finsk språk skreiv han at at dei svensktalande «... udgjøre de mest dannede og industrielle Stænder. Svensk er Finlands Hovedsprog i offentlige Forretninger og i Videnskabelighed.» Ross meinte at Daa «... fra den Høide, som tillader ham at tage sin store Oversyn, har overseet, hvorledes Finnernes eget Sprog har arbeidet sig op ialfald i den sidste Sfære. Fra den samme Høide maa det ogsaa se smaat ud dette de finske Fædrelandsvenners Stræv for at udvikle deres finske Modersmaal og Kultur til 'Selvstændighed'» (15/1, sp.2). Ross meinte tvert om at det var «smaat med de svenske Sympathier hos Finlands Toneangivende» (sp.3).
	Det sams skriftmålet for Danmark og Noreg kalla Daa «Dansk-norsk». Dette knytte han til nasjonalt serpreg, og han meinte Danmark «... stemmer nu med Hensyn til Folke-Eiendommelighed langt nøiere overeens med Norge end nogen af dem med Sverige.» (15/1, sp.2) Ross innvende polemisk at det «Maaske» kunne vera rett dersom

	... Forf. ved norsk Folkeeiendommelighed forstaar den, som kommer frem hos ham selv og Andre af os 'Kulturfolket', og hvis fornemste Fremtrædelsesform er et Talesprog, som ikke ueffent er bleven betegnet som 'Kattegattisk'; men han skulde oplyst os om, hvad norsk Folkeeiendomelighed er, om det er denne eller den, som kom frem hos de Folk Sagaerne tale om, og som, rigtignok endel modificeret, kommer frem hos deres Ætlinger. (sst)

Ross meinte tvert om at svenskane stod midt mellom nordmennene og danskane. Deretter avviste han nemninga 'dansk-norsk' med å hevda at folk andre stader ikkje kalla måla sine 'svensk-finsk', 'fransk-belgisk', tysk-russisk' eller 'spansk-meksikansk'. Men han utdjupa ikkje innvendinga lingvistisk slik han seinare gjorde.
	Kvifor skreiv Ross dette detaljerte og æveleg lange oppgjeret med Daa? Ein grunn kunne vera at hopehavet i mållaget som vart skipa i september 1861, no hadde kveikt sopass mykje eldhug i dei unge skoltane at dei ville på bana. Då er det likevel rart at nettopp Daa vart skotskiva. Han var ingen sentral mann i norsk målstrid på den tida, og målspørsmålet var heller ikkje mykje framme i meldinga.
	Meir sannsynleg er det at slaktet er ein freistnad på eit akademisk leigemord og at det soleis sprang ut av Hollendar-krinsen som stod målmiljøet nær på denne tida (sjå s.283ff). Posisjoneringa var no i full gang til professoratet som ville bli ledig når Rudolf Keyser gjekk av, og det er klårt at Hollendar-krinsen arbeidde saman med sterke krefter ved Universitetet for å unngå at Daa skulle få stillinga. Det var ingen tilfelleleg stillingsstrid, men eit spørsmål om kva historikarretning som skulle etterfylgja den aldrande norske historiske skulen, som Hollendar-krinsen var nært knytt til. Daa var ein svoren motstandar av den norske historiske skulen og den fremste kritikaren av innvandringsteorien deira (Dahl 1957 og 1990:79-84). Oluf Rygh vart innstilt av Universitetet etter at Keyser slutta hausten 1861, men regjeringa overprøvde tilrådinga og tilsette L. Kr. Daa (Ording 1927:103, jf 110-111). Ludvig L. Daae kommenterte tilsetjinga av Ludvig Kr. Daa med at ho vart teken godt imot av det store publikum, «... men av os historici omtrent som Norge skulde faat en svensk statholder» (Ording s.103). Ording skriv ikkje noko om ein beinveges samanheng mellom denne striden og artikkelrekkja til Ross, og han nemner ikkje Ross som ein av hollendarane. Det er likevel vanskeleg å tenkja seg at det ikkje var nokon samanheng. Det var glidande overgangar mellom målmiljøet og Hollendar-krinsen, og bokmeldinga ber tydeleg preg av ein sterk vilje til å dra dei faglege kvalifikasjonane til Daa i tvil både i store og små spørsmål. Fleire i målmiljøet var òg engasjerte. Rett før utenmninga skreiv Vinje ein lang og krass artikkel mot Daa i Dølen. Aksjonen førde som sagt ikkje fram, og regjeringa tilsette L. Kr. Daa. Men det løyste seg på eit vis. Rygh vart tilsett utan tevling i stillinga etter Munch, som brått døydde i 1863.

Utviklingslæra og målvitskapen
Ross var sterkt påverka av den tysk-engelske lingvisten (Friedrich) Max Müller, og var med på å føra læra hans til Noreg. Müller har fyrst og fremst gått inn i faghistoria som ein popularisator av August Schleicher (1821-68). Müller og Schleicher var overgangsfigurar mellom to av hovudretningane i lingvistikken på 1800-talet, den samanliknande målvitskapen og junggrammatikken. Den nye retninga var ei vidareutvikling meir enn eit brot med den tidlegare tradisjonen og kom opp ved at den historiske målvitskapen vart para med nyare utviklingslære, slik ho serleg var utforma av Darwin med The Origin of the Species (1859). Samanhengen vart personifisert ved at Schleicher, som var ein av dei framståande i tysk samanliknande målvitskap, i 1863 gav ut ei bok med den talande tittelen Die darwinsche Theorie und die Sprachwissenschaft. Schleicher, Müller og seinare junggrammatikarane (neogrammatikarane) stod for ei endå sterkare naturvitskapleggjering av lingvistikken enn Bopp, Grimm og Rask, og fylgja vart ei styrking av banda mellom lingvistikk og biologi som alt var tydelege med Rask. Ideen om språk som ein levande organisme utanfor menneskeleg kontroll vart utvikla vidare i tråd med evolusjonistisk filosofi, og alle lydendringar vart sedde som mekaniske og unntakslause lover (ausnahmslose Lautgesetze) (Robins 1991:201-202). Eit punkt hjå Müller som fekk mykje å seia i norsk målstrid, var avvisinga av språkblanding, som òg var kjent frå den meir romantisk inspirerte samanliknande målvitskapen. Det hekk m a saman med at doktrinen om språk som organismar vart styrkt. Müller nekta ikkje for at språk verka inn på kvarandre og vart blanda i ordtilfanget, men grunnlaget for inndeling av språk var 'grammatikken' (det vil seia morfologien) (Søilen 1983:73). Dei mest kjende verka til Müller var Lectures on the Science of Language I-II (1861-64) som kom i 15 utgåver utetter 1800-talet (Søilen 1983:71). Læra til junggrammatikarane slo serleg gjennom i 1870-åra og hadde tyngdepunktet i Leipzig. Dei fremste norske junggrammatikarane utanom Hans Ross var Johan Storm, Alf Torp og Hjalmar Falk (jf Venås 1986:85-87).
	Målsynet kom klårt til uttrykk i eit landsmålsføredrag Ross heldt i 1878. Ross sa at «sprog 'blander sig' ikke, 'sammenstøbes' ikke, 'bøier sig' ikke 'sammen', – men de vokser, som rønninger fra en stub, stadig længere ud fra hinanden mod lys og luft.» (etter Hanto 1986:38). Det mest kjende utslaget av evolusjonistisk påverka målpolitikk i Noreg, er Garborg 1877, som målvitskapleg heilt og fullt byggjer på læra til Müller. Han opplyser sjølv i føreordet (1877:4) at Ross har vore den viktigaste læremeisteren hans i målvitskapen. Venås (1986) og serleg Hanto (1986:32-39) har greidd ut korleis målsynet frå evolusjonismen førde til eit omdefinering av nasjonalitetssynet til målrørsla utetter 1860- og 70-åra. M a var den sterke reaksjonen kring 1870 på etymologiseringa til Aasen eit utslag av evolusjonistisk tenking. Sentrale var her Fram-krinsen med Olaus Fjørtoft i spissen, og elles Werner Werenskjold, Steinar Schjøtt og i ein viss mon Ross og Garborg (Hanto sst). Det er likevel inntrykket mitt at Hanto i for stor grad gjer motsetnaden mellom den eldre (Aasen) og den yngre generasjonen til ein målvitskapleg motsetnad. Det er rett at evolusjonistane og junggrammatikarane la sterkare vekt på det levande talemålet enn forgjengarane, men ein kan ikkje seia, som Hanto (s.32) gjer, at Rask fyrst og fremst var oppteken av skriftmålet av di han tala om 'Bokstavoverganger'. Rask la tvert om slik vekt på talemålet at han ekskluderte skriftmålet frå 'språk'-omgrepet ved å setja opp motsetnadsparet 'Skrift – Sprog' (sjå t d fortala i Rask 1826).
	At det skjedde ei viktig ideologisk og målvitskapleg nyorientering i landsmålsmiljøet er likevel sikkert, og spørsmålet her er fyrst og fremst når dette skjedde. Det er noko uvisst når læra til Müller (og Schleicher) toga inn i norsk lingvistikk, og rolla til Ross i faghistoria er langt frå fullnøyande klårlagd. Men det er sannsynleg at Ross møtte ideane til Müller under englandsopphaldet. Her studerte han fonetikk, og Müller hadde vore professor i lingvistikk i Oxford frå 1854 (Robins 1991:187). Avvisinga av blandingsspråk i 1862-meldinga er iallfall heilt i samsvar med det han seinare skreiv med eksplisitt tilvising til Müller, sjølv om han ikkje argumenterte lingvistisk i 1861. Dagbøkene til Aasen er vel heller ikkje heilt å lita på i spørsmålet. Han og Ross hadde mykje kontakt frå 1858, og serleg frå 1860, men Aasen vart aldri serleg påverka av Müller og junggrammatikarane. Fyrste gongen Aasen nemnde Müller, var i august-september 1869 då Aasen lånte Lectures (av Müller) på bibliotektet (Aasen 1960 III:273). Men Müller og læra hans kan godt ha vore drøft i landsmålsmiljøet og det lingvistiske miljøet i Noreg før 1869 utan at Aasen har skrive det opp. Det er iallfall lite sannsynleg at Müller fyrst vart presentert i Noreg av Ernst Sars i 1873, slik Søilen (1983:75) nemner.
	Om Ross ikkje direkte møtte Müller eller læra hans i England, kom han midt oppi den store evolusjonistiske nyorienteringa i engelsk vitskap og filosofi kring 1860 som var ein beinveges føresetnad for den nye retninga i lingvistikken. Dette har nok i minsto sett spor etter seg i målsynet hans på eit meir ålment plan. Opphaldet i Tyskland 1857/58 hadde tidlegare vore avgjerande for synet hans på nasjonalitetsspørsmålet. Utetter 1860-åra fekk synsmåtane til Darwin og filosofen og sosiologen Herbert Spencer stor innverknad på Ross og resten av målmiljøet, etter det Koht (1903:135) kan fortelja, og i det unge miljøet steig det «... fram ein nasjonaltanke, sterkare og rikare enn den gamle romantiske, tryggare i sitt skyn paa folkevokster og nasjonale serformer». Dei same synsmåtane skal òg ha fått stor innverknad på ein annan ung mann på same tida som hadde mykje sams med Ross: Ernst Sars. Attåt Darwin og Spencer las Sars i 1860-åra August Comtes Cours de philosophie positive (1830-42) og studerte historieverk av Henry Buckle. Desse åra vart avgjerande for forminga av historiesynet hans der positivismen og evolusjonismen utgjorde det sentrale teoretiske og filosofiske grunnlaget (Dahl 1990:159). Til liks med målvitskapen skulle historiefaget over på tryggare naturvitskapleg grunn. Alt som smakte av teologi og metafysikk skulle bort, og Buckle meinte historia måtte bli «... berga ut av klørne på biografane, genealogane og hoffskribentane» (Ræder 1935:41).
	Ross vart soleis for norsk målvitskap og målrørsla det Ernst Sars vart for historiefaget og venstrerørsla. Båe sameinte ein fagleg arv etter P. A. Munch og den norske historiske skulen med nye teoretiske straumdrag, og frå England meir enn frå Tyskland, der forgjengarane hadde funne inspirasjonen. Saman vart dei sentrale i Døleringen, unionsmotstanden og landsmålsmiljøet i siste helvta av 1860-åra.

Ein målstrid i Trondheim hausten 1862
Tida mellom 1859 og 1865 var som sagt etter måten roleg på landsmålsfronten jamført med hausten 1858 og åra etter 1865. Unnataket er Trondheim. Hausten 1862 kom det opp ein kvass strid om landsmålet i Trondheimsavisene som til no stort sett har vore ukjend. Djupedal (1968:32) nemner so vidt at det vart skipa eit mållag der i oktober 1862, og i eit brev til Aasen i 1864 nemnde Fredrik Størmer at det hadde vore ein målstrid i byen nokre år tidlegare. Olaf Hanssen (1935:82) siterer nokre liner frå eit innlegg Størmer skreiv i Throndhjems Stiftsavis hausten 1862, men det er òg stort sett alt.
	Målstriden i Trondheim i november og desember 1862 var utan samanlikning den hardaste striden om landsmålet i fyrste helvta av 1860-åra. Han gjekk føre seg i og mellom dei to avisene som fanst i Trondheim på den tida: Throndhjems Stiftsavis, og den gamle avisa med det umoglege namnet Throndhjems borgerlige Realskoles alene priviligerede Adressecontors Efterretninger (her kalla Adresseavisen). Det som utløyste striden, var ei uskuldig lysing i Adresseavisen 28. oktober: «Maallag ikveld Tysdagen Kl. 7½.» Ein trondheimsborgar må ha kjent seg svært provosert, for eit anonymt og hissig innlegg mot landsmålet kom på prent alt tre dagar etter, over heile fyrste- og ein del av andresida. Innlegget var ironisk og spotta både med landsmålet og det nasjonale. Han byrja med å hevda at «... det rigtig krislede i mig lige fra Stortaaen og op i Skolten af glædelig Henrykkelse» då han las lysinga for mållaget. Endeleg var det skipa ei foreining «... ogsaa i gamle Nidaros ... som kan virke for Sproget overensstemmende med vor opvaagnede Nationalfølelses Fordringer», her i gamle Trøndelagen der «... dog ethvert fordomsfrit Menneske maa erkjende, at Nationens egentlige Kjærne findes». Han slår deretter fast at «Ivar Aasen har gjort et Landsmaal for Søndmør, Dølen et for Thelemarken, Overlærer Knudsen et for Peppervika osv.» Argumentasjonen låg elles på det planet at «Man har seet Klager, over at saadanne Øvelser [i å uttala harde konsonantar og diftongar i landsmålsord] have foranlediget Værk og anden Elendighed i Folks Kjakebein, men det kommer bare af Mangel paa en fornuftig Kjakebeinsturning.» No hadde ein fått ei foreining som kunne organisera øvingane på rette måten slik at ein fekk «den fornødne Hærdelse af Taleorganerne» og unngjekk «Ulykker». Dessutan gjorde han framlegg om å ta i bruk 'æ' som personleg pronomen, og å byta ut ordet 'Centrum' med 'Svarvingsmidtprik' eller 'Sverkjingsmidtprik'.
	Dermed var det i gang. Ein målmann tok på seg den tunge oppgåva å svara seriøst og jamvel på landsmål i Throndhjems Stiftsavis. Han ville «freista aa syna deim, at dat, som Innsendaren hev havt til Løgje ikke er nokkot aa lægja aat; men at dat er ei Sak, som er af dan største Vigt fyri vaart Land, for dat gjeld ikke mindre enn dat norske Folks Modersmaal.» Han fører fram eit prinsipielt forsvar for landsmålet, og argumentasjonen kviler på to hovudstolpar, ein nasjonal og ein demokratisk. Han slår fast at bokmålet ikkje er norsk og legg vekt på skilnaden mellom dansk og norsk, og på likskapen dei norske målføra imellom og mellom målføra og norrønt. Målføra «ero Skot or dat gamle Norrønamaalet». Det var no på tide å fri seg frå «dan 400aarige Kugingi» og «halda i Heider og Æra denna Arven». Denne nasjonale argumentasjonen var likevel voven so nært saman med den demokratiske at det er vanskeleg å skilja:

	Folksens Maal, denna fagre Fedranaarven, dat vilja me no lata Folket faa bruka; me vilja giva Bonden Bøker paa hans eiget Maal. Daa fyrst kann dat vera Tale um, at Upplysning og Kunnskap kann stiga. So lengjer Bokmaalet er framandt fyri Aalmugen, kan Kjærleiken til Boki aldrig koma, og utan at Bonden hev Kjærleik til si Bok, kann dat her ikke vera Tale um Upplysning, for Skoletidi er so liti, at Lesnad heime maa til, skal dat muna nokkot, men denna Lesarhugen vita me alle er liten; dat danske Maal hev kugat han.

Innsendaren la soleis noko meir vekt på det demokratiske og pedagogiske perspektivet enn ein ofte ser i innlegg frå Kristiania og serleg Bergen. Som sanningsvitne på at bokmålet var «unorsk og soleides vandt aa skyna fyri Aalmugen», vart Landstad og Ole Vig førde fram. Innlegget smakar i det heile svært mykje av å vera ein landsmålsversjon av Vig.
	Målfolket svarte òg på den mindre seriøse måten, i eit ironisk dikt «Til Maalstrævskriveren!» i Adresseavisen. Forfattarane greidde å senda dei aller fleste sleivsparka attende i poetisk høgstil, og eit hovudpoeng var at dei var glade for «støtta»: «Som sagt, det glæder os, De kommer; / De Vinter gjøre vil til Sommer! / Planeter mørke, som vi ere, / Der nu i Laget gaar, vil være / Forsamlede om Dem som Sol, ...».
	Ein 'P.P.' gjekk no ut i Adresseavisen med eit noko meir sakleg åtak på landsmålet, i tre hovudpunkt. Det fyrste var ein freistnad på å riva ned det landsgyldige med landsmålet, noko som kom til uttrykk i tittelen «Hvad er 'Landsmaalet'?». Han meinte det ikkje fanst eitt, men mange landsmål. Vinje, Aasen og Prahl skreiv kvart sitt, og han tok òg med Knudsen og Bjørnson som døme på andre variantar. Arne av Bjørnson var «... maaske det mest meningsløse af dem Alle.» Og jamvel innanfor mållaget i Trondheim fanst det tre landsmål: Det Sommer hadde nytta i Noregs Saga (1862), det som innlegget i 'Stiftsavisa' var skrive på, og det O. J. Høyem hadde nytta i Nes eller Bynes same året (sjå s.299). Han meinte difor at «Maalstræverne egentlig selv ikke vide, hvad deres saameget omtalte 'Landsmaal' er.» Poenget om det sprikande landsmålet vart elles eit sentralt punkt i landsmålsmotstanden seinare i hundreåret, fyrst og fremst bore fram av professor Johan Storm. Det andre punktet gjekk på rolla til prestane og serleg lærarane. Her var 'P.P.' på vikande front og måtte innrømma at «... nægtes kan det jo heller ikke, at især de sidste [=lærarane] med megen Iver have blandet sig i Sagen». Seminaristane fortente «Hæder og Ære», men dei var ikkje kompetente til å avgjera ei slik sak og måtte difor halda seg unna til meir kunnskapsrike og målkunnige menn hadde avgjort spørsmålet. Siste punktet var i same kategorien som det fyrste: Det var store vanskar med å «indføre Maalet», og innsendaren i 'Stiftsavisa' hadde ikkje synt korleis det skulle la seg gjera å få til «... et saakaldet 'Landsmaals' fremtidige Indførelse over hele vort Land». I ei lita setning tok han òg med det svært viktige punktet at «... dog ere disse Sprog [norsk og dansk] væsentlig ikke mere forskjellige end flere Dialekter i vort Sprog», men det grunngav han ikkje nærare. I det heile har innlegget eit defensivt preg, og innsendaren evnar ikkje å gå inn i kjernen av saka slik landsmålsmotstandarane i Kristiania hadde gjort hausten 1858. Hovudargumenta gjekk på at målmannen ikkje hadde argumentert godt nok, og ikkje på innhaldet i argumenta hans.
	I eit nytt innlegg 1. november skreiv han om det fyrste innlegget at «Landsmaalsvennerne maa ... finde sig i, at man harcellerer lidt med dem og ler av dem; det er dog sandelig det Mindste, som saadanne yderligt gaaende Folk kunne vente sig». No hadde han lagt ironien på hylla og freista vera seriøs. Og i motsetnad til 'P.P.' går han inn på kjernen i målspørsmålet. Han kritiserer 'P.P.' for at «han synes at indrømme Landsmaalsideens Berettigelse», noko han omveges hadde gjort ved ikkje å argumentera mot sjølve ideen. Innsendaren har sett seg føre å syna at landsmålet korkje er «nødvendigt eller ... skaffe oss fordele», og det gjer han ved å argumentera for at målstoda i Noreg er normal, og at skriftmålet og det høgare talemålet er norsk. Målstoda er normal av di det ikkje er større skilnader mellom målføra og skriftmålet i Noreg enn i Sverige, Danmark, Tyskland og Frankrike. Han hadde òg høyrt klager over at «... man blandt vor Bondestand støder paa Vanskeligheder ved Tilegnelse af Noget gjennem Læsning, og at vore Bønder paa sine Steder have nogen Besværlighed ved at forstaa det almindelige dannede Talesprog». Men slik var det i andre land òg, so det var i seg sjølv ikkje eit argument for å gjera noko med målstoda, for «Sagen er den, at Læsning er Noget, som ikke kommer af sig selv, men som maa læres; ...». Han måtte vedgå at «Af Skolelærerne have maaske flere udtalt sig for 'Landsmaalet'», men dette var ikkje noko argument før ein prova at det var verre her i landet enn i andre land. Innsendaren meinte òg at «... dette Sprog ... – ialfald 'med ymse smaa Avbrøyte' og altsaa med samme Berettigelse som hans 'Landsmaal' – er norsk, ... Hvad norske Borgere i saa lang en Tid have betragtet som sit eget, maa man vel ogsaa her i Landet have Lov til at kalde norsk.» Han spurde om det verkeleg var slik at «Forskjellen mellem det Sprog, der tales paa Søndmør og det, der tales omkring Christianiafjorden, er saameget mindre end mellem det førstnævnte og det, der hidtil er brugt mellem Landets dannede Mennesker». Han meinte at det «almindelige Sprog» vart skjøna vel so godt som landsmålet. Slik gjekk innsendaren laus på sjølve grunnvollen til landsmålet og målreisinga: At skriftmålet og det tilhøyrande talemålet var dansk, at det gjekk eit stort skilje mellom norsk og dansk medan skilnaden målføra imellom var liten, og at tilhøvet mellom dei to språka var so uheldig for tilgjenget til skriftkulturen at ein berre kunne løysa problemet med å stilla opp eit heilt nytt skriftmål.
	Den landsmålsskrivande innsendaren svarte med ein dobbeltartikkel der synspunkta frå fyrste artikkelen vart tekne opp att og utdjupa. Her nemnde han at han sende det førre innlegget til Adresseavisen, men at avisa ikkje ville ta det inn dersom det ikkje vart omsett til dansk. Innsendaren konsentrerte forsvaret om det prinsipielle grunnlaget som landsmålsmotstandaren hadde freistsa undergrava. Han meinte at «... vaare Bygdarmaal ero meir like, enn dei Fleste hava trudd» (23/11), og «Skilnaden millom deim og dat Danske er myket større enn millom Svensk og Dansk» (19/11). Han lista opp dei mest sentrale målmerka der dei norske målføra skilde seg frå dansk og/eller svensk (19/11). Nye autoritetar vart no førde fram attåt Vig og Landstad, og innsendaren siterte lange stykke frå P. A. Munch og C. R. Unger for å få fram samanhengen målføra imellom og mellom målføra og norrønt. «P. A. Munch og Unger ero vel dei, som bedst kunna døma um Bygdarmaali vaare; og dan fyrste segje reint ut at alle Bygdarmaali i Grunnen ero eit. Dat ætla me no er Hovudsaki.» (23/11) Dei lange sitata frå Unger og Munch skulle samstundes driva attende påstanden om at det rådande skriftmålet var norsk. I dette innlegget kom dei historiske og lingvistiske argumenta i framgrunnen, noko som ikkje var unaturleg sidan det var her det farlegaste åtaket på landsmålet hadde kome. Dei pedagogiske og demokratiske argumenta vart likevel tekne oppatt, og at det var «Trong og Torv fyri Aalmugen aa faa sitt eiget Maal», vart m a underbygt med at det var «Bønder» (Aasen og Vinje) som fyrst hadde byrja skriva det (23/11). Frykta for «Tabet af Literaturen» vart møtt med at denne litteraturen ikkje var til mykje gagn for ålmugen i dag. Men dersom «Bonden fikk Bøker paa sitt Maal», ville det med tida koma opp ein ny litteratur, meir tilgjengeleg for ålmugen (23/11).
	No vart Bakklands-målet teke i bruk som verkemiddel i målstriden. I eit lite og ironisk stykke på målføre vart målstrevarane bedne om å ta omsyn til Bakklands-målet. Her vart det gjort eit poeng av motsetnaden by-land: «... naar Di kalle Dok 'Maallag' aa 'Maalstrævara', saa maa Di it stræv berre for Landsmaale, men for Bymaale aa.» Det var berre rett og rimeleg når «Bynæsingan stræve for Bynæsmaale aa Sundmøringan for Syndmørmaale». Innsendaren meinte det fanst fire ulike målføre i Trondheim og gjorde framlegg om at det vart laga «Grammatikka aa Læxikonna for al dider Dialektan» og deretter «eit Spraak taa al diherran». Til å gjera dette kunne ein anten få støtte frå mållaget eller «fra Vitenskapernes Selskap, som han Syndmørings-Grammatikkarn fek». Slik vart dei sosiolingvistiske skilnadene i trondheimsmålet tekne i bruk mot landsmålet, på same måten som i hovudstaden der Dølen vart kalla 'Piperviksk'. Varietetane med lægst status i Trondheim – bakklands- og ramnklo-målet – vart serleg skubba fram («en fælt saa pæn Dialekt»).
	Striden hadde no lenge vore ein strid der redaksjonane i dei to avisene stod på kvar si side. 23. november kritiserte 'Stiftsavisa' motparten på redaksjonell plass for fyrst å koma med «et temmeligt utidigt Angreb» på dei unge entusiastane i mållaget og deretter nekta dei å forsvara seg i bladet. «Da vi finder en saadan Handlemaade hverken human eller retfærdig, har vi ved at aabne vore Spalter for Maallagsmændene, kun gjort hvad der var Pligt imod den Part i Sage, som Adresseavisen hos sig negter Adgang til Selvforsvar.» Adresseavisen svarte over ein heil spalte to dagar etter og avviste påstanden om at det berre var eit påskot når landsmålfolket vart nekta plass av di innlegget frå dei var skrive på landsmål. Det var tvert om av di lesarane berre med «Besvær» kunne lesa målet, og «en anden maaske større Del ere saa bestemte Modstandere af det hele Væsen, at de med Uvilje ville kaste Bladet bort, naar de finde Landsmaalet deri». Dessutan visste avisa at landsmålsskrivaren var like god til å skriva bokmålet og kunne ikkje skjøna at forsvaret for målet vart mindre kraftfullt dersom det vart skrive på dansk. Om dei prinsipielle sidene av målstrevet, skreiv avisa m a dette:

	Der gives nemlig her i Landet en Del Mennesker – man siger, at deres Antal ikke skal være ganske ringe – som rigtignok ikke have været saa heldige, at deres Mødre have været Husmandsdøttre, ja ikke engang Gaardmandsdøttre, men som alligevel have lært et Sprog af disse sine Mødre, hvilket de kalde sit Modersmaal, og som de netop have kjært for deres Skyld, af hvem de have lært det, fordi dertil knytter sig deres Barndoms Minder og deres og det hele Lands aandelige Trivsel, og endelig ogsaa fordi der i samme Sprog ere skrevne endel Skrifter som have skjænket dem Næring for deres Aand og deres Hjerte, og som have baaret et godt Vidnesbyrd om deres Fædreland ud til andre dannede Nationer. Men paa dette Sprog, der, som det synes med god Grund, er kjært og dyrebart for hin nævnte Del af vort Folk er 'Maalstrævet' ligefrem et Angreb, og naar nu et Selskab træder sammen til et saadant Angreb og offentligen igjennem et Blads Spalter aabenbarer denne sin Tendents, saa turde det maaske ikke længere være enten 'utidig' eller nogen Krænkelse af private Enemærker, om de, som finde kjære og berettigede Interesser truede, træde op imod en Virksomhed, der har til Hensigt at nedbryde disse.

Det må ein vel kunna kalla klår tale.
	Deretter kom 'P.P.' på bana for andre gong. Som sist var poenget hans at landsmålsfolket ikkje hadde «bevist» eller argumentert for noko som helst, og denne gongen brukte han tre nummer på å få det fram. Han forsvarte seg mot den milde kritikken frå den andre landsmålsmotstandaren med å seia at dei eigenleg var samde. Han førde fram den originale orsakinga at han ikkje hadde gått hardt ut mot landsmålet av di han hadde ei von «... om da saa meget lettere at gaa fri for Avisfeide» (29/11). Mange nye synspunkt kom no ikkje fram, men nokre er verde omtale. Han gjorde eit stort poeng av at bøndene hadde problem med å skjøna landsmålet, og at «... 'Dølen' blev opsagt af mange Bønder, og at Grunden hertil var, at man ikke forstod den» (26/11). Freistnaden på å ta Munch og Unger til inntekt for landsmålet avviste han med at utsegnene deira hadde kome på ei tid «... medens Sagen endnu var i sin aller største Begyndelse, da den endnu ikke var prøvet, og da Ideen, fordi den unægtelig var smuk, fandt en stor Del Forsvarere, som nu have forladt dens Fane.» Det var rett i Munchs tilfelle – han deserterte frå målreisinga tidleg i 1850-åra. Unger vart derimot verande ein varm landsmålsven so lenge han levde (29/11). 'P.P.' la òg vekt på at «... vort Sprog selv ikke i sin nuværende Skikkelse er dansk, men norsk», og det prova han med å nemna at ein dansk skulemann ikkje ville ha med eit stykke av Welhaven i ein dansk antologi av di ein ikkje ville skjøna det i skulen. «Og denne Norskhed stikker ikke blot i Sprogets ydre Klædebon, Ortografien; den har en langt dybere Bund. Hele Aanden og Tonen i vort Sprog er det, som adskiller det fra det Danske.» Her heldt han fram eventyra til Asbjørnsen og Synnøve Solbakken som døme (29/11). Men «Nationalitetens Sag» var ikkje tent med den «Forvirring» i språket som målstrevet hadde skapt og som ein ikkje fann maken til «... i Europa og sandsynlig i hele den civilicerede Verden» (sst). Aller mest interessant er siste avsnittet hans i den langdryge artikkelrekkja:

	Blandt alle dem, der kjæmpe for Sprogets Renselse forekommer Overlærer Knudsen mig at være den, der fortjener mest Anerkjendelse. Vel er jeg ikke blind for denne Mands Feil; men den sunde Fornuft og Forsigtighed, hvormed han, fri for al Enthusiasme, behandler og forkjæmper sin Sag, gjør dog, at han bør indtage en høi Plads blandt alle dem, der paa nogen Maade kunne tillægges Navnet 'Maalstrævere'.

Aldri før hadde Knudsen so klårt vorte framstilt som lynavleiar for målreisinga, ei rolle som det dansk-norske målstrevet meir og meir kom til å få dei siste tiåra av 1800-talet, og som serleg vart viktig kring hundreårsskiftet (1907-rettskrivinga).
	Den ironiske versemakaren i landsmålsmiljøet stod for det neste innslaget, som var diktet «Modersmaal» i 'Stiftsavisa'. I diktet vart det drive gjøn med argumentet om at skriftmålet var eit kjært morsmål for sume, og det spela serleg på klasseperspektivet. Femte og sjette strofa (av tolv) gjekk slik:

	Hun er ikke af Bondeslægt,		Nei, hun er af patricisk Blod;
	som de andre Gemene,		taler med adelig Tunge;
	derpaa lægger hun og lidt Vægt,	Bondemaalet hun er imod,
	derfor vægrer hun ogsaa kjækt	Sporet jeg følger af hendes Fod,
	for Modersmaalet, det pene.		paa hendes Maal vil jeg sjunge.

	Striden vart førebels avslutta med eit svar til 'P.P.' i Adresseavisen, denne gongen av ein landsmålsven som skreiv dansk og såg ut til å stå utanfor landsmålsmiljøet. Innlegget var skarpt og gjekk hovudsakleg på debatteknikken til 'P.P.'. Han kritiserte serleg 'P.P.' for heilt å ha oversett dei detaljerte svarte som landsmålsskrivaren faktisk hadde gjeve på spørsmåla som vart reiste i fyrste innlegget.
	Men alt 21. desember var det slutt på freden. Bakgrunnen var at teatret i Trondheim spela Ervingen av Aasen, og det var Adresseavisen ikkje mykje glad for. På eit meir ålment plan var avisa positiv til teatret av di det hadde «... erhvervet sig Krav paa Anerkjendelse, fordi den har søgt at undgaa Sprogforbedringernes Vildmark, i saa Henseende har den et utvivlsomt Fortrin for det norske Theater i Christiania og det bergenske Theater, efterat Bjørnson havde overtaget Instruktørposten der.» Throndhjems Theater opna i september 1861 etter ein del strid, m a om norskdomen. Teaterleiinga valde Christiania Theater-lina og gjorde det klårt at ho ikkje ville binda seg til berre å engasjera norsk administrativt personale. Striden både i Kristiania og Bergen hadde ikkje berre stått om nasjonaliteten til skodespelarane, men òg om teatersjefen og instruktørane som hadde mykje å seia for kva språk skodespelarane enda opp med på nytta. Likevel vart berre nordmenn engasjerte ved teatret i Trondheim (Berg 1994:79-87).
	Opphaldet i 1860 vara i to månader, og 11. oktober gav dei den siste framsyninga «for fuldt Hus» med Til Sæters, Valbygaasen og Ervingen på programmet. «Bifaldet var rigeligt, og til Slutning blev de Alle fremkaldte, da de kom frem, blev de modtagne af et 'Leve den norske Scene', hvilket Udraab ledsagedes af kraftige Hurraraab af Publikum.»
	Men i desember 1862 hadde Adresseavisen snudd 180 grader i synet på Ervingen. No hadde teatret gått over grensa, men suksessen til Ervingen to år før var tydelegvis eit problem. Avisa fann det no naudsynt å peika på at

	... Publikums Bifald, selv om det havde været nok saa stærkt og almindeligt, bør naturligviis ikke for en Theaterdirektion, der skal have et noget høiere Maal for sin Virken end blot at sanke Skillinger ind i Kassen, være det ene Afgjørende med Hensyn til Spørgsmaalet om, hvorvidt et Stykke skal antages til Opførelse eller ei.

Meldaren kravde å få høyra om teaterdireksjonen rekna landsmålet for å vera «Idealet for norsk Sprog» eller ikkje. I striden nyleg hadde landsmålsfolket lagt «... megen Vægt paa, at 'Landsmaalet' var Landalmuens Sprog, og at dets Optagelse som Skriftsprog kun havde til Hensigt at skaffe Bonden bøger paa hans eget Maal», skreiv meldaren. Teaterdireksjonen hadde difor gått lenger enn målmennene ved å setja opp stykket. Dersom direksjonen ikkje hylla landsmålet, burde han «... under ingen Omstændighed have tilladt Opførelsen af et Stykke, hvis Sprog er et saa voldsomt Angreb mod det almindelige anerkjendte Sprog i Landet.» Dersom ein rekna landsmålet for ein dialekt, var det heller ikkje godtakande, for «kun hvor særegne Omstændigheder kræve det, kan den anvendes». At landsmålet kling «smukt» er heller ingen god grunn, for «Spansk, Italiensk osv. klinger ogsaa smukt» utan at ein likevel skal spela stykke på desse måla. Det dramatiske verdet kunne ikkje vera nokon grunn til å oppføra stykket, for det var heller «fattigt paa Indhold». Konklusjonen er klinkande klår – Ervingen skulle aldri vore oppførd, og «... lad os da være færdige med 'Landsmaalet' paa Scenen».
	Striden som fylgde var mykje merkt både av målstriden i november og av usemja om teatret som ein stadig såg i Trondheims-avisene. I eit forsvarsinnlegg for Ervingen og teaterdireksjonen dagen etter, drog ein anonym forfattar eit skarpt skilje mellom å framføra eit teaterstykke på landsmål og å stri for landsmålet. Han forsvarte teaterdireksjonen med at dei hadde plikt til å få fram på scenen «hvad der er ideelt og smukt», at «Livet mellem vore Fjelde» var smukt og måtte skildrast på målet til bøndene for at det skulle bli ekte, og at dei «smukke nationale Melodier» berre kom til sin rett på landsmål.
	Meldaren i Throndhjems Stiftsavis spurde på jolaftan korleis teaterdireksjonen på ein gong kunne tilfredstilla «... det borgerlige Parterre, Galleristerne og det dramatisk-videnskabelige Observatorium paa Balkonen og i Adresseavisen». Han fortalde at det «faatallige Publikum» gav Ervingen ei sers god mottaking og gjekk laus på meldaren i Adresseavisen. Sjølv kunne han ikkje skjøna at målstrevarane var «... farligere for vort Sprog, end Smaagutternes Demagogeri med Frihedskokarde og 17de Mai-Flag ere for Konstitutionen». Innlegget var meir eit forsvar for teaterdireksjonen og eit åtak på Adresseavisen enn eit forsvar for landsmålet, og det ser ut til å ha vore meir merkt av den ålmenne usemja mellom avisene og om teatret, enn av målpolitikk.
	Adresseavisen ville ikkje nedlata seg til å svara innsendaren i Throndhjems Stiftsavis og svarte difor berre på innlegget som hadde stått i Adresseavisen. Dei einaste nye poenga avisa kom med, var at «... 'Landsmaalet' er tildannet af en enkelt Mand paa Grundlag af vore Dialekter» og at «... det gjør Fordring paa at være norsk i udtrykkelig Modsætning til vort hidtil brugelige Sprog». Direksjonen hadde no vore med på å la dette målet «lyde fra en norsk Scene som 'norsk'», og det var ikkje bra.
	Striden vart avslutta med eit svar frå meldaren i 'Stiftsavisa' som stadfeste at dei målpolitiske motsetnadene ikkje lenger stod i framgrunnen. Som tidlegare meinte han at målstrevet ikkje var nokon fare for det rådande kulturmålet. Han tykte målstrevet hadde «... sin Livskilde i et i sig selv agtværdigt Sværmeri for Nationalitet og for en almindelig norsk Emancipation fra alt Fremmed», men han distanserte seg likevel frå det. Verksemda til Dølen såg han ikkje som anna enn «en aandrig Originals Selvforherligelse ved noget Nyt,» og han meinte «Den norske Bonde vil være den Sidste til [at] adoptere Maalstræveriet.» Det var difor ikkje noko å vera redd for.
	Eit anna stykke vitna om at det gode trondheimsborgarskapet no ikkje var på line med dei noko breiare laga av folket:

	'Ervingen' gik igaar for tredie Gang over Scenen, og havde samlet et ret talrigt Publikum, trods Adresseavisens Protest, og trods flere Selskaber, hvoraf endog et sagdes holdt for at hindre Folk i at gaa i Theatret. 'Ervingen' blev, som forhen, modtaget med Interesse og Bifald af Publikum, som jevnlig gav sin Sympathi baade for Stykket og de Spillende tilkjende ved livlig Applaus.

Teatret ser ikkje ut til å ha late seg pressa til å ta Ervingen av plakaten. Sundag 11. januar 1863 vart stykket framført på nytt, og denne gongen vart vart korkje det eller landsmålet omtala i noka av avisene. Og dermed var målstriden over.
	Kvifor reagerte kultureliten i Trondheims so skarpt på skipinga av mållaget. Tidlegare hadde denne typen haldningar til Aasen og landsmålet ikkje kome fram i Trondheim. I 1840-åra var det tonegjevande kulturmiljøet i byen med Fr. M. Bugge i spissen svært positive til Aasen og finansierte innsamlingsferdene hans. Bugge flytte frå byen i 1851, men det må då ha kome opp eit målvenleg miljø kring seminaret i Klæbu. Då Sommer gav ut Soga-Visor i 1857, ser det ikkje ut til å ha kome negative reaksjonar, og heller ikkje då Dølen kom ut hausten 1858. Omtalene av Dølen i Adresseavisen er tvert om nøytrale, og avisa saksa jamvel tre artiklar (på landsmål) og gav dei plass på framsida. Og i 1860 vart Ervingen framført til stor jubel frå publikum og fekk ros i Adresseavisen.
	Likevel syner åtaket på landsmålet hausten 1862 djup skepsis og motvilje til landsmålet. Dei to utgjevingane i 1862 har nok hatt ein del å seia – Nes eller Bynes. En Bygdebeskrivelse av Olav J. Høyem, og Noregs Saga av Eirik Sommer. Høyem hadde skrive eit oppnorska dansk og Sommer Aasen-normal. Elles må mållagsskipingane i dei tre største byane i 1861/62 ha vorte oppfatta som ein meir alvorleg framstøyt frå landsmålsfolket enn dei meir uorganiserte og spreidde utspela åra før. Både ymse utsegner i striden og publikumsreaksjonen på Ervingen i desember 1862 tyder dessutan på at landsmålsmiljøet både var stort og vart møtt med velvilje i breiare lag enn kultureliten likte. Åtaka på landsmålet var nok difor fyrst og fremst uttrykk for at kultureliten i byen no fann tida inne til å reagera før landsmålssverminga greip endå meir om seg enn ho alt hadde gjort.

Mottakinga av Norsk Grammatik
Råmene for denne granskinga er 1848 og 1864/65, som mellom anna fell saman med utgjevingsåra for dei to utgåvene av grammatikken til Aasen. Mottakinga av Norsk Grammatik (1864) skal her få stå som eit døme på den store endringa i den norske målpolitiske stoda frå 1848 til midten av 1860-åra.

Norsk Grammatik, og Aasen etter 1860
Tittelbladet fortel at Norsk Grammatik (NG) var «... [en] Omarbeidet Udgave af 'Den norske Folkesprogs Grammatik'», men Aasen skreiv i fortala (1864:xix) at skriftet var «... saa fuldstændig omarbeidet, at det nu kan betragtes som en ny Bog». Han hadde lenge tenkt på å laga ei ny utgåve og skreiv fleire gonger at han var misnøgd med 1848-utgåva. NG var meir gjennomarbeidd og fullstendig enn 1848-grammatikken. Han hadde fått større kunnskapar om norsk talemål etter å ha vore på mest årlege granskingsferder over store delar av landet om sumrane til og med 1862. Vel so viktig var den auka teoretiske og metodiske innsikta han no kunne dra nytte av, og som han serleg hadde fått gjennom å studera arbeida til Jacob Grimm. Han hadde ikkje lese Grimm før i 1847, og difor var ikkje nedslaget frå han so stort i 1848-grammatikken. Derimot var Grimm den viktigaste teoretiske inspirasjonskjelda frå han byrja arbeida med andreutgåva i 1858 og til ho kom ut seks år seinare. Han las òg Rydqvist: Svenska språkets lagar som kom ut heftevis.
	Den 16 sider lange fortala var eit glødande forsvarsskrift for målreisinga, klårare enn Aasen nokon annan gong formulerte seg, og ho er enno i dag eitt av dei sentrale ideologiske skrifta for målrørsla. Her byrja Aasen ikkje med dei smålåtne og orsakande vendingane som i mange av dei andre fortalene. Tvert om gjekk han rett på sak og argumenterte for hovudpoenga sine. Innhaldet i fortala er elles omtala i kapittel 8 og skal få liggja her.
	Fortala til NG vart det siste store innlegget frå Aasen i målstriden. Etter «Minningar» (1859) hadde han drege seg attende frå ålmenta, og bortsett frå eit innlegg i 1861 og eit par polemiske dikt i siste helvta av 1870-åra, heldt han seg borte. Innlegget i 1861 var svar på eit «svinestykke om Sproget» som P. C. Asbjørnsen hadde skrive. Aasen var her meir oppteken av å gå mot innvendingane til Asbjørnsen enn å argumentera for landsmålet, og svaret vantar den polemiske gløden som prega både artiklane frå 1857-59 og fortala i grammatikken.
	Etter 1859 ofra Aasen seg heilt og fullt for det vitskaplege arbeidet, og nyutgåvene av grammatikken (1864) og ordboka (1873) vart sluttsteinane. Seinare arbeidde han med ei dansk-norsk ordbok som aldri kom ut, ei oppstilling av ord etter tyding som ikkje kom ut før i 1925 (Norsk Maalbunad), og ei framstilling av norsk målsoge som ikkje vart prenta før i 1954 (Aasen 1885). Han gav ut to mindre bøker, Heimsyn (1875), som skulle vera ei kunnskapsbok for ungdomen, og Norsk Navnebog (1878), som hovudsakleg var ei liste med norske førenamn. Han heldt fram med å spela ei viktig rolle som landsmålets 'grand old man' og var eit naturleg midtpunkt i det vesle landsmålsmiljøet i hovudstaden utetter 1860-åra. Han sat i domsnemnda i Det norske Samlaget frå det vart skipa i 1868 til han døydde (1896) og var soleis med på å avgjera kva bøker laget skulle gje ut. Han la òg ned eit stort arbeid med landsmålsomsetjinga av nytestamentet som kom i 1889. Men den utettervende målpolitiske innsatsen tok slutt kring 1860, og han drog seg attende frå det offentlege livet, der han heller aldri treivst. No var det andre som måtte dra lasset.

Meldingane
Det norske Folkesprogs Grammatik og Aasen vart møtt med overstrøymande ros og ikkje eit kritisk ord då boka kom i 1848, anna enn den velmeinande kritikken frå P. A. Munch. I 1864 stilte derimot ikkje dei leiande intellektuelle i hovudstaden opp for å hylla Aasen. Ikkje ei einaste melding eller omtale stod på prent då verket kom ut, anna enn ei stutt og venleg omtale Botten-Hansen.
	Det måtte landsmålsfolk til for at NG skulle få offentleg omtale. I denne samanhengen er det serleg interessant at dei med mest målvitskapleg innsikt i Hollendar-krinsen, Jakob Løkke og Sophus Bugge, ikkje melde boka. Dei hadde tidlegare omtala Aasen positivt. Attåt den nemnde omtala av Botten-Hansen kom det tre meldingar (alle i 1865), skrivne av målmennene Henrik Krohn, Marius Nygaard og Olaf Røst.
	Den vantande mottakinga vart kommentert av Aasta Hansteen i eit brev til Henrik Krohn 01.12.1865, og her går det fram at Aasen var vonbroten over at ingen melde grammatikken: «... skulo me då aldri få sjå ei røda i eit blad um den norske grammatiken av Aasen?! Kann det søma seg at denna merkelege boki inke verd nemnd – finnest det inke ein mann i landet som hever hug til at skriva um henne, og dug til at gera det væl? Det er so leidt detta fyre di at Aasen ergar seg myket yver det.» (prenta i Indrebø 1932:4)
	Det er uvisst om det var dette brevet som fekk Krohn til å triva pennen, men 17. (!) og 18. mai 1865 stod det iallfall ei melding av Krohn i Aftenbladet, underskriven «H.K.». Han var vel nærare sanninga enn landsmålsmotstandarane likte då han skreiv at «... thi man befinde sig paa hvilketsomhelst Standpunkt ligeoverfor 'Maalstrævet', saa maa dog denne Bog have den største Betydning for os alle» (17/5, sp.1). Meldinga rosa grammatikken opp i skyene og inneheldt ikkje eit einaste kritisk ord. Men samstundes illustrerer ho godt kor ulikt dei to argumenterte for landsmålet. I meldinga var ideane om sosial reising og demokratisering representerte, men dei stod i bakgrunnen for atterreisinga av eit norsk mål, som for Krohn var hovudsaka og noko stort i seg sjølv. Krohn siterte og kommenterte serleg stader der Aasen hadde påvist sambandet mellom gamalnorsk og målføra/landsmålet, og han gledde seg allereie «... ved Tanken om, at den Tid skal komme, da Folket omkring i Landet skal sidde og læse sin gamle Saga, kjende sig selv igjen i Fædrene og gjenvinde den Selvagtelse, som det Fremmede, ikke mindst efter Adskillelsen fra Danmark, har gjort saa meget for at kue.» (18/5, sp.2) Ein annan stad skriv han at målet «... ikke alene er voxet ud af selve Folket og passer med dets hele Aand, men som ogsaa staar i den uadskilleligste Forbindelse med den omgivende Natur og med Almuens Leveskik og Sædvaner» (18/5, sp.3). Aasen tala òg om leveskikk og seder, men dei meir romantisk inspirerte ideane om «Aand» og samband med naturen var framande i tenkinga til Aasen. Krohn er mykje oppteken av at grammatikken og landsmålet må nå ut til lærarane og til seminaristane, slik at dei kan nå ut til elevane med den glade bodskapen.
	Nygaard skreiv ei meir vitskapleg melding som stod i Tidskrift for Philologi og Pædagogik. Nygaard heldt seg heilt og fullt innanfor tenkjemåten i romantikken og den samanliknande målvitskapen, no som i innlegget han skreiv hausten 1858. Språket var framfor noko anna «... den tydeligste og mest uforfalskede Aabenbaring af Folkeaandens Eiendommelighed eller Nationalitet,» og den fremste oppgåva for det norske folk var no «... at fylde den nyvundne politiske Selvstændighed med det nationale Indhold, uden hvilken denne kun bliver en ydre tom, Form, ...» (s.61-62). Det kunne ein berre oppnå ved å ta i bruk landsmålet, for «Fremtidens nationale Udvikling» kunne ikkje «... udgaa fra det udenfra indkomne Fremmede, der aldrig har tilhørt os» (s.62). Nygaard såg føre seg nasjonalitet som noko fast og statisk – det var om å gjera å få fram det som hadde «... bevaret sig af Nationens oprindelige Jeg» (sst). Ideen om ein uløyseleg samanheng mellom språk, tanke og folkeånd og synet på språket som «en hel og fuldt udviklet Organisme» (s.71) er tydeleg gjennom heile meldinga. Det norske målet, slik det kom til uttrykk i målføra, var «... selv udgaaet fra det Folk, hvis særegne Aandsretning har skabt Sproget og aabenbarer sig deri» (s.60).
	Nygaard la vekt på det samlande i målføra og fråstanden til dansk og svensk, men meir enn Aasen var han oppteken av den nære samanhengen mellom norrønt og moderne målføre. Her stilte han opp ein ide om at det var eit nært samband mellom einskapen i språket og styrken i det nasjonale livet. I mellomalderen var soleis språket sers einskapleg, og Nygaard meinte «... at man allerede længe før Skrivekunstens Indførelse [!] og Opkomsten af en skreven Literatur havde et almengyldigt og anerkjendt Normalsprog» (s.63). Men so kom syndefallet, og «Nutidens Dialekter» synte «... den ødelæggende Indvirkning, som det herskende fremmede Element har udøvet paa Folkeeiendommeligheden» (s.64). Likevel legg han ikkje fyrst og fremst vekt på det åndelege når han skal forklåra den språklege einskapen i mellomalderen og undergangen for det norske skriftmålet. Forklåringa var «... fordetførste i Befolkningens utvivlsomme Eensartethed og den ringe Anledning for nogen betydelig fremmed Paavirkning; dernæst i Indflydelsen af de fælles Traditioner», og dessutan i «... den inderligere Sammenknytning af de norske Landskaber til politisk Enhed» (s.63).
	Problemet med å nytta eit slikt bondemål i «Civilisationens Tjeneste» møter Nygaard med å gjennomføra det nasjonalromantiske perspektivet heilt og fullt. Dersom ein påstod at «... den stigende Oplysning med Nødvendighed medføre dets [det norske språks] Udslettelse, fordi det er udygtigt til at optage i sig Tidens Kultur,» var det det same som å seia «... at det norske Folk som saadant er uskikket til Civilisation og at det alene kan oppnaa denne med Opgivelse af sin Eiendommelighed» (s.72). Den djupe og uskiljelege samanhengen mellom språk og nasjonalitet gjorde at «... en inderlig Tilegnelse af Tidens aandelige Liv og deraf følgende virkelig Fremgang i Civilisation alene er mulig gjennem Folkets eget Tungemaal.» (s.74) Elles var han sovidt innom det demokratiske perspektivet, men berre i nokre få liner på slutten. Han skreiv her at «Som man i Statslivet har brudt med det bestaaende og søgt en Form, gjennem hvilket Folket skal komme til sin Ret, saaledes vil man ogsaa fremhjælpe et folkeligt Aandsliv.» (s.80)
	Denne gongen kom det òg ei melding frå lærarmiljøet, som no hadde teke til å interessera seg for landsmålet. Ho var skriven av Olaf Røst og stod i A. Bangs Lørdags-Aftenblad. Røst presenterte både Aasen og grammatikken, og han la stor vekt på den sosiale bakgrunnen til Aasen. Røst ser i stor mon ut til å ha ervt argumentasjonen for landsmålet frå Aasen, og mange av poenga frå fortala i grammatikken går att, men ser ut som Røsts eigne. Han slo fast at målet var det «... tryggeste og tydeligste Kjendemærke paa et Folk» (10/6) og nytta stor plass på å argumentera mot at det danske skriftmålet kunne kallast norsk (24/6). Dette er ein påstand han meiner har vore til stor skade: «Dette er en Vildfarelse, som mere end noget Andet, siden vi gjenvandt vor Selvstændighed, har bidraget til at fortrænge vort Folkesprog.» (24/6) Det grunngav han med at når folket rekna skriftmålet og det høgare talemålet som norsk, og vurderte sitt eige talemål ut frå dette, let dei òg det framande målet setja normene for rett og galen målbruk. Argumentasjonen til Røst syner kor samanvove det 'nasjonale' og det 'sosiale' var. Folket kunne berre læra å setja pris på sitt eige mål dersom dei vart klåre over at skriftmålet og det høgare talemålet ikkje var norsk.

12. Då målrørsla vart til

I 1848 var Aasen den einaste landsmålsmannen. Med åra slutta ei aukande flokk opp om Aasen og landsmålet, og siste helvta av 1850-åra kan ein tala om landsmålsmiljø. I 1865 var målrørsla grunnlagd, både røynleg og formelt. Startåret for målrørsla vert gjerne rekna til 1868, då Vestmannalaget og Det norske Samlaget vart skipa. Dei skulle både fungera som samtalelag, forlag og utetterretta stridsorganisasjonar for landsmålet, og dei vart dei fyrste moderne landsmålsorganisasjonane.
	Likevel fanst det formelt organiserte mållag i dei tre største byane tidleg i 1860-åra. Emnet her er å greia ut om korleis målrørsla tok form fram til 1865, og korleis dei fyrste mållaga kom i stand. Opphavet til den fyrste målrørsla er diverre ikkje fullnøyande utgreidd, men ein del arbeid finst det. Viktigast er Djupedal (1968) om målmiljøet i hovudstaden før Samlaget, og Hannaas (1918) og Bondevik (1964) om Vestmannalaget. Det finst dessutan mange mimreartiklar frå dei fyrste tiåra av dette hundreåret. Dei vart til då den fyrste generasjonen landsmålsfolk tok til å eldast. Dette stoffet har naturleg nok eit sterkt festtalepreg, og det omtalar hendingar som ligg opptil eit halvt hundreår føreåt. Målfolk ser diverre ikkje ut til å hugsa betre enn andre folk, og denne litteraturen må difor takast med dei naudsynte saltklypene. Ei anna viktig kjelde er brevbytet mellom målfolka, og ein føremon er at mykje har vorte publisert (Aasen 1957-60, Vinje 1969 og fleire artiklar). Likevel står ein del arkivarbeid att før ein har fylt hola som framleis er mogleg å fylla.
	Som det går fram av kapittel 7, skal ein vera varsam med å skilja skarpt mellom ei landsmålsline og ei oppnorskingsline mellom lærarane før 1865. Då var motsetnadene klårare i dei intellektuelle krinsane i byane, og det er hit me må for å finna noko som fortener nemninga 'landsmålsmiljø' før 1865. Dei få målmennene det er mogleg å identifisera utanfor dei tre største byane, er stort sett nemnde i kapitlet om lærarane.
	Når Reidar Djupedal (1968:24) skriv at «Førebiletet for det fyrste mållaget i 1859 er å finne i utlandet, der litterære klubbar var eit vanleg fenomen», er det i og for seg rett, men ein trong ikkje dra til utlandet for å finna fenomenet. Både i Kristiania og Bergen, og i ein noko mindre målestokk i Trondheim, fanst det fleire slike halv- og uformelle klubbar og krinsar som var karakteristiske for den tidlegaste fasen i den litterære ålmenta. Her møttest borgarar til sosialt samver og ordskifte om litteratur, kultur, vitskap, politikk og det som elles måtte koma opp. Ein møttest på kafé eller heime hjå kvarandre, og krinsane dana seg ofte kring inspirerande personar. Dei fekk gjerne namn og var viktige identifikasjonsfaktorar i det offentlege livet, men konstellasjonane endra seg òg raskt og etter som det kulturpolitiske landskapet og personlege tilhøve skifte. Henrik Ibsen har skildra korleis ein vart ein «... rigtig litteraturkritiker, og navnlig dramatisk kritiker» i Kristiania i 1850- og 60-åra: Etter «forberedende øvelser i 'Samfundsbladet'», fekk kritikarane opplæring gjennom «... de diskussioner, som om aftenerne efter theatertid førtes paa Treschows kafé, eller 'hos Ingebret'».
	Langt på veg er skildringa til Ibsen òg råkande for korleis ein vart målmann på denne tida. Røtene til det fyrste målmiljøet i Kristiania går både til studentmiljøet og til Hollendar-krinsen, som var ein av dei sentrale krinsane i 50- og 60-åra. Soga om det fyrste målmiljøet dreier seg difor om korleis det skilde seg ut eigne landsmålsmiljø frå dei krinsane som alt fanst.

Kristiania
«Holland» og landsmålsfolket
Det var nære band mellom dei fyrste målmennene og Hollendar-krinsen, og det fyrste målmiljøet i hovudstaden sprang i ein viss mon ut herifrå. Den positive innstillinga til Aasen og landsmålet kom i fyrste rekkje av dei sterke vitskaplege og kulturpolitiske ankerfesta i den samanliknande målvitskapen og den norske historiske skulen. Aasen presenterte noko skikkeleg i motsetnad til «Sproglaveriet» til Knudsen. Den lojale, men rett nok kritiske, haldninga til landsmålsfolket kom til syne ved at Botten-Hansen heldt fram med å melda det som kom av landsmålsbøker etter at resten av kultureliten innleidde boikotten sin av landsmålslitteraturen. Eg har elles greidd ut om Hollendar-krinsen tidlegare (s.146ff).
	Noko som òg må takast med i reknestykket, er det nære venskapet mellom Vinje og Botten-Hansen. Dei var gamle kollegaer frå Andhrimner-tida (1851) og vart verande vener livet ut. Det kom til uttrykk både gjennom mykje personleg kontakt i Kristiania, i ei rad brev då Vinje ikkje var i byen (sjå Vinje 1969), og i minneorda Vinje skreiv i Dølen etter at «Botneguten» døydde i 1869. Dette var nok ein viktig grunn både til at Vinje stort sett heldt seg i ro då Botten-Hansen gjekk laus på Ole Vig 1855-57, og til Botten-Hansens venlege ord då Dølen og andre skrifter av Vinje kom ut. «Af og til indfandt Ivar Aasen sig i Holland», skriv Ording (s.29). Dagbøkene til Aasen stadfester at han hadde ein viss kontakt med Botten-Hansen og av og til var hjå han, men nokon fast gjest var han ikkje (jf Aasen 1960 III). Ein ser serleg den store faglege vyrdnaden for Aasen og arbeidet hans i skriftene til Jakob Løkke og Sophus Bugge i 50- og 60-åra.
	Om Aasen og Vinje ikkje nett kunne rekna Hollendar-krinsen heilt og fullt til sitt lag, so høyrde dei iallfall ikkje til motstandarane i 50-åra, og dei hadde god nytte av kontakten. Fleire av dei som var sentrale då det skilde seg ut eit klårare avgrensa landsmålsmiljø kring 1860, hadde kontakt med hollendarane (m a J. E. Sars, Y. Nielsen, L. L. Daae og H. E. Berner). Det endelege brotet mellom Hollendar-krinsen og landsmålsmiljøet kom i andre helvta av 1860-åra då landsmålsreisinga fekk medvind og vart nært knytt til motstanden mot unionsrevisjonen. Fleire av dei leiande hollendarane (som M. Birkeland, Nielsen, L. L. Daae og Løkke) stod no fram som skandinavistar. Målpolitisk vart dei nye frontane endeleg stadfest i 1869 då hollendarane Henrik Ibsen og Jakob Løkke deltok på rettskrivingsmøtet i Stockholm saman med L. Kr. Daa og Knud Knudsen. Møtet kom i stand etter framlegg frå Daa, ein av dei fremste motstandarane til hollendarane. Dei kvassaste kritikarane av det skandinaviske rettskrivingsarbeidet var no landsmålsfolket.

Norrøntmiljøet ved Universitetet
Som Djupedal (1968:24) peikar på, renn den andre rota til det fyrste målmiljøet frå studentmiljøet. Rekrutteringa til målrørsla kom serleg frå norrøntmiljøet ved Universitet. Synlege vitnemål om dette, var det norrønliknande landsmålet som vart skrive kring 1858, og at argumentasjonen for landsmålet var tufta på synsmåtane i den samanliknande målvitskapen.
	Ei rad av dei som seinare skreiv på og for landsmålet, byrja frå midten av 1850-åra å dukka opp på norrøntførelesingane til Rudolf Keyser og Carl Richard Unger. Aasmund Vinje fylgde førelesingane til Keyser i norrønt i 1856/57, og eit utslag av norrøntinteressa hans var framlegget i februar 1857 om å stilla krav om kunnskapar i gamalnorsk til examen artium. Førelesingane var òg ein av grunnane til at han byrja skriva landsmål i 1858. Hagbard Emanuel Berner (1917:3) opplyser at han råka Vinje og Hans Ross fyrste gongen på Edda-førelesingane til Keyser, og det må ha vore på same tida. Ein annan norrøntstudent var Gustav Antonio Gjessing (1835-1921) frå Drammen, som tok til å studera i 1854 og tok cand.philol.-eksamen i 1861. Han høyrde til «... den lille krets av norske filologer omkring og kort efter forrige aarhundredes midte, som efter fullendt embetseksamen i de klassiske sprog med begeistring vendte sig til norrøne studier.» Dei to stykka han skreiv på norrøntinspirert landsmål i Dølen hausten 1858, tyder på at interessa kom ei god stund før han var ferdig med å studera (sjå s.253). Av dagboka til Aasen går det fram at Aasen hadde «Besøg af Gjessing» i juni 1858 (Aasen 1960 III:217).
	Gjessing nytta psevdonymet 'Vigfús' på dei to artiklane, og det gjer det rimeleg å tru at han òg kjende den islandske norrøntfilologen Guðbrandur Vigfússon (1827-89), som var i Noreg i 1854 og som interesserte seg for det norske målspørsmålet. Unger var vert og reisefylgje for han i Noreg og sytte for at han og Aasen møtte kvarandre i juni 1854. Det var òg Vigfússon som førde den landsmålsinteresserte Halsnøy-bonden Niels Juel til Aasen. Kontakten mellom Juel og Aasen resulterte i det fyrste fan-brevet til Aasen på landsmål. Vigfússon skriv sjølv (1990:81) at han hadde liten kontakt med studentane, av di dei hadde drege heim for sumaren. Han likte Bergens-studentane best – «Dei hadde tidlegare òg halde saman ved Universitetet, og gjer det enno i dag.» (sst) Ved eit slumpehøve råka han nokre av studentane då han kom til Bergen, «... og ein av dei bad meg heim til far sin, som var grossist» (s.55). Dei var i lag med han dei sumardagane han var i Bergen.
	Aasen og Vigfússon møttest òg i mai 1858 då Vigfússon var ein svipptur innom Kristiania for å avtala nokre kjeldeskriftutgjevingar. Me veit ikkje om Gjessing møtte Vigfússon, men psevdonymet 'Vigfús' tyder på det, og etter det Vigfússon skriv om Bergens-studentane, må det alt i 1854 ha vore ein del norrøntinteresse i det miljøet.
	Ein av bergensstudentane var Marius Nygaard (1838-1912), som byrja studera i 1855 og tok eksamen saman med Gjessing i 1861. Same året som Nygaard byrja òg Jan Prahl å studera filologi. Prahl drog raskt attende til Bergen, men interessa for norrønt heldt seg, og Nygaard heldt seg òg mykje heime i Bergen i studietida på grunn av dårleg økonomi. Den tredje frå målmiljøet i Bergen som studerte på same tida, var teologistudenten Johan Einar Unger (1831-1911), student frå 1851 og cand.theol i 1858. Etter Midttun (1968:108) var han mykje i lag med farbror Carl Richard Unger og Ivar Aasen i studietida. Den unge Unger har ikkje sett spor etter seg i dagbøkene til Aasen, men Aasen hadde sers mykje kontakt med Carl Richard, og det er vel rimeleg å tru at brorsonen var med nokre gonger. Nygaard, Prahl og J. E. Unger vart alle tre sentrale i det fyrste landsmålsmiljøet i Bergen.
	Banda mellom norrøntstudentane og Hollendar-krinsen kjem fram ved at både Sophus Bugge, Ludvig L. Daae og Oluf Rygh studerte på same tida, m a norrønt (Ording 1927:20). Litt eldre enn dei nemnde var lækjaren Axel Arbo (1825-1906). Han vart cand.med. i 1848, men dreiv lite lækjarpraksis. Derimot gjorde han fleire ferder kringom i landet og skreiv ferdaskildringar, m a i Illustreret Nyhedsblad, sume på landsmål. Aasen møtte Arbo fyrste gong i 1853 (Aasen 1960 III:190), men dei ser ikkje ut til å ha hatt nær kontakt att før i 1859 (sjå s.255).
	Attåt dei som er nemnde her, kjem Hans Ross, som var hovudmannen i målmiljøet etter 1860 (jf s.259). Koht (1903:136) skriv at han las gamalnorsk hjå Unger i lag med Nygaard og Jan Johanssen, som var ein annan av dei fyrste målmennene. Eg kjenner ikkje til kva tilknytning Arbo hadde til norrønt-miljøet på Universitetet i desse åra, men det samla biletet er likevel tydeleg nok: Mange av dei fyrste landsmålsmennene studerte norrøn filologi ved Universitetet midt i 50-åra, og det må vera her dei har vorte interesserte i landsmålet. Dei leiande norrøntfilologane ved Universitetet i desse åra var Munch, Unger og Keyser, som saman har gått inn i faghistoria som «Christiania-Skolen» (Olsen 1911:336). Keyser var den eldste, og læraren til dei to andre. Han tok til med førelesingar i norrøn grammatikk i 1828 og rekrutterte fyrst P. A. Munch, og seinare Unger. Keyser var fyrst og fremst historikar, og nytta filologien som hjelpevitskap i historiegranskinga. Munch var den fremste lingvisten av dei tre, og hadde eit langt betre teoretisk grunnlag i samanliknande målvitskap (serleg Grimm) enn Keyser, men Keyser hadde sers god kjennskap til målet og kunne det etter kvart som eit andre morsmål. Saman med C. A. Holmboe og F. M. Bugge var Keyser i 1841 sentral i utforminga av instruksen som Aasen skulle arbeida etter på innsamlingsferda. Frå Aasen flytte til hovudstaden i 1847 hadde han nær sosial og fagleg kontakt med Keyser, og det var Keyser som fekk styret i Folkeopplysningsselskapet med på å be Aasen omsetja Fridtjofs Saga då han kom med i styret i februar 1858. Keyser heldt fram med førelesingane i norrønt ut 1850-åra og må ha undervist so godt som alle som studerte norrønt i dette tiåret (jf Olsen 1911:309-311 og Holm-Olsen 1981:60-73).
	Munch slutta å undervisa i 1853, og Unger tok over dei elementære førelesingane i norrønt medan Keyser heldt dei vidarekomande (Olsen 1911:313). Carl Richard Unger (1817-97) hadde førelese ved Universitetet sidan 1845 og fekk i 1851 eit lektorat i germansk og romansk filologi (frå 1862 professor). Han har fyrst og fremst skrive seg inn i den filologiske faghistoria gjennom det enorme utgjevingsarbeidet han stod bak i andre helvta av 1800-talet (Holm-Olsen 1981:89-91). Han var ein av Aasens aller næraste vener og beste faglege rådgjevarar, og han var sjølv målmann. I 1868 var han med på skipinga av Samlaget (jf Mauland 1908:229), og frå 1869 til 1897 sat han i domsnemnda saman med m a Aasen (Birkeland m fl 1968:294). Han melde Prøver af Landsmaalet rosande i 1853 og høyrde til «mållaget» som kom saman frå 1861 til 1863. Frå 1852 sat han dessutan i nemnda som skulle ha tilsyn med arbeidet til Knud Knudsen på Den norske dramatiske Skoles Theater (sjå s.93). På sine gamle dagar, i 1881, var han mellom dei ved Universitetet som ynskte å få Hans Ross som professor i norsk folkemål. Det er slett ikkje å ta for sterkt i når Indrebø (1924:2) skriv at «... Unger er vel den fyrste maalmannen millom universitetslærarar.» Han var ein av dei viktigaste 'skåp-målmennene' på 1800-talet, og saman med Keyser var han nok ein svært viktig inspirator for målflokken som rykte ut i ålmenta kring 1858.
	Berner (1917:3) skildra 60 år etter korleis han sjølv vart målmann, og orda hans ser i det store og heile ut til å vera representative for korleis det fyrste målmiljøet i hovudstaden oppstod:

	Båe desse storkultane [Vinje og Ross] hadde eg møtt paa professor Rudolf Keysers fyrelesningar yver Edda. Ein dag råka Ross til aa setja seg attmed meg paa fyrelesningi. Vi kom da til aa tala saman um gamalnorsk og nynorsk, og vi skyna snart at vi baae var maalmenn. Eg kom snart heim til Ross, og der raaka eg òg Vinje, Ivar Aasen og fleire.

Mållaget 1861-63
Fyrste gongen Ivar Aasen nemner ordet «Maallag» i dagboka si, er 14. mars 1859. Då hadde han vore i «Et 'Maallag' hos Vinje». Den 22. mars var det òg «Maallag hos Vinje», denne gongen utan hermeteikn. Men det er òg alt. Djupedal (1968:24) skriv om dette aller fyrste mållaget at hovudmennene var Aasen og Vinje, og at det var «... eit samtalelag, ikkje eit stridslag. Her vart alle store saker gjennomdrøfta og gjennomlyste før dei vart sende ut i verda. Her drøfta Aasen problem i målideologien, og her prøvde Vinje tankane sine på kloke og kritiske folk. Vinjes mange målinnlegg i Dølen i denne tida avspeglar samtalar i laget.» Det er noko uvisst kva Djupedal byggjer på anna enn dei to dagboknotisane, men det han skriv, verkar sannsynleg. Vinje, Aasen og eventuelle andre må ha hatt stor trong til å samtalast etter den store målstriden hausten 1858, og det er rimeleg å sjå dette 'mållaget' som ein reaksjon på striden eit halvt år tidlegare.
	Fleire spor av noko mållag er det likevel ikkje før hausten 1861. Då vart det skipa eit lag som me veit ein god del om gjennom dagbøkene til Aasen og memoarane til nokre av deltakarane. Opptaket kom tidleg på hausten frå ei gruppe unge studentar med Ross i spissen, og dei drog Aasen inn i førebuingane. 30. september kom det til uttrykk i dagboka i notisen «Mange Besøg om en Maalstævne» (Aasen 1960 III:233). Mållag vart det, og etter dagboka å døma møttest dei stort sett ein gong i veka fram til midten av april 1862. I november same året tok dei til att og dreiv på til fyrste i februar 1863. Som regel står det «Maallag»/«Maallaget» i dagboka til Aasen, men om møtet 05.02.1862 skreiv han «Et lidet Maallag» (Aasen 1960 III:239), og det vart òg det siste.
	Hovudkvarteret var hybelen til Ross, men dei møttest òg hjå andre. Aasen nemner både Vinje og Peder Qvam (1960 III:235, 237), og Nielsen (1910:239) skriv at dei ei tid møttest i ein av salane i lokala til Studentersamfundet. Det ser ut til å ha vore ein formell organisasjon, iallfall sopass formell at Aasen betalte «Tilskot» og Nielsen (sst) omtala det som «en Maalforening» som «stiftedes». Aasens dagboknotis «Intet Maallag» frå fyrste hausten fortel at dei hadde faste møtetidspunkt (Aasen 1960 III:233). Namnet var Maalfelaget (Nielsen sst) eller berre Felaget. Berner skriv om noko dei kalla «kvervings-drykkjur» som ser ut til å vera det same, og i so fall hadde dei det lystig (sjå Berner 1917:4).
	Den mest pålitelege kjelda utanom eit innlegg i Bergensposten og dei knappe dagboksnotisane til Aasen, tykkjest vera Nielsen (1910:238-240) som byggjer på og dels siterer notat han gjorde medan det stod på. Han og Aasen (1960 III:233) har same datoen for fyrste møtet, nemleg 5. oktober 1861, og opplysningane står bra til kvarandre. Nielsen skriv at det møtte 33 personar på fyrste møtet, men at fleire var hindra frå å møta. På tredje møtet var dei oppe i 36 deltakarar. Djupedal (1968:24) legg til at oppmøtet var på mellom 36 og 8-10 deltakarar og nemner 23 personar med namn (sst:25).
	Det var stor trong for rettleiing og øving i å skriva og tala landsmål, og difor vart laget både eit samtalelag og ein målskule (Djupedal 1968:24). Møta var som regel laurdagskveldane, og Aasen sjølv las fleire gonger stykke han hadde skrive, både «Justedalsbreden», «Folkaskipnad» (frå Heimsyn) og «Storm og Stilla» (Nielsen 1910:239). Han las dessutan bitar av manuset til Noregs Saga av Eirik Sommer, og «... der har da vanket enkelte Bemærkninger blandt andet den, at Udtryksmaaden var vel meget trondhjemsk». Av bergensarane ser både G. Krohn og Nygaard ut til å ha vore med. Krohn hadde flytt til hovudstaden og byrja på Det norske Theater i 1860 og las opp ein bit av Georg Griegs omsetjing av 1001 Nat (Nielsen 1910:239). At det var mange bergensarar med, vert stadfest av innlegget i Bergensposten i februar 1862. Her stod det at det var «yderst faa» austlendingar i mållaget, men «... desto flere af Bergensere og Trondhjemmere eller rettere Vestlendinger og Folk fra det Nordenfjeldske». Etter det Nielsen (sst) fortel var Aasen midtpunktet i laget, og han gjorde stor lukke med opplesingane. Av Bergensposten ser det òg ut som om Aasen var hovudpersonen, og her stod det òg at laget enno var «at betragte som et privat Selskab», men at det «... forhaabentligt ikke [vil] vare saalænge, inden Maallagets Virken vil vises mere paatageligt for det store Publikum». Slik kom det likevel ikkje til å gå. Nielsen skriv elles at han miste interessa for laget før sumaren 1862 og gjorde det klårt for målvenene sine i Bergen at dei ikkje kunne rekna med han noko meir. Det galdt fleire, ser det ut til, for etter kvart minka oppslutnaden om laget, og i februar 1863 var det slutt på møta.
	Kvifor kom det liv i mållaget hausten 1861? Det ser ikkje ut til å ha vore målpolitiske hendingar på denne tida som gav støyten til samlinga, slik som målstriden i 1858 førde til «mållaget» i mars 1859. Den utløysande årsaka ser heller ut til å vera at Hans Ross vende heim frå utlandet. Elias Blix skildra det slik på eit møte i Samlaget på sine eldre dagar:

	Me var nokre eldre og yngre akademikarar som gjekk her og var maalmenn i sekstiaari og drøymde um aa gjera noko attaat det Ivar Aasen og Vinje dreiv med. Me fann daa paa aa skipa eit lag. Hans Ross som hadde kome heim fraa utlandet og gjekk her med stort skjegg og var Europear, sumtid i knebuksor og saag ut som ein engelsk lord, laut vera formann, og me fekk hus hjaa han paa Karl Johan, det var «hovedkvarteret», endaa um me av og til samlast hjaa andre. Laget kalla me «felaget».

	Fleire av personane vanka både i målmiljøet og i Hollendar-krinsen (jf Djupedal (1968:24), og dei ytre politiske tilhøva låg til rette for samarbeid. Ei sak var professoratet etter Keyser; ei større sak var statthaldarstriden. Interessa for evolusjonismen var òg sams. Mållaget fall saman i 1863, men då målarbeidet og målstriden tok seg opp i 1865/66, dukkar dei same namna opp att (sjå Djupedal 1968:35).

Bergen
«Vi veit ingenting om korleis dei byrja, vi veit berre kven som etter kvart var med», skreiv Olav Midttun i 1939 (Midttun 1968:107). Sjølv om biletet har vorte noko meir utfylt med hovudoppgåva til Bondevik (1964), veit me framleis lite.
	Som i hovudstaden hadde målmiljøet i Bergen både røter i dei litterære og kulturelle krinsane (i Bergen) og i universitetsmiljøet i hovudstaden. Dei tre studentane Marius Nygaard, Jan Prahl og J. E. Unger er alt nemnde. I tillegg hadde skodespelaren Georg Herman Krohn (1831-1870) vore student frå 1849 til 1855, men han hoppa av for å dyrka skodespelartalentet. I hovudstaden var han med i striden om Den norske dramatiske Skoles Theater hausten 1852. I 1856 vart han skodespelar ved Det norske Theater i Bergen og sentral i målmiljøet i byen. I 1860 byrja han på Kristiania norske Theater. To personar til skal nemnast som band til hovudstaden før 1858. I ei serstode var Karolus Velle (1830-74) frå Volda, som Aasen kjende heimanfrå. Han drog til Bergen fyrst i 1850-åra og var lærar ved Tanks Skole 1857-67. Seinare prøvde han seg på Heltbergs studentfabrikk i Kristiania utan serleg hell (jf Djupedal i Aasen 1957 I:466). Dagboka til Aasen vitnar om at dei var vener so lenge Velle levde, og dei hadde mykje kontakt heilt frå 1850. Den andre var Henrik Krohn, som Aasen møtte fyrste gongen på båten til Horten i september 1855. Krohn vitja Aasen seinare same månaden (Aasen 1960 III:202). Kor viktige desse møta var reint målpolitisk veit me ikkje, men Krohn sende Aasen Et Frierie i Hardanger i mai 1856.
	Av meir heimlege bergenske føresetnader for målmiljøet har nok hendingane kring 1850 hatt mykje å seia, og serleg skipinga av Det norske Theater i 1850 og striden som fylgde. Dei aller fleste i fyrste målmannsflokken i Bergen var 16-23 år i 1849 då Ole Bull kom heim til byen og sette i gang. Det skortar iallfall ikkje på personkontakt mellom teatret og målmiljøet. G. Krohn var skodespelar på teatret frå 1856, og fleire av dei andre hadde sjølv tilknyting til teatret, serleg i Bjørnson-perioden. Bjørnson sjølv var med i målmiljøet og var landsmålsmann dei to åra han var teatersjef i Bergen (hausten 1857-sumaren 1859). Hausten 1858 støyter me på både Jan Prahl og Henrik Krohn i teaterleiinga (jf s.99).
	To ulike kjelder fortel at det må ha vore eit miljø med sterk interesse for landsmål, bygdemål og gamalnorsk i Bergen i midten av 1850-åra. Den eine er ferdaskildringa til den alt nemnde Vigfússon frå sumaren 1854. Han råka nokre av studentane då han kom til Bergen og var i lag med dei medan han var i Bergen (Vigfússon 1990:55). Den andre kjelda er eit brev frå Halsnøy-bonden Niels Juel til Aasen frå august 1856: «Dikkar tilhángare tiltaka her ínke so lítet og enndá i Bergen blandt unge kaupmenner heve eg høyrt um ívrige tilhángare, so dei enndá tala Strilamál seg imillom. Dat som ofta mest er ímot Dikko er so vidt eg sér berre leta og stundo líkagýld.»
	Frå midten av 1850-åra fekk målmennene ein fot innanfor i «Foreningen af 22. December». Foreininga vart skipa på denne dagen i 1845 av historisk og naturvitskapleg interesserte studentar i miljøet kring Bergens Museum og tidsskriftet Urda. Foreininga skulle ha ein «litterair-selskabelig» profil med føredrag kvar fjortande dag, seinare kvar veke (Bull 1919). I 1855 var Peter Blytt formann. Han var samstundes medlem i styret for Det norske Theater, og til liks med teatret ser foreininga ut til å ha vore i hendene på og ein møtestad for det kulturinteresserte bergenssosieteten. «Disse aarene omkring 1856 var dens glanstid», skriv Francis Bull (1919:163), «... der var ca. 85 medlemmer, der blev holdt franske tidsskrifter og kjøpt utenlandsk litteratur, der var foredrag om naturforskning og geografi, om maskiner og fotografi, om musik og reiser, der var oplæsning av historiske og litterære avhandlinger fra danske tidsskrifter.» I 1855 var både H. og G. Krohn, G. Grieg og Prahl med i foreininga, og serleg Prahl var ein ihuga talsmann for tanken om eit nasjonalmål.
	Den harmoniske tilstanden gjekk brått over då Bjørnson engasjerte seg i foreininga. I turbulensen som oppstod på teatret då Bull kom heim og Bjørnson vart teatersjef hausten 1857, vart m a Peter Blytt kasta ut or teaterstyret. Hausten 1858 nådde revolusjonen «Foreningen af 22. December» då «... Peter Blytt og hele den tidligere kreds av magthavere blev styrtet» (Bull 1919:163). I spissen for omveltinga stod Bjørnson, G. Krohn og Prahl. Dei to siste vart valde til formann og viseformann. Nokre av dei eldre melde seg ut, og i møteprotokollen fekk generasjonsskiftet dette utslaget: «... en liten sirlig forretningshaandskrift med gammeldags ortografi og velformede perioder avløses av store, stygge bokstaver, en rigtig ungdommelig haandskrift, og klodsede, men levende sætninger...» (Bull sst).
	Tida fram til Bjørnson flytte til Kristiania i august 1859 vart «en ren Bjørnsonperiode» med ei rad føredrag og opplesingar med, av og om Bjørnson. I 1859 let Bjørnson målflokken skriva om nokre av bondeforteljingane til landsmål, og han prøvde seg sjølv med ei vise på landsmål («Vesle Nils Finn») i Halte-Hulda. Nygaard skreiv om Trond, Georg Grieg delar av Synnøve Solbakken og Henrik Krohn Ei fårleg friing. Berre den siste vart gjeven ut. Bjørnson-biografane er noko usamde om kor djupt engasjementet eigenleg stakk, og om Bjørnson vart lokka og lurt med på landsmålsstrevet då han kom til Bergen, eller om han hadde vorte målmann alt med han var i Kristiania. Her er det i og for seg uinteressant. Det er ikkje tvil om at det fanst eit sterkt og halvvegs organisert målmiljø i Bergen då han kom dit, men han verka nok òg som ein viktig inspirator og organisator for det som alt fanst. Ikkje minst kunne ein kulturkjendis som Bjørnson styrkja sjølvkjensla til dei unge målstrevarane.
	Etter det Hannaas (1918:5) skriv, var Georg Grieg (1826-1910) «Diktatoren» i målmiljøet sist i 1850-åra. Han hadde studert musikk i utlandet og kom heim sist i 1850-åra, han vart bokprentar og hadde stor interesse for målsak og gamalnorsk. Nygaard karakteriserte han i 1867 som «... selvskreven Correcteur af alt, hvad der i Bergen udkommer paa Maalet», og etter Hannaas (s.6) ser det ut som om det var slik i 50-åra òg. H. Krohn har fortalt at det var Georg Grieg som vekte interessa hans for gamalnorsk (Bondevik 1964:5). Dei målkunnige i miljøet var fyrst og fremst Grieg og Nygaard, og Hannaas (sst) kan melda at det ikkje var måte på disiplinen i dette strilemålstalande miljøet: «... dei var strenge i kravi til sjølve-seg. Dei sette seg paa skulebenken og lærde gamalnorsk av filologen Nygaard, og av islendingar som heldt seg i Bergen. Og dei arbeidde ikkje mindre med nynorsken. Her var Georg Grieg meisteren og den som maatte rettleida hine.»
	Det er lite som tyder på beinveges kontakt mellom Bergen og Kristiania i tida før målframstøytane hausten 1858. Korkje i dagboka og breva til Aasen eller andre stader har eg funne noko som vitnar om samordning av noko slag. Framstøytane i dei to byane ser difor ut til å ha kome uavhengig av kvarandre. Som nemnt vart både Ny Hungrvekja og artikkelen til Nygaard skrivne før Fridtjofs Saga kom ut og striden byrja. Etter målstriden hausten 1858 vart det derimot kontakt mellom målflokken i Bergen og Aasen. I mai vende Marius Nygaard og Georg Grieg seg til Aasen og bad om råd då dei dreiv med omsetjinga av bondeforteljingar til landsmål. I august same året fekk Aasen brev frå Karolus Velle (Aasen 1960 III:224), og den fylgjande tida vitnar både Dølen og dagboka og breva til Aasen om jamn kontakt mellom Kristiania og Bergen.
	Etter 1859 fall målmiljøet i Bergen noko ihop. Hausten 1859 drog både Bjørnson og Janson til hovudstaden, året etter drog Prahl til Nederland og G. Krohn til Kristiania norske Theater, og H. Krohn drog til Sogndal der han skipa ein fyrstikkfabrikk. Både Janson og G. Krohn vart med i målmiljøet i hovudstaden. Dei konservative melde seg inn att i Foreningen af 22. December og tok over styringa, og målmennene melde seg ut (Bondevik 1964:29).
	Nytt liv vart det eit års tid etter då Henrik Krohn kom attende til byen og målmennene skipa ein liten klubb. Som i hovudstaden møttest dei heime hjå kvarandre kvar laurdagskveld, og dei hadde eit handskrive blad som ikkje hadde noko namn. Bladet og etter kvart klubben vart difor heitande Namnlaus. Kristofer Janson skreiv i bladet når han var heime, og elles bytte dei på. Klubben eksisterte iallfall so lenge at dei kunne ha toårsgilde hjå J. E. Unger hausten 1864 (Bondevik 1964:36-37). Som me såg ovanfor, må det dessutan ha vore eit tungt Bergens-innslag i mållaget i hovudstaden.
	Hausten 1865 skipa Henrik Krohn Ferdamannen, som skulle vera «eit Vikoblad aat Aalmugen», og som vart det fyrste landsmålbladet i landet etter Dølen. Oftast kom bladet berre annakvar veke, og i januar 1868 gjekk det inn. Men då hadde Krohn større planar, og same månaden vart Vestmannalaget skipa.
	Målmiljøet i Bergen har gått inn i målsoga som «Storfolks Søne». Bortsett frå Karolus Velle frå Volda, kom alle frå borgarskapet i perioden som er omtala her, og dei fleste var bygutar. Nokon stor sosial skilnad på miljøa i Bergen og Kristiania var det likevel ikkje på denne tida. Dei fleste av målmennene i hovudstaden kom òg hovudsakleg frå embetsstanden, med Aasen og Vinje som to prominente bondefødde unntak. Men som Djupedal (1968:33) peikar på, var hovudstadsmiljøet ein meir einskapleg flokk av akademikarar og embetsmannssøner enn Bergens- og Trondheims-miljøet. Serleg i Bergen var det eit stort innslag av søner frå det høgare borgarskapet, og ei rad av fedrane var konsular. Fleire av målmennene der gjekk sjølv inn i næringslivet framfor å studera, t d Henrik Krohn. Her var det ein viss likskap mellom Bergen og Trondheim.

Trondheim
Trondheim er den tredje staden i landet der ein kan seia det var eit målmiljø før 1865, men det er meir tvilsamt om ein kan kalla det eit 'miljø' i 1850-åra.
	Dei tre sentrale i den tidlege målmannsflokken i Trondheim var Eirik Sommer, Fredrik Størmer og Olav J. Høyem. Høyem er den mest kjende av dei tre, serleg på grunn av dei kristelege bøkene han gav ut på eit sterkt trønderfarga landsmål. Men i den tidlegaste fasen ser likevel både Sommer og Størmer ut til å ha vore viktigare enn Høyem. Den fyrste gongen dei stod fram som ein flokk, var hausten 1862 då dei skipa mållag og fekk i stand den store målstriden. Men då hadde det alt vore landsmålsaktivitet i Trondheim fleire år.

Vitskapsselskapet og seminaret i Klæbu
Med god vilje kan ein tala om eit slags landsmålsmiljø i Trondheim alt i slutten av 1840-åra. Det kongelige norske Videnskabers Selskab finansierte Ivar Aasen frå 1842 og til han vart statsstipendiat i 1851, og preses Frederik Moltke Bugge var som me har sett tidlegare, positiv til Aasen so lenge han levde (til 1853) (jf Øverås 1949 og 1950). Det gav seg utslag både i økonomisk og moralsk støtte til Aasen i 40-åra, og i Iliade-omsetjinga som vekte stor strid hausten 1852. Bugge var ein framståande person i Trondheim og høyrde til den vesle eliten som styrde både Vitskapsselskapet, seminaret i Klæbu og det som elles fanst av høgare kulturliv i småbyen. Alt i 1830-åra tok latinaren og skulemannen Bugge på seg leiarrolla i det akademiske livet i byen.
	Olaus Vullum (1812-1852) høyrde til i same miljøet og vart innvald i Vitskapsselskapet i 1840, der han òg var visepreses ei stutt tid i 1849 før han flytte frå byen. Han var kjøpmannsson frå Trondheim og hadde gått på den lærde skulen i Stavanger då Bugge var overlærar og skulestyrar der (artium 1833). Etter å ha vorte cand.theol. i 1838, kom han attende til Trondheim (Øverås 1949:115, 117). Saman med Andreas Hauge (sonen til Hans Nielsen Hauge) skipa han i 1839 ein privat skule i grundtvigiansk ånd som kom til å få stor innverknad på skulestellet i byen. I 1846 vart han inspektør ved Trondhjems borgerlige Realskole der han var fram til han vart sokneprest i Lund ved Flekkefjord seinhausten 1849 (Øverås 1949:238). Han var òg med i Den litterære Forening som Bugge og krinsen kring han fekk i stand som eit litterært tillegg til Vitskapsselskapet i 1839, med Bugge som fyrste formann. Øverås (1949:227) meiner foreininga vart mindre vellukka, og ho ser ut til å ha fått like lite å seia for målspørsmålet som for det litterære livet i Trondheim. Men ho er endå eit norsk døme på dei karakteristiske samversformene i fyrste fasen av den borgarlege ålmenta.
	Som me har sett tidlegare (s.214), vart Vullum sers gripen av arbeidet til Aasen, og det er ikkje ei overdriving å seia at Vullum var landsmålsmann. Kring 1850 gjekk ingen lenger enn Vullum i å argumentera for å ta i bruk eit nytt språk. I tala i Vitskapsselskapet opplyste han at «Antallet af de Unge, der her har modtaget Underviisning i vort gamle herlige Sprog, ikke mere kan kaldes lidet», og i eit brev til Aasen skreiv han både at han sjølv hadde undervist i gamalnorsk ei tid, at elevane las med stor lyst, og at foreldra var positive. No ville han gjerne byrja å føredra avsnitt frå grammatikken til Aasen i skulen, og ein av elevane hadde alt kjøpt boka. Dersom det heldt fram slik, var han sikker på at «... Pluraliteten af Trondhjems og Thrøndelagens dannede Ungdom inden 10-20 Aar skulde være anderledes Nordmænd baade i Sind og Skind end de hidtil have været.» (Aasen 1957 I:451) Og Vullum var som sagt ingen tilfelleleg lærar. Han var inspektør på realskulen, og det er vel ikkje usannsynleg at agitasjonen til Vullum i desse åra var ein av faktorane som gjorde målmiljøet vel ti år seinare mogleg.
	Ein tredje viktig person i det kulturelle trondheimsborgarskapet i 1840-åra, som og stod Bugge svært nær, var Klæbu-presten Hans Jørgen Darre (1803-74). Som landskjend skulemann og skulepolitikar var Bugge sentral då Darre fekk skipa eit seminar i Klæbu. Bugge hadde sete i skulekommisjonen i 1830-åra og vore på studieferd m a i Tyskland og Frankrike for å studera skulestellet der (Høverstad s.24, jf Dahl 1959:35). Darre var frilynd grundtvigianar, og som Bugge høyrde han til den liberale opposisjonen i 1830-åra og stod Wergeland nær (Høverstad 1953:16). Seminaret vart tvinga gjennom av bondefleirtalet i Stortinget i 1830-åra, og etter ein kvass strid mellom Darre og departementet i 1840, vart seminaret fast (Høverstad 1953:21). Elevtalet vart no utvida til 30. I denne opposisjonelle ånda bygde Darre so opp eit mønsterseminar. Andrelæraren, cand.theol. Nicolai Ulstad (1808-75) var endå meir påverka av Grundtvig. Seminaret vart drive under oppsyn av Fr. M. Bugge som ofte var på vitjing i Klæbu (Høverstad s.24, jf Dahl 1959:35). Darre høyrde dessutan til sosieteten i Trondheim og var m a med i Den litterære Forening frå 1839 (Øverås 1949:227).
	Som me såg i kapittel 8, hadde mange av seminaristane som engasjerte seg i målspørsmålet gått i Klæbu i 40-åra. Kor mykje dei har fått høyra om Aasen og arbeidet hans då dei gjekk der, er uvisst. Det ser iallfall ikkje ut til å ha vore beinveges samband mellom Aasen og Darre eller Ulstad. Derimot veit me at Darre kjende godt til arbeidet til Aasen. Han sat i styret i Vitskapsselskapet i Trondheim sist i 1840-åra, og 20.08.1850 vart preses i selskapet etter Bugge. Darre var soleis med på arbeidet for å gje Aasen statsstipend, og han har skrive under fleire av breva Aasen fekk frå selskapet (jf Aasen 1957 I:439, 456).
	Etter Høyem kan det sjå ut som om haldninga til norskdom, og iallfall målstrevet, var noko blanda i Klæbu. I 1884 skreiv han at han tykte målstellet var «reint motbørlegt» på seminaret då han gjekk der 1848-50. Den eine av lærarane hadde «... ikkje større norsk ære og to i seg æn at han hing spottande på meg når eg med mitt livlege lynde ikkje alltid var godtil heilt ut å gjøyme mi norske tunge for dei norskhatande øyrom hans.» Fredrik Wexelsen fekk derimot eit godt skotsmål på same tida. I eit dikt til han skreiv Høyem m a: «Og hjarte ditt stødt ope var / for alt det edle som banka: / for fridom, norskdom, upplysning klar / ei pen, ein munn med tanka.» (etter Røkke 1930:14) Ein må vel kunna rekna med at eldhug for og iallfall informasjon om arbeidet til Aasen har nådd ut til elevane på borgarskulen gjennom Vullum og til seminaristane i Klæbu.

Sommer, Størmer og Høyem
Sterke band mellom målfolket i hovudstaden og i Trondheim ser det ikkje ut til å ha vore i 1850-åra, slik det var mellom Bergen og Kristiania. Det fyrste vitnemålet dagboka til Aasen gjev om kontakt med ein målmann i Trondheim, bortsett frå Bugge og Vullum, er frå sumaren 1858. Korkje Sommer, Størmer eller Høyem studerte i hovudstaden. Derimot gjekk to av dei på seminaret i Klæbu.
	Eirik Martin Torvaldsson Sommer (1832-1904) stod for det mest synlege målarbeidet i Trondheim i 1850- og 60-åra. Det er ikkje mange opplysningar å finna om han, men han var fødd og voks opp i Trondheim, og far hans var skomakar. I 1850-52 gjekk han på seminaret i Klæbu, og deretter var han ei tid huslærar hjå tollbetjent Larsen på Harøy og sokneprest Persen i Stoksund. So skal han ha vore lærar i åtte år i Strinda, der han iallfall var i 1861, og i 1867 kjøpte han seg ein gard i Åfjorden. Han leid den vanlagnaden å bli blind, so etter ei tid laut han ta kår (Aure i Sommer 1857:6).
	I 1850- og 60-åra var Sommer ein av dei mest sentrale landsmålsforfattarane. Han gav ut den aller fyrste diktsamlinga på landsmål (Sommer 1857), og Noregs Saga på 231 sider, som var den største landsmålsboka til då. Han rakk òg å gjera mesteparten av eit stort verk til på landsmål før han miste synet, Saga um Sverre Magnus Sigurdson, Noregs Konung. Det fyrste heftet på 56 sider kom ut i Trondheim i 1864, og resten (i alt 269 sider) kom ut i 1872-73 etter at Det norske Samlaget i Kristiania hadde teke hand om utgjevinga (Dupedal 1968:31).
	Det er uklårt korleis han vart målmann. Den fyrste gongen han hadde kontakt med Aasen, var i juli 1858 då han skreiv til Aasen og fortalde at han hadde vorte interessert i målsaka og lært seg landsmål etter Prøver af Landsmaalet (1853) og Læsebog i Gammel Norsk (1854) (Aasen 1957 I:491-492). Me har ingen stadfestingar på at tida på seminaret i Klæbu har nokon samanheng med at han sette seg ned og las skriftene til Aasen, men det er truleg.
	Kjøpmannssonen Henrik Christian Fredrik Størmer (1839-1900) gjekk den borgarlege realskulen i Trondheim før han drog til den tekniske høgskulen i Karlsruhe i 1857 og utdana seg til maskiningeniør. Han kom heim i 1860 og arbeidde på verkstader i Kristiania og Horten før han drog heim til Trøndelag og grunnla to treoljefabrikkar i åra 1862-65 (i Hemne og på Tingvoll). Det gjekk dårleg då prisane sokk, og Størmer drog i 1868 til Tistedalen i Østfold der han grunnla ein fabrikk som skulle laga brikettar av treflis til omnar som han sjølv hadde konstruert og teke patent på. Seinare fekk han i stand cellulosefabrikkar og stod i fremste rekkja i striden for breispora jarnbaner, og i 1890-åra engasjerte han seg i vasskraftutbygging. Resten av den fengslande livssoga til venstremannen, nasjonalisten, industrialisten og oppfinnaren Fredrik Størmer må diverre liggja her, men det må nemnast at han bokstaveleg tala vart overkøyrd av teknologien: Han døydde i Kristiania i 1900 då han vart overkøyrd av trikken.
	Korleis Størmer vart målmann, går korkje fram av det han sjølv har skrive, eller av dei få omtalene av han. Kan henda har tida på realskulen, der anden etter Vullum sveiv, eller andre møte i Trondheim hatt noko å seia. Det er iallfall sannsynleg at han var med i målmiljøet i hovudstaden då han budde der. Fyrste gongen Aasen har notert at han møtte Størmer, var i juli 1865 (Aasen 1960 III:251). Både NFL og Hanssen (1935:81) fører opp Størmer som forfattaren av innlegga på landsmål i Trondheims-avisene hausten 1862, og det må ha vore noko av det fyrste han var med på etter at han kom heim til Trøndelag. Rolla hans i mållaget skal eg gå nærare inn på nedanfor.
	Den tredje sentrale trøndermålmannen var Olav Jakobsson Høyem (1830-1899), son av ein lærar og kyrkjesongar på Byneset ved Trondheim. Til liks med Vig og Sommer gjekk han på seminaret i Klæbu der han tok lærareksamen som 20-åring i 1850, etter å ha vorte grundtvigianar som dei fleste andre som gjekk der. I 1852 fekk han lærarposten etter Vig i Kristiansund, der han var til 1854 då han drog til Tyskland for nokre månader. I 1858 var han elev på det fyrste telegrafistkurset som vart halde i landet (Stavanger), og deretter var han telegrafist i Kristiansund og Trondheim (frå 1859). Her budde han resten av livet. I 1864 vart han setelkontrollør i Noregs Bank, som då låg i Trondheim. I målsoga sette han serleg spor etter seg med religiøse bøker på eit sterkt trønderleta landsmål i 1870-åra, og han var med på den sterke kritikken mot Aasen-normalen som vart reist kring 1870.
	Høyem stod mykje for det same som Vig, både målpolitisk og på andre felt. Han var grundtvigianar, arbeidde for folkeopplysning, var liberalar og engasjerte seg i arbeidarforeininga i Trondheim i 1880-åra, men på eit klårt antirevolusjonært grunnlag (Husby 1974:188ff). Vegen hans inn i målstrevet var typisk for mange lærarar med bondebakgrunn. Han drogst i byrjinga mot det knudsenske målstrevet, og «... som ven av Ole Vig vart eg så godt som med ein gong etter fattig legenheit medverkande lægman i språklægre hjå desse 2 skulemennom». Det synte seg i bygdeboka Nes eller Bynes (Høyem 1862), der han både nytta dei ortofone endringane som vart tillatne i departementsvedtaket same året, og 'p, t, k' for 'b, d, g'. Lenger ville han likevel ikkje gå, av di det berre førde til «Forvirring» (Høyem 1862:4). I føreordet gjorde han det klårt at han helst ville skriva boka på målføre sidan innhaldet «... neppe turde gjøre Rekning paa mange Læsere utenfor Bynes», men han valde dansk-norsk av omsyn til dei som hjelpte han med å gje ut boka (sst). I 1856 hadde han skrive eit stykke på bygdemål i Folkevennen i 1856. Høyem tykte likevel ikkje Knudsen gjekk langt nok i norskdom, og kring 1860 byrja han orientera seg mot landsmålet. Ut frå språkkapitlet i Høyem 1862 meiner Husby (s.130) det er sannsynleg at Høyem har lese «Om dannelsen og Norskheden» (Aasen 1857). I 1865 skreiv han eit innlegg på landsmål i Ferdamannen (Røkke 1930:16), og i 1862 var han som me skal sjå, med i mållaget i Trondheim. Det var likevel ikkje før i 70- og 80-åra han verkeleg tok til å setja spor etter seg i målstriden. Høyem var ortofonist og mellom dei mest skeptiske til Aasen-normalen i 1870-åra. Kritikken hans har klåre likskapar med Vigs kritikk av normalen i Aasen 1856 (Husby 1974:125).

Mållaget i 1862
Trondheimsavisene hausten 1862 gjev ein del opplysningar om mållaget som kom i stand. Den fyrste lysinga for mållaget stod i Adresseavisen tysdag 28. oktober, lysingane tyder på at mållaget i snitt møttest med to vekers mellomrom fram til byrjinga av mars 1863 då det heile ser ut til å ha sovna av. Mykland (1955:591) skriv at mållaget vart oppløyst og gamalnorsk fjerna frå timeplanen i 1866. Då hadde det nok vore dårleg med aktiviteten etter striden hausten 1862. I eit brev til Aasen i august 1864 opplyste Størmer at «... me hava so lengje liggjet rolege, so Motstandararne vaare hava trudd, me alt voro lamne» (Aasen 1958 II:266). Me kan nok difor gå ut frå at mållaget i praksis gjekk i oppløysing vinteren 1863.
	Størmer var truleg drivkrafta i mållaget. Av brevet til Aasen går det fram at han hadde fått oppdraget med å administrera ein del pengar som laget hadde samla inn, og skipinga av mållaget hekk mest truleg saman med at Størmer kom heim til byen frå Austlandet. I 1862-64 heldt Størmer mest til på Nordmøre der han dreiv med treoljefabrikkane sine, og det er vel òg sannsynleg at mållaget sovna inn m a av di han drog. Alt Størmer gjorde, vitnar om store organisatoriske og administrative evner, initiativ, engasjement og ei praktisk haldning. Sommer og Høyem var nok meir av den intellektuelle typen, og båe to hadde vore i byen ei tid då mållaget kom i stand. Det nemnde brevet tyder likevel på at det har vore eit hopehav mellom målmenn i Trondheim sidan sist i 1850-åra. Størmer skreiv (i 1864) at «Me hava i alt samnat ikring 60 Spd. aarleg i 5 Aar, altso ialt 300 Spd.» (sst)
	Sommer, Høyem og Størmer er dei einaste namngjevne personane i mållaget, men laget sjølv oppgjev at dei har 20 medlemer. Andre opplysningar i ordskiftet tyder òg på at oppslutnaden har vore god, og det var nok ein av grunnane til at reaksjonane på laget vart so sterke. Landsmålsmotstandaren 'P.P' måtte medgje at

	Denne 'Maalsag' er nemlig nu paa en Vis bleven en Modesag og dens ivrige Forsvarere bestaa vistnok ikke alene af Folk, der besjæles af en sand Interesse for Sagen og en patriotisk Følelse, men ogsaa af dem, der blot af Lyst til at 'være med' eller fordi det nu engang er blevet Mode, kjæmpe for en Sag, der de i mange Tilfælde kjende Lidet eller Intet til.

Det gjekk òg fram av fleire andre innlegg at målfolket var i medvind, og freistnaden på å boikotta ei framsyning av Ervingen i desember var lite vellukka (sjå s.275). Ei lysing i Adresseavisen 19. og 20. november vitnar elles om at mållaget freista gjera noko med den vantande kunnskapen i landsmål. Andersens Enkes Boglade kunngjorde at «Endeel Exemplarer af I. Aasens Ordbog over det norske Folkesprog, ligesaameget om brugte eller nye, kjøbes ...». Inntrykket av at mållaget var ei kortvarig moteovring vert òg styrkt av at berre tre av dei tjue medlemene i dag er kjende. Dersom sume av dei andre seinare skulle ha spela ei rolle i målreisinga, er det truleg at fortida deira i mållaget hadde vorte kjend i mimre- og hyllingsartiklar, slik me ser frå Bergens- og Kristiania-miljøet.
	I 1864 vart det materielle resultatet av målarbeidet i Trondheim, 300 innsamla dalar, sende til Aasen for at han skulle nytta dei til beste for målsaka. Størmer var desillusjonert på vegner av målarbeidet i Trondheim: «Her hava me inkje annat at bjoda enn dese Pengarne, boklega Kræfter hava me inkje, naar eg teker undan Sommer, som strævar trottugt med Maalet, ...» (sst). Størmer let Aasen avgjera om ein skulle skipa eit «Selskap som 'Folkevennen' eller dat bert skulde verda gjevet ut einskilda Bøker eller eit Blad». Men han var òg optimistisk. Pengar skulle det ikkje stå på, for «um dat gjenger, som eg vonar med Treoljaverki vaare, kann eg vel faa Raad til at gjeva, so dat kunde muna nokot.» Dersom eit norsk bokselskap kom i stand, «er Sigeren vaar!». I eit brev til Henrik Krohn frå Tingvoll i 1866 kom det endå klårare fram kva Størmer meinte trongst i målreisinga. Krohn hadde bede han om å skriva til Ferdamannen, men Størmer svara at han trudde han sjølv kunne gjera «100 Gonger meir» for målsaka ved å skaffa pengar «enn um eg skreiv aldri so myket». Han tykte målmennene var for lite opptekne av praktiske spørsmål og for mykje av idear.
	Den stutte og hektiske soga til det fyrste mållaget i Trondheim er forvitneleg av mange grunnar. Vullums optimistiske ord frå 1849 om at «Trondhjems og Thrøndelagens dannede Ungdom» ville slutta opp om landsmålet, sanna seg eit stykke på veg desse månadene hausten 1862 (Aasen 1957 I:451). Miljøet skil seg klårt ut frå Bergen og Kristiania ved at det ikkje hadde opphav i studentmiljøet, men i ein lokal daningstradisjon, og røtene ser ut til å gå attende til seminaret i Klæbu og miljøet kring Vitskapsselskapet som Fr. M. Bugge framfor nokon greidde byggja opp i 40-åra. Bugge var slett ingen ukontroversiell person i Vitskapsselskapet og den trondheimske kultureliten (jf Øverås 1949), men han fekk stort sett viljen sin gjennom. Målstriden hausten 1862 vitnar derimot om at dei gode trondheimsborgarane ikkje lenger hadde den store godhugen for Aasen og landsmålet, for å seia det varsamt. Det hadde gått i Trondheim som i hovudstaden.

Oppsummering
Utetter 1850-åra gjekk landsmålet over frå å vera nasjonalromantisk pynt til å bli eit sjølvstendig målpolitisk alternativ, og i 1858 slo dette ut i ein uforsonleg strid om landsmålet som kom til å vara ved. Mottakinga av Norsk Grammatik vart den endelege stadfestinga av at landsmålet no var uglesett i det gode selskap – at motespråket i 1848-grammatikken no definitivt hadde vorte eit motspråk, knytt til politisk, kulturell og sosial opposisjon. Medan Østgaard i 1852 konstaterte at «det nationale har været i Mode» (Østgaard 1852:iv), sukka ein målmann ti år etter at «Det er nu engang Mode nufortiden at være dansk». Det var framleis pusterom for målfolket i Lørdags-Aftenblad og til ein viss mon i Illustreret Nyhedsblad, men dei to andre organa som prenta landsmålsvenlege meldingar av grammatikken, gjorde det klårt på redaksjonell plass at dei ikkje stødde landsmålet. Det same hadde Christiania-Posten gjort då avisa prenta dei to forsvarsinnlegga for landsmålet hausten 1858.
	Ein kan skimta to hovudliner i forsvaret for landsmålet, sjølv om ein skal vera varsam med å skilja skarpt mellom dei. Båe var 'nasjonale' i den tydinga at argumentet om at skriftmålet var dansk og at Noreg burde få sitt eige mål, stod sentralt. Vektlegginga var likevel ulik. Ei romantisk og vitskapleg inspirert retning la stor vekt på nasjonal ære og byrgskap, og stødde seg ideologisk og teoretisk til den romantiske ideen om ei folkeånd/språkånd, og til den kategoriske avvisinga av blandingsmål som ein finn i den samanliknande målvitskapen. Dette var utan tvil hovudretninga. Her fann ein både heile Bergens-miljøet og hovudstraumen i Kristiania-miljøet. Det kom nok dels av at båe miljøa hadde sterke band til det filologiske miljøet ved Universitetet, og dels av den sosiale bakgrunnen. Dei aller fleste var embetsmanns- og borgarsøner som sjølve ikkje hadde opplevd å måtta slå seg gjennom dei sosiokulturelle barrierene mellom bønder og overklasse, slik m a Aasen måtte. Dei mange freistnadene i 1858/59 på å skriva eit norrøntinspirert landsmål i 1858/59 var eit språkleg utslag av denne retninga. Eit naudsynt utslag var det likevel ikkje. T d må Vinje òg reknast inn i denne retninga, og han stod på hin kanten språkleg. I den andre hovudretninga stod argumenta om demokratisering og kulturell sjølvhevding for bondestanden meir i framgrunnen. Den fremste representanten var Aasen sjølv, og hit må ein rekna Trondheims-miljøet (Sommer, Størmer og Høyem), og Mathias Dahl Gjessing, som må ha fått mykje av inspirasjonen frå krinsen kring Ole Vig. For dei lærarane som interesserte seg for målspørsmålet, stod dette perspektivet sentralt. Deira nasjonale syn var meir farga av grundtvigianismen enn av romantikken som fylgde den samanliknande målvitskapen.
	Men som sagt kan ein ikkje skilja skarpt. Mange er vanskelege å plassera eintydig i den eine båsen, t d O. Røst, og det var ein glidande overgang mellom dei to retningane. Opne motsetnader var det heller ikkje, som det vart kring 1870. Som Walton (1990b:28) har peika på, skal ein vera sers varsam med å føra nyare motsetnadspar attover på gründargenerasjonen i målrørsla. Det er umogleg å laga ein skarp motsetnad av det 'nasjonale' og det 'sosiale', og det er sameleis vanskeleg å tala om ei 'høgnorskline' og ei 'folkemålsline' før 1865. Etter utskeiingane kring 1858 vart det stor konsensus om Aasen-normalen, ubunde av ideologisk ståstad, sjølv om ein kan sjå tendensar til kritikk mot Aasen-normalen frå lærarhald (Vig og Reitan).
	Alle var 'nasjonale', men samstundes var alle òg 'sosiale' anten dei ville eller ikkje. Ein kan med god grunn spørja om det var nokon sosial oppreisthug eller stor omsut for bøndene hjå ein del av borgarsønene frå Bergen, men heller ikkje dei kunne definera seg ut or den kulturpolitiske konteksten. Dei skreiv på landsmål og agiterte for målreisinga, vel vitande om at det dei gjorde, både var og vart oppfatta som eit åtak på dei rådande språklege og kulturelle makttilhøva. Ut frå den sida dei valde, var dei ein slags språklege klassesvikarar.

Del IV: Jamføring og oppsummering

13. Alliansar og organisering

Til no har det dansk-norske målstrevet og landsmålsstrevet vorte omtala åtskilt. Faren med ein slik framgangsmåte, er at ein styrkjer tendensen ein kan sjå i målsogeskrivinga til å overføra nyare motsetnader attover på den fyrste målstriden. Ein skal serleg vera varsam med å dra konklusjonar ut frå synet i visse sentrale miljø, og ut frå det dels rivaliserande tilhøvet mellom Aasen og Knudsen. Her skal eg gå noko nærare inn på korleis Knudsen-flokken og Aasen-flokken oppfatta kvarandre, før eg seier meir om i kor sterk grad ein skal sjå dei som to åtskilde alternativ. Dinest skal eg oppsummera kva alliansar og strategiar dei valde.

Tilhøvet mellom dei to målstrevarflokkane
Knudsen og dei dansk-norske målstrevarane om landsmålslina
Knud Knudsen hadde eit tvitydig tilhøve til landsmålet. Som Torp og Vikør (1993:189) peikar på, tilpassa han argumentasjonen etter kven han diskuterte med. Andsynes målfolket la han vekt på at dei to gruppene hadde det same langsiktige målet, og andsynes tradisjonalistane la han vekt på at det trongst reformer i skriftmålet for å demma opp for landsmålet.
	Alt i 1850-artikkelen hadde han skrive at «Disse to Veje til et virkelig norsk Sprog er forresten kun forskjellige, hvad Udgangspunktet og den første Strækning angaar; siden løber de udentvivl sammen» (Knudsen 1850:271), og dette jamvel før landsmålet stod fram som eit klårt målpolitisk alternativ i 1852/53. Heller ikkje resten av 1850-åra såg Knudsen landsmålet som eit tevlande parti, og han la vekt på det dei to linene hadde sams. I striden med P. A. Munch 1853 hadde han teke Aasen til inntekt for seg og spurt om måltilfanget han hadde samla inn skulle bli liggjande som ein «Kuriositet», eller om det skulle takast aktivt i bruk for å gje målet norsk farge (sjå s.143).
	Det kan ikkje vera tvil om at Knudsen verkeleg meinte at arbeidet til Aasen gagna han sjølv på denne tida. Han hadde heller ikkje noko å vera redd for enno. Det var Knudsen og dei dansk-norske målstrevarane som dominerte på den målpolitiske arenaen og sette dagsordenen for ordskiftet. Aasen heldt derimot ein låg profil fram til 1857/58 og freista unngå strid om landsmålet, som han ikkje tykte var språkleg godt nok enno. Sjølv om Aasen i meldinga av Folkevennen (1852) prinsipielt avviste oppnorskingslina som ein farande veg til eit norsk skriftmål, var han i praksis ein god støttespelar for det dansk-norske målstrevet i 50-åra.
	I artiklane Knudsen skreiv i 1850-åra er det svært få kritiske ord å finna om landsmålet, og i argumentasjonen mot tradisjonalistane er det heller likskapen mellom Knudsen og Aasen som slår ein. Ei hovudsak for Knudsen som for Aasen var å få fram at oppfatningar som 'stygt' og 'udana' språk var utanomspråklege, relative og estetiske storleikar som kom av språkbruken opp gjennom tidene og ikkje hadde noko med språket i seg sjølv å gjera. Dei påviste båe to korleis slike haldningar hadde oppstått, og det dei skreiv står ikkje tilbake for mykje av det som vert prestert av sosiolingvistiske utgreiingar om språkhaldningar i dag.
	Etter 1856/57 dabba Knudsens aktivitet i målstriden noko av, m a av di han vart oppteken med striden om latinstilen. Bortsett frå framlegget til rettskrivingsendringar i 1860 kom det ikkje større språkinnlegg frå han før i 1862 (Knudsen 1862). Skriftet frå 1862 er tydeleg merkt av at landsmålet i mellomtida hadde kome for fullt inn i norsk målstrid.
	Oppgjeret hans med landsmålet kom med den store målpolitiske utgreiinga Det norske målstræv i 1867. Boka var like mykje ein polemikk mot det 'norsk-norske' målstrevet som eit forsvar for det dansk-norske. Tittelen fortel òg at han her skal ta føre seg alt 'norsk' målstrev, ikkje berre det dansk-norske. Han har her gjort seg negativt avhengig av landsmålet ved å freista påvisa i mange språklege detaljar at hans eige målstrev har alle føremonene som landsmålet har, samstundes som det ikkje har dei praktiske ulempene med eit brått målbyte. Samstundes la han sterk vekt på at «Alle våre målstrævere har det tilfælles, at de vil Norges mål skal blive således norsk, som Danmarks er dansk, Sveriges svensk, Tysklands tysk, eller – da heller ikke disse er så folkelige hvert i sit land, som ønskeligt var – om mueligt ænnu bedre, ænnu mere norsk og folkelig.» (Knudsen 1867:3)
	Den nye haldninga til Knudsen var nok fyrst og fremst eit uttrykk for at landsmålet hadde styrkt seg på kostnad av det dansk-norske alternativet. Etter 1858, og serleg i andre helvta av 1860-åra, vann Aasen og landsmålet ein oppslutnad som Knudsen kunne sjå langt etter. Knudsen var oppteken av dette resten av livet, og ikkje minst må det ha plaga han personleg at han aldri fekk den same vitskaplege autoriteten som Aasen.
	Dei aukande motsetnadene mellom Knudsen og landsmålsflokken kom likevel ikkje einast av åtaka frå Knudsen. Årsaka var vel so mykje utfalla frå landsmålshald mot Knudsen og målstrevet hans, og Knudsen kunne i 1867 dra fram ei lang rekkje døme på at landsmålsfolk hadde gått ut mot han.

Aasen og landsmålsfolket om det dansk-norske målstrevet
Alt i 1836 avviste Aasen oppnorskinga som ein farande veg til eit norsk skriftmål, og «Om vort Skriftsprog» var nettopp skrive som ein kommentar til Wergeland 1835. Aasen hadde ikkje tru på «hiin Aarhundredets Reformation» og var redd for at «... det rette Nationale vil omsider vige for det fremmede, at nemlig Folkesproget, og ikke Skriftsproget, bliver det, som reformeres.» (Aasen 1836:4) Denne haldninga til det dansk-norske målstrevet kom Aasen alltid til å ha. Etter dagboka (1960 III:160) møtte Aasen Knudsen fyrste gongen i 1847, i hovudstaden. I januar 1851 skreiv han til L. L. Daae (Solnør) kva han meinte om Knudsens artikkel frå 1850:

	Knudsen er fremdeles den samme Gauk som før. Han driver kun paa en Reform i Ortografien efter de Konditioneredes Udtale og hvis denne Udtale er overalt som han beskriver den, saa er den virkelig daarligere end jeg havde troet. Hans Reform vilde medføre alle de Uleiligheder af en radikal Reform, og derfor holde vi os til den sidste. Man seer ogsaa af hans Slutning at han har nogen Respekt for det Partie, som vil radikalt, og det er vel. Han har ellers ved sine mangfoldige Exempler viist Skriftsprogets Darlighed, som vist vil gjøre en god Virkning. Jeg for min Deel ærgrer mig kun over at han har anført saa meget, som ogsaa jeg havde tænkt at anføre naar jeg nu engang skal ud dermed, vil det see ut &c.

Samstundes ser me alt i 1851 tendensar til den meir personlege rivaliseringa mellom dei som serleg Knudsen kjende som eit åk då det dansk-norske målstrevet kom meir i bakgrunnen i 1860-, 70- og 80-åra.
	Aasens private dom over Haandbog i dansk-norsk Sproglære (1856) var heller ikkje den aller beste. I september 1856 skreiv han til L. L. Daae at han hadde fått «Knudsens store og forfærdelige Grammatik» (Aasen 1957 I:302-303). Han meinte han burde lesa den tjukke boka heilt ut med det fyrste av di det sikkert kom til å bli mykje tale om ho, men han visste ikkje om han orka. Ei grundig melding trudde han ikkje kom «... da nemlig de rette [!] Sprogmænd ere blevne sa dovne og stiltiende i den senere Tid», men derimot hadde «Halvveisfolkene» vorte mykje høgrøysta, so det kom sikkert lovtaler frå det haldet, og «... ialfald vil den nu blive Seminaristernes Alkoran eller Storbog for en lang Tid. For en grundig Bedømmelse vil den vel neppe holde Stik, forsaavidt det nye eller særegne ved Bogen angaar; ...» Boka var nyttig for å peika på alt det dårlege i skriftmålet,

	... men altsammen bliver udskjæmt ved denne gamle Grille, at Sagen kunde rettes ved nogle smaa Forandringer i Skrivemaaden og i nogle andre ubetydelige Ting, hvorved man da skulde rette sig – ikke efter det gamle Sprog, ikke heller efter Folkesproget, men – efter Udtalen hos «de dannede Folk» i Landet! Jo, det vilde blive en fiin Forbedring! Da var det dog bedre at have det, som man har havt.

	Aasen unnlet heller ikkje å gjera det klårt offentleg at han ikkje hadde mykje tru på det dansk-norske målstrevet, sjølv om han ordla seg noko meir varsamt. Meldinga av Folkevennen i 1852 var i det store og heile nettopp ein prinsipiell kritikk av oppnorskinga. Opp mot dette meinte Aasen at «den eneste sikkre Udvei for os vilde være at anlægge en aldeles norsk Sprogform, saaledes at Formbygningen dannedes efter en eller flere af de bedste Dialekter» (Aasen 1912 III:47). Seinare var han likevel langt mindre oppteken av det dansk-norske målstrevet, og i stykka han skreiv 1857-59 var det landsmålet og landsmålsmotstanden som opptok han. I 1858 skreiv han at eit «Blandingssprog, en kunstig Mellemting» ville «støde paa begge Sider og ikke tilfredsstille nogen af Parterne» i ein kommentar til opptakinga av norske ord i skriftmålet (Aasen 1984:115). Skulle ein ta opp so mange ord og former at det mona, var ein likevel komen so langt at ein gjerne kunne ta resten med òg (sst). Men stort fleire offentlege ord ofra han heller ikkje på det dansk-norske målstrevet mellom 1853 og 1865.
	Aasen og Knudsen hadde det same tvitydige tilhøvet til den andre parten, og for Aasens del ser me det alt i 1836. På same tida som han skreiv «Om vort Skriftsprog», eksperimenterte han òg med ein moderat ortofon skrivemåte i bokmålet. Dette var rett nok på ei tid då ortofoni og oppnorsking ikkje hadde noko med kvarandre å gjera, og Aasen fylgde heller aldri opp freistnadene på å skriva ortofont. Ortografisk heldt han seg innanfor den vanlege tradisjonalistiske målbruken i Danmark og Noreg heile livet (Haugen 1936:58). Han heldt jamt over på den same rettskrivinga fram til 1870 då han byrja bruka dei ortofone formene som vart tillatne i 1862. Rettesnora hans i dansk var C. Molbech: Dansk Ordbog I-II (1833). Nokre små avvik kan ein likevel spora i rettskrivinga hans. Han nytta t d støe-e lite og skreiv ein del framandord i samsvar med norsk uttale slik det vart tillate i 1862. Som dansk-norsk målbrukar utmerkjer Aasen seg fyrst og fremst ved den klåre stilen og varsame bruken av framandord. Haugen (sst:63) skriv at «Aasen's Dano-Norwegian prose – though perhaps a bit dry – was unquestionably one of the clearest and most precise instruments of expression being used in Norway at that time.» Munch hadde alt i 1848 rosa den klåre og presise stilen hans.
	Aasen la òg ned eit stort praktisk arbeid for det dansk-norske målstrevet i 1850-åra. Han var oppteken av at skriftmålet skulle vera lettast mogleg å skjøna for ålmugen, og i Folkevenn-meldinga greidde han ut om kva han meinte trongst. Som i sin eigen målbruk ville han fyrst og fremst gjennomføra ein folkeleg og lett skjøneleg stil og uttrykksmåte. Han hjelpte Asbjørnsen med folkeeventyra og boka Om Myrdyrkning, og Folkeopplysningsselskapet hyra han for å gå gjennom målet i andre utgåva av Berlins 'Naturlære' (Liestøl 1922; jf ovanfor s.175). I 1861 hjelpte han Siegwart Petersen med målet i tredje utgåva av den mykje nytta lese- og læreboka Norges Historie, og frå 1855 og ti år frametter hjelpte han Landstad med salmeutgjevingane (Liestøl 1922:13). Han gjekk òg gjennom Schübelers Havebog for Almuen (1856) som Folkeopplysningsselskapet gav ut (sst). Som Liestøl (s.16) skriv, synest Aasen å ha gjort dette arbeidet med «halv hug», og ambivalensen kjem klårt fram i eit brev frå 1856 (til L. L. Daae, Solnør):

	Alt skal være norsk og populært, men nota bene, alt i en pæn dansk Form alligevel ... Uagtet jeg nok saa tydelig lader Folk forstaae, at jeg giver deres Halvnorskhed en god Dag og slet ikke skjøtter om at sidde og pynde paa det «dansknorske» Sprog, saa bliver jeg dem dog ikke kvit alligevel. Min eneste Trøst er da, at maaskee Folket kan have noget Gavn af dette Stræv, og at man ved denne Studering kan komme til nærmere Indsigt i Brugen af det rette norske Sprog. (Aasen 1957 I:299)

	Motstanden mot oppnorskinga vart klårare formulert av andre landsmålsfolk, i 1850-åra serleg av Mathias Dahl Gjessing. I 1852 meinte han at å «flikke paa det nuhavende Skriftsprog» berre ville føra til «et sygeligt og fordreiet, af alle Slags Kvaksalverier forvansket Billede» av norrønamålet. Ei liknande (estetisk) avvising av det dansk-norske målstrevet gjekk att i innlegga hans seinare i 1850-åra. Vinje tykte heller ikkje Knudsen og flokken hans gjekk langt nok, korkje i teaterspørsmålet eller i oppnorskinga av skriftmålet. Marius Nygaard førde sameleis fram kritikk mot oppnorskinga i artikkelen der han tok til orde for ei landsmålsreising hausten 1858. I 1862 kom dei aukande motsetnadene sterkare til syne. Landsmålsmannen «e» gjekk ut mot Knudsen i eit avisinnlegg i Aftenposten i januar (Knudsen 1867:292), og i pamfletten han gav ut same året, argumenterte Knudsen mot kritikken som både hadde kome frå Nygaard i 1858 og i sume andre innlegg (Knudsen 1862:6-8).
	I 1865 slo motsetnadene ut i open strid mellom dei to partane, og tilhøvet mellom dei var no ikkje serleg godt. Opphavet var ein liten merknad i Lørdags-Aftenblad der ein dansk-norskskrivande forfattar vart framstilt som ein forsvarar for «Modersmaalet rent og purt». Det fekk «En Maalstræver» til å reagera i neste nummer. Han meinte det ikkje var for «Modersmaalets men Bogsprogets, det er, Danskens, Renhed» den nemnde forfattaren arbeidde. Han ville ikkje setja Knudsen og dei dansk-norske målstrevarane på same line som «de egentlige 'Maalstrævere'», men meinte likevel at arbeidet deira var til god hjelp for dei som arbeidde for «virkelig Norsk».
	Knudsen reagerte kvast med ein polemisk artikkel over to nummer på det vesle innlegget. Han var no redd for å tapa terreng for landsmålsfolket og sa det omveges ved å nemna at landsmålet hadde noko «... meget Tillokkende eller Forførende ved sig, især for unge Mennesker, som nylig er blet (spraaklig) 'vakte'». Den langsame endringa som dei dansk-norske tok til orde for, «tilfredsstiller ikke deres utaalmodige Drifter». Det må her vera studentmiljøet i hovudstaden han tenkjer på – alt nokre månader etter kom det til stort ordskifte i Studentersamfundet med føredrag av Chr. Bruun og H. E. Berner. Knudsen la no ikkje vekt på likskapane slik han gjerne hadde gjort før, men på skilnadene mellom dei to målpolitiske linene. Dei hadde ulike siktemål for arbeidet, meinte Knudsen no, og det var fare for at landsmålet ville koma «til et Maal, som det ikke er videre ønskeligt at komme til». Det han serleg la vekt på, var synet på nasjonalitet i landsmålsflokken. Dei tala nemleg som om «... kun Almuen utgjorde det norske Folk, og som om den saakaldte 'dannede' klasse, den som ikke taler 'Modersmaalet,' men taler 'Bogsproget,' taler 'Dansk,' ... hørte til et eller andet fremmedt Folkeslag.» Han fann det soleis no naudsynt å ta overklassen i forsvar, og det hadde han god grunn til, for det var òg sitt eige normeringsgrunnlag han forsvarte mot å bli ekskludert frå det 'norske'. Alternativet hans var ei språkleg klassesamarbeidsline som han forsvarte som ansvarleg og moderat opp mot dei «Dansksindede» på eine sida og dei «Norsknorske» på hi. Dei dansksinna var jamgode med dei norsknorske ved at dei oppførde seg som om «... her ikke var nogen Almue i Landet, men de og deres Like alene utgjorde det norske Folk». Ein enkelt stand eller klasse hadde ikkje krav på å «... at være det Hele. Sandheten ligger i Mitten. Retten Likesaa.» At det dana talemålet i Noreg var norsk, forsvarte han med at det var «en historisk Kjendsgjerning», som liknande talemål var det i Danmark, Frankrike eller England – han la med andre ord vekt på det 'normale' i den norske målstoda. Hadde det norske samfunnet vore samansett av to skarpt åtskilde «Stammer», hadde det vore grunnlag for to mål, men slik var det ikkje. Folket var blanda, og målet sameleis. Elles nytta Knudsen høvet til å agitera for skandinavisk rettskrivingssamarbeid.
	Striden flytte seg no over i Dølen, der Vinje tykte Knudsen no «... strider vel sterkt imot os, som han kallar Norsk-Norske. Det er ingen som enno kann vita den rette Gang og Ende af denne vaar Maalreinskning. ... Eg tenker stort om Knudsens Lærdom og Stræv, og eg har altid sagt, at han har gjort meir for vaar Maalsak og Omgjerd af mange Ting en kanske nokon enno trur.» Dette fekk Knudsen til å svara. Han ville ikkje ha hangande på seg at han streid «vel sterkt» imot Dølen og dei norsk-norske. «Jeg faar derfor utbede mig Lov til i Korthet at forklare, hvor litet jeg tiltrænger eller fortjener Dølens Tilrettevisning.» Han skreiv det han ofte heldt fram, at strevet hans byrja i 1845, før Aasen. Han hadde sjølv vorte eggja av «En Maalstræver» i Lørdags Aftenblad som hadde påstått at det dansk-norske og det norsk-norske målstrevet ikkje var sideordna. Sjølv ynskte han ro og sams front mot motstandarane. Dei ville ha nytte av kvarandre, og «Derfor bør vi ikke forfølge hinanden, men heller gjøre fælles Sak mot vore fælles Mostandere.» I ei innleiing til innlegget skreiv Vinje at han ikkje tykte Knudsen gjekk langt nok, men dei måtte likevel stå saman. Han nemnde òg at Knudsen hadde hjelpt «Dølen i hans første Dagar til at bera med nokot af Tapet hans».

Frå eitt til to alternativ
Den vesle striden synte at spenninga mellom dei to flokkane var aukande. I ein kommentar til striden eit par år etter oppfatta Knudsen det slik at landsmålsfolket hadde vore ute etter han, etter svaret i Lørdags-Aftenblad. Det «... må, hvad jeg desuten underhånden har hørt noget om, i de norsknorskes lejr være blet optat næsten som et opstandsforsøk og som noget, man alvorlig måtte påtale og refse. Så kom da 'Dølen' ut imot mig i et stykke, ...» (Knudsen 1867:309). Brotet mellom dei to flokkane vart fullstendig med føredraga til Berner og Bruun i Studentersamfundet (1866) og Knudsens polemikk mot landsmålet året etter (Knudsen 1867).
	Trass ein del utfall frå båe hald, heldt likevel alliansen seg fram til midten av 60-åra. Før 1858 bør ein heller rekna landsmålsfolket som ein språkradikal opposisjon mellom målstrevarane, enn som eit sjølvstendig alternativ. Det gjekk ein samla front oppetter, mot tradisjonalistane. I 1858 stod landsmålet fram som eit eige alternativ, men alliansen med dei dansk-norske heldt stort sett til 1865.
	Slik vart dei òg langt på veg oppfatta av andre. Korkje Ole Vig (d.1857) eller O. J. Høyem kan eintydig plasserast i ein av leirane før 1865, og serleg dei målmedvitne lærarane såg på Knudsen- og Aasen-lina som nyansar innanfor eit samla språkleg reformstrev (jf kapittel 7). Mellom dei fleste tradisjonalistane fanst eit liknande syn i 1850-åra. Ein tradisjonalist som C. Hansteen drog ved årsskiftet 1852/53 eit skilje mellom seg sjølv på eine sida, og målstrevarar av alle slag på hi (Seip 1936b:125). I 1852/53 kom det fleire freistnader på å oppsummera kva grupperingar som fanst, og dei er fyrst og fremst prega av varierande oppfatningar av skiljelinene innanfor den språklege opposisjonen (sjå t d Knudsen 1923:92-94). Utetter 1850-åra vart det noko klårare, men sjølv hausten 1862 rekna ein av tradisjonalistane i Trondheim både Aasen, Knudsen, Bjørnson, Vinje og Høyem til eit samla språkleg reformparti (sjå s.267).
	Dette synet var likevel ikkje einerådande. Både P. A. Munch i 1853 og hollendarane nokre år seinare freista dra eit skilje mellom oppnorskinga og landsmålsstrevet. Det må dels forklårast ut frå det sterke ankerfestet deira i den samanliknande målvitskapen, der «Sproglaveriet» til Knudsen var uvitskapleg og forkasteleg, i motsetnad til Aasens arbeid, som dei rekna som kulturpolitisk verdfullt og metodisk førebiletleg. Botten-Hansen vart òg verande venleg til landsmålet utetter 1860-åra, medan han heldt fram med å vera Knudsen-motstandar. Samstundes var dette eit taktisk spørsmål om kven som skulle få utnytta autoriteten til Aasen. Eit berande element i argumentasjonsteknikken til Knudsen, var freistnaden på å ta alle moglege til inntekt for sitt syn, og Aasen var ikkje noko unntak, t d då Knudsen var i strid med Munch i 1853. Munchs freistnader på dra eit skilje mellom Aasen og Knudsen, var difor òg ein freistnad på å riva Aasen ut or klørne på Knudsen.
	Dette må sjåast på bakgrunn av den eineståande posisjonen Aasen fekk i den kulturelle ålmenta etter at grammatikken og ordboka i 1848/50 kom ut. I ordskiftet dei fylgjande åra ser det mest ut til å ha vore målpolitisk korrekt å rosa Aasen for innsatsen, same kva ein elles meinte om målspørsmålet. Då Bergensposten i 1862 dømde mållaget i Kristiania og landsmålet nord og ned, hadde dei «... med Beklagelse seet Ivar Aasens Navn i Spidsen for disse Sprogets Babyloniere.» Det gjorde avisa «ondt» at han ikkje heller «anvender sit Pund» til å motverka språkforvirringa. Monrad måtte sameleis hausten 1858 konstatera at han diverre hadde observert «Aasens bekjendte, hæderlige Navn» under eit innlegg for landsmålet.
	Kritikken mot Knudsen frå landsmålfolket eller landsmålsvenleg hald, t d M. D. Gjessing og Nygaard i 1850-åra, har nok tæra på tolmodet hans. Noko av kritikken var av det saklege slaget, som den Aasen førde fram, men ein del av kritikken skilde seg heller ikkje stort frå den estetiske og meir eller mindre fordomsfulle som kom frå tradisjonalistane. Personlegdomen til Knudsen bør òg takast med i reknestykket når ein skal finna forklåringa på den aukande spenninga og fråfallet frå oppnorskingsflokken. Han må ha vore svært nærtakande og hatt lett for å ta kritikk personleg. Han er sjølv ikkje meir usakleg enn motstandarane, men polemikken hans er firkanta og humørlaus og har gjerne eit surt preg. Han var ingen stor språkmeister, korkje i skrift eller tale. Yngvar Nielsen hadde Knudsen som lærar og skriv at gutane «med fuld Ret» kalla Knudsen for 'Knurren' av di han tala so utydeleg, ofte med handa for munnen (Nielsen 1910:74). Ole Vig meinte Knudsen var «en klar og dyb Tænker, meget rolig og human, men har mindre godt for at udtrykke sig mundtlig» (Høverstad 1953:370). Rapportane går elles ut på at han var ein einstøing. Nielsen (sst) skriv at han «murede ... sig gjerne inde paa sit Arbeidsværelse, mellem Bøgerne». Nielsen (sst) meiner elles at han hadde «et godt Hjerte» trass i «det meget frastødende Væsen» (!) (jf òg Seip i NBL). Hovudgrunnen til at Knudsen etter kvart møtte meir motbør, må likevel søkjast utanfor slike personlege tilhøve. Eg skal koma attende til spørsmålet sist i kapittel 14.

Målpolitiske grupperingar 1848-65
Frå slutten av 1850-åra, og serleg utetter 1860-åra, er det råd å sjå klåre og stabile grupperingar i målstriden. Fram til midten av 1850-åra er landskapet mykje meir uoversynleg, og dei fyrste åra etter 1850 er fyrst og fremst kjenneteikna av raskt skiftande konstellasjonar og stadig nye alliansar.

1848-52: Teaterstrid og reformiver
Som Østgaard sa det, var det nasjonale «i Mode» kring 1850. Før 1852 stod målstriden om teatermålet, og det var karakteristisk for perioden at reformiveren var stor, men lite konkret, og at tradisjonalistane var hardt pressa.
	Tradisjonalisme ville på denne tida i praksis seia forsvar for danske skodespelarar. Kjernen i den tradisjonalistiske flokken var den øvste embetseliten i hovudstaden. Dette var den politisk konservative «intelligensen» eller «troppistane». Med J. A. Seips ord stod dei bak ein intellektuell revolusjon i 1830- og 40-åra, «en studentrevolusjon, som lyktes» (Seip 1974:98). Dei gjorde opprør mot 1814-patriotane og knytte dei kulturelle banda til Danmark på nytt (Seip s.99). Kring 1850 styrde dei den norske staten og dei sentrale kulturinstitusjonane i landet, ikkje minst Universitetet og Christiania Theater, og presseorganet deira var Christiania-Posten. Frederik Vibe og teatermeldaren Richard Petersen stod i fremste rekkja i forsvaret for dei danske skodespelarane og i åtaket på det norske teatret. Dei hadde støtte i dei konservative delane av studentmiljøet, som m a fylte rolla som aktivistar i teaterstriden gjennom å skipa pipekonsertar. Denne tradisjonalistiske grupperinga må ha drive med ein del aktivitetar som har vore mindre synlege for ettertida enn mange av ytringane frå motsett hald. Eit døme er boikottaksjonen mot konserten til Ole Bull hausten 1849 (sjå s.97).
	Tilsvarande grupper finn me lite av utanfor hovudstaden kring 1850, men det var tendensar i Bergen då striden om teatret kveste seg til utetter vinteren 1850. Det synte seg m a då Ole Bull kom i klammeri med politiet, og då bergensrepresentantane på Stortinget røysta mot søknaden frå teatret i 1851. Mønsteret er det same som i hovudstaden, og tradisjonalistane hadde støtte i Bergenske Blade.
	Denne gruppa av tradisjonalistar var mellom dei mest konsekvente i målstriden i perioden. Dei var utan unntak mot alle inngrep i den rådande målstoda, anten det galdt teatret, landsmålet, oppnorskinga av skriftmålet eller anna som kunne smaka av åtak på 'kulturen'.
	Målstrevarane kring 1850 var ei mangfeld og breitt samansett gruppe som stod saman i striden mot det danskspråklege hegemoniet på Christiania Theater. Det eine tyngdepunktet var kunstnarar, litteratar og frie intellektuelle som med nokre få unntak (som Knudsen, Vig og Vinje) kom frå nærings- eller daningsborgarskapet. Dei hadde jamt over universitetsutdaning, eller hadde iallfall byrja ved Universitetet, og banda til studentmiljøet var sterke. Teateropposisjonen hadde det viktige Studentersamfundet på si side, som skipa til fleire store festar for Ole Bull og dei norske teatra. Studentane fungerte òg som aktivistisk grunnplan når danske skodespelarar og 'unasjonale' og 'ufolkelege' stykke skulle pipast ut. I denne gruppa fann ein ideologane, arkitektane og talsmennene i teateropposisjonen, som M. J. Monrad, C. Cronborg, brørne Klingenberg, Ibsen, Bjørnson, Knudsen, D. Meidell, N. R. Østgaard osb. Dei viktigaste avisene og blada som slutta opp om teateropposisjonen, var Morgenbladet (redaktør Stabell), Krydseren (D. Meidell) og Andhrimner (1851; Vinje, Botten-Hansen og Ibsen). Sameleis kom det ei noko meir atterhaldande støtte frå Den norske Tilskuer og Den norske Rigstidende. I Bergen var personar som Ole Bull og Fritz Hansen sentrale, og presseorganet var Bergens Stiftstidende med den tyske adjunkt Brømel på redaktørkrakken.
	Det andre tyngdepunktet låg i den lægre delen av næringsborgarskapet. Det kom til uttrykk både ved at handverkarforeininga formelt var med på støttemarkeringa, og ved at dei slutta opp om teatret som publikum saman med delar av ålmugen. Den sosiale profilen på målpolitikken vart eksplisitt uttrykt då Knudsen i 1853 gjorde det klårt at talemålet til den øvre delen av middelstanden skulle liggja til grunn for uttala på teatret.
	Den klåraste fronten gjekk oppetter, mot den konservative intelligentsen. Målstrevarane markerte den språklege opposisjonen mot denne gruppa ved å avvisa nokre av dei mest danske draga i det høgare talemålet, sjølv om ein her må tala om variasjonar innanfor same talemål og ikkje ulike varietetar. I ein større samanheng gjekk striden mot det danske teatret inn i striden mot hegemoniet til den vesle og isolerte, men mektige eliten som sat med bukta og båe endane i den norske staten, både økonomisk, politisk og kulturelt. I denne striden vart språknasjonalismen eit våpen for teateropposisjonen, som hadde grunnlaget i ein ambisiøs middelstand. Han vart nytta aktivt mot dei som verna det 'danske' teatret, og som vart skulda både for å vera unasjonale og det som verre var. Nasjonalismen var nært knytt til idear om nasjonal integrasjon, og ein berande tanke i dei norske teatra, til liks med folkeopplysningsoffensiven, var at ein skulle styrkja banda nordmenn imellom, på tvers av sosiale (og geografiske) skilje. I dette perspektivet var det skadeleg for nasjonen dersom eliten isolerte seg, og serleg skadeleg var det når dei henta dei språklege og kulturelle førebileta frå utlandet (Danmark).
	Attåt dette hadde middelstanden klåre eigeninteresser i å riva ned muren mellom den konservative eliten og dei andre: Det ville gjera det lettare for dei sjølve å bli ein del av denne eliten, og det kom raskt til å syna seg at dei vart det. Fleire av dei som stod i fremste rekkja i teateropposisjonen, vart etter kort tid tradisjonalistar so gode som nokon då fronten flytte seg. Sjølv om teateropposisjonen hadde støtte i delar av ålmugen, ville det ikkje seia at ålmugekulturen skulle skuva ut elitekulturen. For sentrale ideologar som Monrad, var det eit overordna siktemål å riva den øvste delen av eliten ned frå pidestallen utan å snu opp ned på dei rådande makttilhøva. Tilnærminga til ålmugen var klårt pragmatisk motivert og var tufta på ein grunnleggjande konservatisme, der ein gav dei naudsynte konsesjonane til ålmugen for å hindra at dei gjorde opprør på nytt. Dette var ein berande tanke, både i teateropposisjonen og i den filantropiske folkeopplysningsrørsla der ein finn att mange av dei same personane. Målpolitisk kom dette til uttrykk ved at ein i det store og heile finn dei same domane over ålmugemålet på båe sidene av fronten i teaterstriden. Idealet var det høgare talemålet. Striden stod mellom ulike grupper innanfor den øvste eliten i Noreg, og språkleg mellom varietetar og variasjonar innanfor det høgare talemålet, som ein ørliten del av folk i Noreg nytta.

1852-58: Oppnorskingsstrev og avskaling
Frå 1852/53 vart det strid om reformer i skriftmålet, attåt striden om teatermålet som alt hadde rasa nokre år. Det kom på få år til å få store fylgjer for skiljelinene i målspørsmålet.
	Flokken av tradisjonalistar fekk nye tilskot utetter 1850-åra. Tydelegast var dette i studentmiljøet. Kring 1850 hadde studentane og Studentersamfundet vore mellom kjernetroppane i teateropposisjonen, og hausten 1852 hadde Knudsen fått eit visst innpass i studentmiljøet med Sprogforeningen sin. Etter oppgjeret mellom Munch og Knudsen i 1853, vart stoda snudd på hovudet. Mange av studentane høyrde framleis til teateropposisjonen, men dei vende ryggen til Knudsen i spørsmålet om å gjera noko aktivt med skriftmålet. Munch fekk fylgje av språkstudentar og 'hollendarar', og Knudsens gamle allierte frå Sprogforeningen, J. Løkke og S. Bugge, vart mellom dei fremste motstandarane hans få år etter. Paul Botten-Hansen hadde sameleis høyrt til teateropposisjonen kring 1850 (Andhrimner 1851), men som redaktør i Illustreret Nyhedsblad og 'stamhollendar' vart han ståande på motsett side utetter 1850-åra. Sameleis byrja den klassisk og filosofisk orienterte 'Thue-troppen' (m a Monrad og Meidell) å orientera seg over mot tradisjonalistane. I 1856 gjekk Monrad (truleg) ut mot Vigs dansk-norske målstrev, og i 1862 mot Knudsen. Like eins dreiv Meidell kampanjen sin mot målstrevet til Vinje i Krydseren og seinare Aftenbladet (frå 1855).
	Dei dansk-norske målstrevarane opplevde soleis ei avskaling slik at dei radikale målstrevarane vart ståande att, saman med dei som byrja interessera seg for landsmålet (M. D. Gjessing, Vinje). Knudsen miste den viktige støttespelaren han hadde hatt i Monrad, studentmiljøet vende seg mot han, og det vart dårlegare med støtta i dei sentrale folkeopplysningskrinsane i midten av 50-åra. Lyspunktet for Knudsen var oppslutnaden i den veksande lærarrørsla. Fylgja vart ei markant endring av den sosiale profilen i tilhengjarskaren til Knudsen og Vig. Ut forsvann akademikarar med overklassebakgrunn, og inn kom seminarutdana lærarar med bakgrunn frå bondestanden (A. Reitan, brørne Hougen, brørne Trøan). Ein del av dei fyrste vart likevel verande. Meir eller mindre radikale intellektuelle som H. Ibsen, B. Bjørnson, F. M. Bugge (d.1853), N. R. Østgaard, J. Moe, M. B. Landstad og P. T. Clausen var framleis viktige for Knudsen, og ikkje minst Anthon Bang.

1858-65: Eit landsmålsmiljø skil seg ut
Mellom 1848 og 1865 var utan tvil målstriden hausten 1858 den mest skilsetjande hendinga. Landsmålet vart lansert som eit vanleg bruksmål, og det hadde kome opp ei målrørsle.
	Motstanden mot landsmålet vart no hovudsaka for tradisjonalistane. Dei nye skiljelinene vart stadfeste ved at leiaren for dei språklege opprørarane nokre år tidlegare, Monrad, stod fram som ein av dei fremste landsmålsmotstandarane. Dei moderate kreftene i teateropposisjonen og dei gamle høgre-tradisjonalistane fann no saman i striden mot det nye språklege trugsmålet, samstundes som dei gamle høgre-tradisjonalistane vart marginaliserte. Tyngdepunktet i den tradisjonalistiske leiren vart soleis flytt. Med den etter måten smertefrie løysinga av teaterspørsmålet i 1862/63, vart den viktigaste motsetnaden i den tradisjonalistiske flokken rydda av vegen. Med tilvising til åtaka frå C. Hansteen ti år tidlegare, kunne Knudsen i 1862 konstatera at meiningsfellane hans «... ikke nu længere [er] synderlig talrige, og de blive vel i alle Fald færre og færre, alt eftersom den ældre danskoptugtede Slægt stiger i Graven» (Knudsen 1862:8). Knudsen skreiv dette for å gje eit inntrykk av at hans eige målstrev no kom til å møta mindre motstand, men slik gjekk det ikkje. Den nasjonaliserte tradisjonalismen som stod fram, var tvert om farlegare for dei dansk-norske målstrevarane enn den gamle danskvenlege i og med at han hadde sterkare nasjonal legitimitet. Det skal eg gå nærare inn på i kapittel 14.
	Landsmålsflokken hadde vunne aukande oppslutnad frå midten av 1850-åra, og fram til 1865 var det i all hovudsak akademikarar med overklassebakgrunn som slutta seg til. Her var det likevel viktige regionale skilnader. I Bergen var det eit stort innslag av ungdom frå næringsborgarskapet, som til dels vart verande i handelsnæringa (Krohn, brørne Grieg) attåt embetsmannssønene, og slett ikkje alle skaffa seg universitetsutdaning. Nygaard, Prahl, J. E. Unger, G. Krohn og seinare K. Janson, var innom Universitetet i lengre eller stuttare periodar, men ikkje slike som H. Krohn og brørne Grieg. I Kristiania kom oppslutnaden meir eintydig frå daningsborgarskapet – akademikarar og intellektuelle med over- og middelklassebakgrunn (M. D. Gjessing, G. A. Gjessing, A. Arbo, H. Ross). Desse kom attåt Aasen og Vinje, og ikkje minst C. R. Unger. I Trondheim var handverkarsonen og seminaristen E. Sommer og kjøpmannssonen og industrialisten F. Størmer dei sentrale. Seinare kom bondesonen og seminaristen O. J. Høyem til. Elles veit me ikkje kva personar som høyrde til dette vesle miljøet.
	Fram mot midten av 60-åra tok ein del seminaristar og ålmugeskulelærarar til å interessera seg for landsmålet (t d Reitan, Høyem og Røst), og lærarmøta byrja orientera seg meir i retning av landsmålet enn oppnorskinga. Det var likevel ikkje før i slutten av 1860-åra og utetter 70-åra at landsmålet verkeleg tok til å vinna innpass mellom ålmugeskulelærarane og i elevmiljøa på seminara. Dette var ikkje minst ei fylgje av agitasjonen frå Vestmannalaget og folkehøgskulane. Dei to fyrste vart skipa i 1864 og 1867 (Hamar og Sel/Gausdal). Ein og annan opplyst bonde fatta òg interesse for arbeidet til Aasen, t d N. Juel på Holsnøy. Fram til 1865 må me likevel slå fast at landsmålet i langt større grad enn det dansk-norske målstrevet er eit sentrumsfenomen med akademikarar i brodden og sterkt rotfeste i visse (sub)miljø innanfor dei vitskaplege institusjonane.
	Den interessa som eliten synte for arbeidet til Aasen kring 1850, kvarv som dogg for sola då det målvitskaplege arbeidet vart omsett i målpolitisk praksis frå 1858 og utetter. Ein liten og viktig krins av litt eldre akademikarar og intellektuelle heldt likevel fram som sympatisørar utetter 60-åra, som C. R. Unger, M. B. Landstad og S. Sexe. Sexe var bondeson frå Hardanger og ein nær ven av Aasen som hadde skaffa seg høgare utdaning og gjort karriere i bergverket.
	Landsmålsmiljøet var det einaste som organiserte seg formelt, bortsett frå den mislukka freistaden til Knudsen med Sprogforeningen i Studentersamfundet (1852). Det kom opp mållag både i Bergen, Trondheim og Kristiania i 1862 som heldt det gåande nokre år før dei måtte gje opp. I Bergen og Kristiania vart Vestmannalaget og Det norske Samlaget skipa i 1868 som dei fyrste moderne målorganisasjonane med ambisjonar om utettervendt aktivitet, fyrst og fremst bokutgjevingar. Landsmålet fekk ein viktig framskuv då Døleringen og landsmålskrinsane i hovudstaden vart eit sentrum for motstanden mot unionsrevisjonen, serleg frå 1868 og fram mot 1871.
	Dei dansk-norske målstrevarane opplevde avskaling til båe kantane frå 1852 og utetter. Knudsen miste talsmannen overfor lærarmiljøa då Vig døydde i 1857, og utetter 1860-åra tok lærarane til å slutta meir opp om landsmålet. I fyrste helvta av 1860-åra var Lørdags-Aftenblad det viktigaste organet for det dansk-norske målstrevet, men bladet gjekk inn i 1866. Knudsen på si side orienterte seg derimot meir i skandinavistisk lei frå midten av 60-åra. I nokre år vart det dansk-norske målstrevet meir eller mindre einstydande med språkskandinavismen, som hadde høgdepunktet sitt på rettskrivingsmøtet i Stockholm i 1869.

Folket og folkemålet
Bøndene og målstrevet
Det å stridast om målet var eit reint sentrums- og elitefenomen mellom 1848 og 1865. Av dei halvannan million nordmennene midt på 1800-talet, var berre ein brøkdel engasjerte i målspørsmålet. Dei aller fleste som ytra seg, hadde akademisk utdaning, var av borgar- eller embetsfamilie og budde i Kristiania, Bergen eller Trondheim. Her må det med ein gong seiast at denne granskinga har fokusert på eliten. Det er det som hende i byane og kom til uttrykk i pressa, som er undersøkt. Granskingane av den lokale lærdomstradisjonen i Volda har fått fram at ein kan gå glipp av viktige bitar av den intellektuelle historia i Noreg ved ei slik einsidig sentrumsfokusering. Som det skulle gå klårt fram, har sjølv det som hende i ein sopass stor by som Trondheim fyrst i 1860-åra gått norske språkhistorikarar hus forbi (sjå s.266ff).
	Sjølv om størsteparten av dei engasjerte kom frå dei høgaste sosiale laga og fleire enda der, støyter ein ikkje på so reint få med lægre sosial bakgrunn, og ein må kunna seia at påfallande mange av dei leiande i den språklege opposisjonen kom nedanfrå. Det galdt dei fire mest sentrale – Aasen, Knudsen, Vinje og Vig. Uvanleg bakgrunn hadde òg matrossonen P. A. Clausen, som var ein ihuga Knudsen-mann i 1850-åra, og skomakarsonen E. Sommer som var ein av dei sentrale landsmålsforfattarane før 1865. Det er òg slåande kor raskt dei målpolitiske ideane til Vig vann innpass i lærarrørsla. Etter 1852 vart målspørsmålet eit meir eller mindre fast innslag på lærarmøta, og i desse tiåra vart grunnen lagd for den framskotne rolla som lærarstanden seinare skulle få i landsmålsarbeidet.
	Ein kan ikkje forklåra engasjementet til desse mennene av ålmugen einast med genialitet og impulsar beinveges frå sentrale miljø. Ikkje berre Aasen, men dei aller fleste av dei kom frå stader med sterke lokale opplysningstradisjonar, eller i minsto frå godt opplyste heimar. Mange hadde fedrar som var lærarar. Dei lokale føresetnadene for Aasen er godt dokumenterte (sjå Apelseth, fleire arbeid). Vig kom frå ein opplyst heim og kunne nyta godt av ein lokal opplysningstradisjon som var halden oppe av fleire prestar. Brørne Hougen gjekk i lære hjå presten Krag. Knudsen var son av ein omgangsskulelærar, og på heimstaden hans (Holt) vart det skipa lærarskule på same tida.
	So godt som alle med ålmugebakgrunn som engasjerte seg i målstriden, vart målstrevarar. Det einaste framståande unntaket var husmannssonen Paul Botten-Hansen, og han var òg mellom dei som var mest positive til landsmålet innanfor den tradisjonalistiske leiren utetter 1860-åra. Han vart aldri med på boikotten av landsmålslitteraturen, som resten av hovudstadspressa innleidde etter 1858.
	Dersom me går utanfor lærarkrinsane, er det sjeldan ein støyter på folk frå ålmugen som brydde seg med målspørsmålet. Eit slikt sersyn var Niels Juel, som var den fyrste som skreiv brev til Aasen på landsmål. Ein annan var Olav Sveinsson frå Seljord (Nerbøvik 1979:35). Dagbøkene til Aasen vitnar om at bøndene hadde lite skjøn for arbeidet hans. Det var hovudsakleg hjå embetsmennene i bygdene han fann interesse. Dette var likevel noko som endra seg mykje frå langferda i 1840-åra til ferdene utetter 1850- og 60-åra. Etter kvart som han og arbeidet hans vart kjent, møtte han rett nok meir velvilje.
	Det må elles leggjast til at målstrevarane ikkje var dei einaste som hevda at dei representerte 'folket'. Eit mykje brukt argument frå tradisjonalistane, var at folket aldri hadde gjeve uttrykk for ynske om eit nytt språk (sjå t d s.217f). Målstrevarane forsvarte seg med at folket ikkje hadde skjøna sitt eige beste. På dette punktet var Aasen optimist og meinte at berre folket fekk lesa høvelege skrifter på godt landsmål, ville dei få augo opp for målet og målreisinga. Men i striden kunne tradisjonalistane ta 'folket' til inntekt for sitt syn.

Thranerørsla
Kva meinte so 'folket' om målspørsmålet mellom 1848 og 1865? Det kan berre djuptpløyande lokalhistoriske studium gje svar på, om det i det heile er råd å finna det ut. Ein meir lettvint metode er å sjå kva dei som gav seg ut for å representera 'folket', meinte. I min periode kjem thranerørsla nærast ein slik posisjon. Då må det med ein gong seiast at thranerørsla ikkje er representativ for 'folkemeininga', og serleg ikkje Arbeider-Foreningernes Blad (1849-56) som eg legg til grunn. Det som kom ut frå rørsla og stod i bladet deira, var sterkt prega av kva Marcus Thrane og dei andre leiarane meinte. Ein kan heller ikkje rekna med at eit tverrsnitt av ålmugen var representert i rørsla. Den geografiske oppslutnaden varierte, den sosiale samansetjinga av foreiningane varierte frå stad til stad, og Pryser oppsummerer at «... fleirtalet av dei som er granska på individnivå, sat i rimeleg bra kår. Dei fleste var husmenn. Ikkje få hadde slite seg fram til å bli sjølveigarar i dei gode 1840-åra.» (Pryser 1990:335)
	Det me derimot klårt kan slå fast, er at det ikkje finst spor etter interesse for målspørsmålet i Arbeider-Foreningernes Blad. I utgangspunktet er dette overraskande på bakgrunn av den store interessa for folkeopplysning i rørsla, serleg når ein jamfører med interessa mellom lærarane utetter 1850- og 60-åra. Eit av dei sentrale krava til thranittane var styrking av skulestellet, og ei rad stader vart det skipa private skriveskular. Steinfeld (1986) har streifa innom skulepolitikken til thranittane og skriv at thranittane grunngav kravet om auka folkeopplysning på to måtar. Den eine var økonomisk – den norske naturen og folkeauken gjorde at folk trong kunnskap for å auka produksjonen, og opplysning var difor eit vilkår for velstandsauke. For det andre var folkeopplysning viktig av demokratiske omsyn. Skulle intensjonane i grunnlova og formannskapslovene bli sette ut i livet, trong folket meir kunnskap. Folkeopplysning var ein føresetnad for demokrati. Dei ville difor ha ein obligatorisk og styrkt folkeskule (Steinfeld 1986:138).
	Slik sett skulle dei ha all grunn til å interessera seg for språkproblema, når ein jamfører med interessa i lærarkrinsane. Steinfeld har ein interessant konklusjon som truleg gjev ein del av forklåringa. Ho peikar på at skulepolitikken til thranittane på mange måtar innleidde «... den skolepolitikken arbeiderbevegelsen seinere har ført i Norge. Kunnskapsproblemet betraktes mer som et distribusjonsproblem enn som et spørsmål om hva som har status som kunnskap og om den kunnskap skolen kan gi, nødvendigvis er bedre enn den viten som formidles utenfor skolen.» Likskap ville for thranittane seia at borna av ålmugen skulle få tilgang til den same kunnskapen som borna til eliten, ikkje at skulen skulle vera tufta på eit alternativt daningsideal. «Dermed blir det f.eks. ikke rom for å problematisere forskjellen mellom allmuedialektene og bokspråket», skriv Steinfeld (1986:140), og meiner dette heng saman med at dei ålment la lite vekt på humanistisk kunnskap og stor vekt på realfaga og den encyklopediske tradisjonen frå opplysningstida. Parallellen med den seinare arbeidarrørsla er òg slåande på det målpolitiske området. Orda til stortingsmannen Torgeir Vraa frå 1904, kunne godt vore sagt av ein thranitt: «Jeg synes ikke det er så viktig om vi staver gryden eller gryta. Det viktigste er at folk har noe i gryta».
	Skorten på eit alternativt daningsideal er det eine som skil thranerørsla både frå landsmålsfolket og frå dei dansk-norske målstrevarane. Den andre skilnaden er haldninga til det nasjonale. Thranittane var stort sett likesæle til det nasjonale, og nokre av dei mest studerte vart opne antinasjonalistar på eit venstreradikalt grunnlag. For thranittane hadde ikkje det nasjonale noko å gjera med arbeidet for demokratisering og sosial reising.
	Thranittane stod for eit sosialt og politisk opprør, men ikkje eit kulturelt. Dei hadde neppe lettare for å læra å lesa og skriva enn andre, men ut frå den ideologiske ståstaden deira, fall ikkje den typen problem inn i under det ein fann grunn til å gjera noko med. Skriftmålet var gjeve, til liks med overklassens daningsideal, og det var berre noko ein fekk læra seg.
	Sjølv om ein skal vera varsam med å gjera Arbeider-Foreningernes Blad til eit uttrykk for folkemeininga, må ein kunna ta den totale skorten på interesse for målspørsmålet som eit teikn på at dette ikkje var ei brennande sak i 'folket'. Det må òg leggjast til at skriftmålet ikkje vart eit offentleg stridsemne og ikkje vart teke opp på lærarmøta før i 1852, året etter at thranerørsla vart slegen ned. Då Søren Jaabæk sist i 1860-åra organiserte den neste store utanomparlamentariske rørsla i Noreg, var det større interesse for målspørsmålet, sjølv om heller ikkje bondevenrørsla vart ei målpolitisk stridsrørsle.
	Som det skulle gå fram av heile denne granskinga, vart thranerørsla likevel omveges ein viktig faktor i norsk målstrid mellom 1848 og 1865. Rørsla og den sosiale uroa kring 1850 var eit vilkår for at tankane om målreformer kunne få gjennomslag i åra som fylgde. Mange av dei organa og institusjonane målstrevarane profitterte målpolitisk på, var nettopp skipa som ein reaksjon på thranerørsla.

14. Hovuddrag i syna på språk og nasjonalitet
	1848-65

	Eg er rædd for at gjera Lesaren leidsam med Tale om denne velsignade Nordmannskapen, som kver tyder til sit Bruk, soleides at han sjølv verdt den norskaste af alle Norske. ... Det er stor Hugnad i denne tanken, at kver meinar seg so furduleg Norsk. Min gode gamle Ven «Philosophen» trur ogso, at han, og just han er Norsk med det rette Vit paa den Ting; ...

Attåt den nemnde filosofen (Monrad), nemner Vinje i tur og orden alle flokkane i målstriden utanom landsmålsfolket: Han som gav ut Wergelands skrifter (Hartvig Lassen) og glodde «... solengi paa all denne unorske Ugreida [målet til Wergeland], til dess han trur seg sjølv at vera likso norsk som Wergeland sjølv»; ortofonistane som ville «... støyta ut det ljodlause 'e' og 'h' og slikt Dingel-Dangel», og dei som stava same ordet på tre måtar i same boka (Bjørnson) – «... det er no ei Norskheit, som er reint makalaus». Men «... dei rette Norske ero no dei, som ikki røra det minste ved Maalet – den ytre Form – men berre ero norske i Ordalaget og Tanken.» (Asbjørnsen og Welhaven). I ironien er det underforstått at Vinje rekna landsmålet som det mest nasjonale alternativet.
	Den skjemtande oppsummeringa hans er råkande. Alle freista på ein eller annan måte å framstilla sitt målpolitiske alternativ som det mest nasjonale. Det var mogleg av di det ikkje fanst konsensus om kva som var 'norsk', og det var ikkje ein gong semje om at det fanst eit språkproblem. Striden om definisjonen av det nasjonale var tvert om ein del av målstriden. Samstundes freista alle å framstilla alternativet sitt som det beste for kultur- og samfunnsutviklinga, og at motstandarane var bakstrevarar og dei sjølve på parti med framtida.
	To dimensjonar stod sentralt i den ideologiske striden om målet. Den eine var den nasjonale, som galdt spørsmålet om kva som var og burde vera 'norsk'. Den andre var den sosiokulturelle, som galdt tilhøvet mellom språk, og daning, klasse og kultur. Når ein jamfører desse to kryssande aksane, skil det seg ut nokre målideologiske hovudtypar. Føremålet med det som fylgjer, er å oppsummera dei, og å seia noko om kva syn som kom best ut or striden.

Skriftmålet er norsk... 
...og alt er vel
Tradisjonalistane meinte at Noreg ikkje hadde noko språkproblem – det ligg i sjølve omgrepet. Det fanst likevel to syn på nasjonaliteten til skriftmålet og det høgare talemålet innanfor flokken. Dei som meinte målet var dansk, skal førebels få venta. Det tradisjonalistiske hovudsynet gjekk ut på at målet vart godt norsk som det var.
	Dette synet hadde vore offisiell norsk språkpolitikk sidan 1814/15 (Grunnlova og fråsegna frå Kollegiet ved Universitetet til Stortinget), og i tiåra som fylgde, var dette ein sentral premiss i den tradisjonalistiske argumentasjonen. Det vart grunngjeve på fleire måtar, og ein finn både etniske/historiserande og territorielle element i nasjonalismesynet. Eit historisk argument var det som Steenbuch hadde bore fram i 1820- og 30-åra. Målet var utvikla av danskar og nordmenn i fellesskap i unionstida, og det var like (og jamvel meir) prega av norsk språkstoff som av dansk. Eit anna sentralt argument var at målet hadde ein fleire hundreår lang tradisjon i landet, og at det difor iallfall hadde vorte norsk, om det ikkje alltid hadde vore det. Det hadde vorte morsmål for dei dana, og det var berar av høgkulturen. Det fortente difor nemninga 'norsk'. Eit tredje vanleg argument var at fråstanden mellom skriftmålet og talemålet ikkje var større enn i mange andre land, og at Noreg soleis var eit språkleg normalt land. Det fjerde hovudargumentet var territorielt – skriftmålet og det høgare talemålet var det einaste nasjonale, i tydinga nasjonalt samlande. Einast dette målet vart nytta over heile landet, medan målføra berre fanst som lokale varietetar. Dette vart fylgt opp med at tradisjonalistane la vekt på likskapen mellom målet i Danmark og Noreg, og ein støyter ofte på nemningar som 'den norske dialekt' og 'den danske dialekt', medan dei la vekt på skilnadene dei norske målføra imellom. Ikkje sjeldan ser ein påstandar frå denne flokken om at språkskilnadene var so store at folk frå ulike strok av landet ikkje skjønar kvarandre.
	Dette var grunnsteinane i den språklege nasjonalitetssynet til tradisjonalistane, men det skilde seg kor mykje dei la vekt på å argumentera for det. Ålment kan ein seia at di lengre ut på den tradisjonalistiske fløya ein kom, di mindre vekt la ein på dette. Dei krinsane som stod vakt om skriftmålet og det danske hegemoniet på Christiania Theater, la gjerne meir vinn på å åtvara mot ein overdriven nasjonalisme, enn på å vinna striden om innhaldet i han. Då F. Vibe melde Iliade-omsetjinga til Bugge hausten 1852, var han redd for «... hiin eensidige og overdrevne Forkjærlighed for det Nationale», og han meinte at dyrkinga av det norske no hadde gått for langt. Det var nemleg «... kommet saa vidt, at man ikke vil taale Andre paa vort Theater end Norskfødte» (sjå s.135). Men det må strekast under at dei aldri godtok påstandane frå motstandarane om at dei ikkje var heilnorske. Dei heldt fast ved at det nasjonale – i deira versjon – var viktig.
	Eit gjennomgåande drag er den skarpe motsetnaden der variablane 'kultur' og 'norskdom' utelukka kvarandre, og der norskdomen difor måtte vika for kulturen. Meir konkret vart det t d hevda gong etter gong at valet ikkje stod mellom gode danske og gode norske skodespelarar, men mellom gode danske og dårlege norske. På eit litt meir abstrakt plan vart det hevda at det var til skade for smaken og daninga når nasjonalitet fekk prioritet framfor kvalitet. Argumentasjonen var som ein atterklang av den dei hadde nytta mot Wergeland og 'patriotane' i 1830-åra. Mot alle språklege reformplanar vart det ført fram at dei ville føra til kulturell isolasjon, og at den svenske og danske litteraturen kunne koma til å bli uskjøneleg for nordmenn. At Noreg isolerte seg språkleg og kulturelt, ville vera katastrofalt sidan Kulturen i dette perspektivet var noko nordmennene ikkje hadde sjølve og difor måtte importerast. I ein viss mon var dette knytt til ein konservativ skandinavisme, der det vart laga ein skarpare motsetnad mellom nasjonalisme og skandinavisme enn det som var vanleg i dei liberale skandinavistiske krinsane.
	Sume gonger vart målstrevarane møtte med at den overdrivne fedrelandskjærleiken deira var skadeleg og undergravande for leiarrolla til eliten. Vibe hevda i Iliade-meldinga at det løynde seg ein 'sosialistisk tendens' i hevdinga av det nasjonale, og P. A. Munch førde fram liknande argument mot Knudsen i striden året etter. Meir vanleg enn eit ope klasseforsvar var likevel appellane om toleranse og humanisme, og tradisjonalistane såg gjerne seg sjølv som ei gruppe som vart undertrykt av nasjonalistiske fanatikarar. Sameleis vart jamføringar med andre nasjonale språkkonfliktar blankt avviste. Serleg landsmålsfolket la vekt på likskapane mellom språkproblemet i Noreg og i land som Finland og Irland. Hansteen skreiv t d i 1852 at ein ikkje kunne samanlikna «... de Engelske Besiddelser i Ostindien» med Noreg av di innbyggjarane hjå oss «... ere ikke Kolonister fra Danmark. Norge var befolket af sin nuværende Stamme ligesaa tidligt som Danmark; ...» (etter Seip 1936b:105).
	Den politisk konservative skepsisen til den nasjonalismen målstrevarane førde fram, ser ut til å ha auka utetter 1860-åra då kulturnasjonalismen byrja gå i spann med ein politisk nasjonalisme retta mot unionen, som dei konservative forsvarte. Dette kom tydeleg fram i 1869 då Stortinget drøfta og vedtok at elevane i gymnaset skulle få opplæring i norrønt. Tre statsrådar reserverte seg mot vedtaket. Dei meinte det ikkje låg nokon «umiddelbar praktisk Nytte» i å innføra gamalnorsk, og dei slo fast, som rett var, at føremålet med framlegget hovudsakleg var å «styrke Nationalfølelsen». Det meinte dei ikkje trongst:

	... i ethvert Fald kunne vi ikke indrømme det Beføiede i for Norges vedkommende i Hensikt at støtte Nationalitetsfølelsen at treffe nogen Foranstaltning, som muligens i andre Henseender kan medføre Skade og Ulempe, thi er der nogen Side af Følelseslivet, som hos den norske Nation i Almindelighed og dens studerende Ungdom i Særdeleshed er sterkt udviklet og ingen ny Støtte tiltrænger, saa er det Kjærligheden til, Interessen for og Troen paa det Nationale. Paa dette Felt tør der være ligesaa stor Føie til at frygte for Overdrivelser som for en Slaphed, der skulle tiltrænge ydre Stimulantser.

	Dei som høyrde til den politisk mest konservative og sosialt mest høgtståande delen av den tradisjonalistiske flokken, la gjerne vekta på språket som kulturberar i argumentasjonen. I den mon dei kom inn på det nasjonale, var det meir for å avvisa problemstillinga og argumentera mot det dei såg som negative sider ved nasjonalismen hjå målstrevarane, enn for å stri for sitt alternative nasjonalitetssyn. Dei hadde eit klårt svar på nasjonalitetsspørsmålet og rekna seg sjølve som vel so nasjonale som andre. Dei rekna det som naturleg om målet i Noreg med tida skilde seg noko frå målet i Danmark, men la vekt på at dette måtte skje utan aktive inngrep. Samstundes var argumentasjonen deira tufta på at det var ein føremon for landet å ha eit sams skriftmål med Danmark, og den praktiske målpolitikken deira gjekk ut på å motarbeida alt som ville skunda fram eit språkleg brot mellom Danmark og Noreg.
	Målpolitikken deira var eit motstykke til den politiske eliteteorien dei stod for. Leiarskapen i samfunnet skulle vera tufta på fornuft, opplysning, daning og intelligens, og dei tala gjerne om «... et aristokrati grunnet på talent og åndsevner» (Seip 1974:107). Seip har framstilt strategien deira slik:

	Det ble oppstillet et skille mellom på den ene siden mengden, massen, 'publikum', og på den andre de 'egentlige' folk og hva folket 'fornuftigvis' bør ville. Denne 'egentlige' folkevilje ble gjort lik 'den opplyste mening i landet' ... Dette innebar at embetsstandens ledere kuttet en politisk forankring i det folkelige. 'Dannelsens aristokrati' løftet seg på fornuftens og kunnskapens vinger høyt over det jevne folk. (Seip 1974:108-109)

Ein kan trygt seia at dette er representativt for målpolitikken deira òg. Det kom ikkje minst fram i målstriden hausten 1858. Det var ein framand tanke for meldaren i Christiania-Posten å ta målpolitiske omsyn til ålmugen, for «... her er for det første aldeles ikke Spørgsmaal om hvad der er let at lære, men hvad Nationens Historie medfører at den maa lære.» Når det var tale om «Udvikling og Fremskridt», skulle ein dessutan ikkje spørja «... Almuen om hvad den behager at gjøre, men holde sig til den Del af Folket, som er kommen længst, saasandt som denne ikke gaar i en falsk Retning.» Dette er målpolitikken til intelligenskrinsen i eit nøtteskal.

...men kan bli norskare
Tradisjonalismen til intelligenskrinsen måtte etter kvart vika for ein meir reformvenleg tradisjonalisme, som serleg vart boren fram av dei som høyrde til mellom dei moderate målstrevarane kring 1850. Samanslåinga av teatra i Kristiania i 1863 vart ein siger for den moderate retninga, og ein av dei fremste representantane var Monrad.
	Han skilde seg ikkje frå dei politisk konservative tradisjonalistane i synet på nasjonaliteten til skriftmålet – det var 'norsk'. Derimot skilde han seg ut ved å gå inn for ein moderat målstrev. For Monrad var ikkje Noreg ein språkleg normalstat før ein hadde dei same vilkåra for ei sjølvstendig språkutvikling som i andre land. Det som vanta, i augo hans, var i fyrste rekkje eit nasjonalt teater som kunne dyrka fram eit høgare talemål. Når teatret var på plass som eit «Centrum» for talemålsutviklinga, var språkproblemet løyst, i og med at ein hadde skapt eit vilkår for utviklinga av eit høgare norsk talemål og skriftmål. Gjennom teatret var Monrad med på å setja nokre språklege grensestolpar mot dansk uttale, t d av /gj-, kj-/ framfor høge vokalar i framlyd. På det praktiske planet var politikken likevel varsam, både i teatret og i spørsmålet om aktiv oppnorsking av skriftmålet, noko som Monrad avviste.
	Å sjå til inneheldt språknasjonalismen til Monrad ei sjølvmotseiing når han hevda at skriftmålet var norsk og jamvel meir nasjonalt enn målføra og landsmålet, samstundes som det kunne bli meir norsk ved varsamt å ta opp språkstoff frå målføra. Dette problemet vart løyst med hegeliansk dialektikk, som samstundes sameinte eit primordialistisk og eit konstruktivistisk nasjonalitetssyn. Som romantikarane meinte Monrad at det fanst ei objektivt eksisterande folkeånd. Nasjonane var gjevne av Gud, men fyrst i den siste tida hadde dei byrja koma til medvit om seg sjølv. Samstundes meinte han òg at dei ytre ovringane av denne folkeånda heile tida vart skapte. Dette var teatret og diktarane si oppgåve, og i Monrads modell for ei nasjonal språk- og kulturutvikling spela folket rolla som statistar og leverandørar av råstoff, som andre og meir kvalifiserte – diktargeniet – skulle foredla og nasjonalisera.
	Medan nasjonalitetssynet til Monrad kan kallast dynamisk, hadde han eit statisk syn på sambandet mellom språk og kultur/daning. Som kulturberar var språket uløyseleg knytt til daningsnivået, dels av di det alt var utbygt og teke i bruk, og dels av di det på eit meir åndeleg plan, i romantisk tradisjon, var knytt til kulturen. Det var difor skadeleg for kulturen å gjera inngrep i målet ut over ei varsam språkrøkt, og det var ein utenkjeleg tanke å ta i bruk det udana bondemålet til Aasen. For Monrad var det å skru tida fleire hundre år attende.
	På dette feltet delte Monrad syn med andre tradisjonalistiske grupperingar, og skal ein peika på ein ideologisk kjerne for tradisjonalismen, er det nett den sterke vektlegginga av sambandet mellom språk og kulturnivå. Derimot skilde Monrad og flokken hans seg frå dei politisk konservative når han prioriterte høgt å stri for nasjonalitetssynet sitt. Språknasjonalismen til Monrad var sosialt konservativ og tok sikte på å verna om dei rådande makttilhøva i samfunnet. Folket skulle integrerast i den nasjonale fellesskapen, men på premissane til eliten.

Skriftmålet er dansk... 
...og det same kan det vera
Ut frå den samanliknande målvitskapen baud det på teoretiske problem å hevda at skriftmålet og det høgare talemålet var norsk, serleg når Aasen la fram målføregranskingane sine i 1848/50. Den samanliknande målvitskapen avviste at det fanst blandingsmål, og førestillinga om at skriftmålet og det høgare talemålet var dansk, hadde stønad i eit norsk etnisk språkmedvit som var utbreidd lenge før 1814. Målkunnige personar i Noreg hadde samanhengen mellom gamalnorsk og målføra (iallfall sume av dei) klårt føre seg på 16- og 1700-talet, og det vart ikkje minst framheva av Hallager 1802.
	I denne gruppa finn ein difor dei frå den politisk konservative intelligens-krinsen med ståstad i den samanliknande målvitskapen, fyrst og fremst P. A. Munch. Han slo i 1832 utvitydig fast at skriftmålet var dansk, og det synet hevda han med stor tyngd so lenge han var aktiv i målordskiftet. Slik la han seg òg ut med andre tradisjonalistar, som Monrad. Tradisjonalist vart Munch serleg etter 1853, då han i mangt og mykje fall attende til synet han målbar fyrst i 1830-åra. I 1840-åra høyrde han til dei mest venlegsinna overfor tanken om å skipa eit heilt nytt skriftmål på målføra, og han var den som gav Aasen mest støtte og ros. Munch var viktig for å gjera synsmåtane til Aasen og landsmålsfolket stovereine, jamvel om han aldri vart landsmålsmann sjølv.
	Målvitskapsmiljøet på Universitetet og Hollendar-krinsen vart bastionar for dette synet på målstoda. Munch og Keyser var sentrale innanfor den norrøne filologien til noko opp i 1850-åra, då ein ny generasjon etter tok over. Her høyrde både S. Bugge, som sjølv vart professor, og J. Løkke til, og dei førde dei same synsmåtane vidare i 1850- og 60-åra. Paul Botten-Hansen var ein viktig popularisator og stridsmann for denne utgåva av tradisjonalismen gjennom Illustreret Nyhedsblad.
	I synet på nasjonaliten til skriftmålet var denne flokken langt på veg på line med landsmålsflokken, men dei skilde lag i spørsmålet om ein skulle gjera noko aktivt med det danske skriftmålet. Det vart viktigare for dei å halda på dei språklege og kulturelle banda til Danmark og å halda oppe dei rådande språksosiale tilhøva, enn å arbeida fram eit norsk mål. I praksis stod dei difor for det ålgjengde tradisjonalistiske synet og meinte ein fekk slå seg til ro med at skriftmålet steg for steg fekk ei norskare farge ved at ord og seiemåtar frå målføra kom inn.

...og må difor bytast ut med eit retteleg norsk mål
Mange i landsmålsflokken var sterkt inspirerte av den samanliknande målvitskapen og stod eit stykke på veg for det same språksynet som Munch og flokken hans. I argumentasjonen for landsmålet spelar synsmåtar frå den samanliknande målvitskapen ei stor rolle, m a når det galdt avvisinga av blandingsmål og det dansk-norske målstrevet, i synet på at fonologi og morfologi avgjer nasjonaliteten til eit språk, og i vektlegginga av den historiske samanhengen mellom målføra og norrønt. Denne tendensen vart styrkt under inspirasjonen frå engelsk filosofi (utviklingslære) og målvitskap (Müller) i 1860-åra. Her var Ross ein sentral mann.
	For landsmålsfolket var både skriftmålet og det høgare talemålet definitivt dansk, og i ein viss mon meinte dei det same om ålmugemålet i byane. Motsett tradisjonalistane la landsmålsflokken vekt på at målføra berre skilde seg frå kvarandre på overflata, og at dei hadde ein sams djupstruktur, 'norsk', som skilde dei frå dansk. Synet vart vitskapleg grunngjeve av Aasen. Landsmålet vart framstilt som eit skriftleg uttrykk for det samlande norske i målføra, reinska for danske og andre framande drag.
	Slik kan ein seia at landsmålflokken hadde eit historisk og i nokon mon statisk nasjonalitetssyn der det vart fokusert på sambandet mellom ny og gamal norsk. Dei avviste at det innførde målet var norsk sjølv om det hadde vore fleire hundre år i landet. Det kunne heller ikkje bli norsk utan at det tok opp i seg det som landsmålsflokken hadde definert som 'norsk'. Derimot hadde dei det ein må kalla eit dynamisk syn på tilhøvet mellom språk og kulturnivå. Det var ikkje noko i vegen for at landsmålet kunne bli eit like bra kulturmål som dansk, svensk, tysk osb. Det var eit praktisk spørsmål om utbygging av språksystemet (hovudsakleg ordtilfang og terminologi), og å få teke målet i bruk. Inga språkånd stod i vegen for dette. Tvert om såg dei på landsmålet som ei stor kulturell vinning, i og med at skriftkulturen og alt han førde med seg vart tilgjengeleg for fleire. Det ein eventuelt tapte når fråstanden til den danske litteraturen auka, ville ein ta att ved eit indre skriftkulturelt landnåm, og dessutan ved at fråstanden til svensk ville bli mindre.
	Ein kan ikkje tala om store ideologiske motsetnader innan landsmålsflokken, men det var tydelege nyanseskilnader. På den eine sida stod dei som helst hevda at det å reisa eit heilnorsk skriftmål, var ei nasjonal æresak og eit vilkår for eit sunt åndsliv. Marius Nygaard var ein framståande representant for dette synet, og Jan Prahl markerte eit ytterpunkt. På hi sida stod dei som la vekt på demokratiseringa av skriftkulturen og at det nye skriftmålet skulle vera med på ei sosial heving av bondestanden (Sommer). Ein skal likevel vera varsam med å skilja kategorisk mellom dei to perspektiva. Dei var vovne inn i kvarandre i argumentasjonen, og ein såg ei nasjonal språkleg frigjering som ein føresetnad for demokratisering og sosial heving av bondestanden. Nasjonalismen i landsmålsflokken fekk soleis eit demokratisk og opposisjonelt innhald. I ein viss mon låg det i sjølve saka – det å gå inn for å ta i bruk eit nytt skriftmål, vart i seg sjølv oppfatta som eit åtak på det etablerte. Men koplinga med det demokratiske vart gjord heilt eksplisitt i det at skriftmålet skulle vera lettlært.
	Det gav seg utslag i valet av språknormal. Det var eit sentralt prinsipp for Aasen at målet skulle vera oversynleg og lett å læra. Kring 1870 kom det sterke krav (serleg frå Fjørtoft og Høyem) om at landsmålet måtte bli meir talemålsnært, og at ein heller fekk fira på prinsippet om at det skulle vera nasjonalt samlande. Ein ser tendensar til slike innvendingar før 1865, m a frå Ole Vig og Reitan, men hovudtyngda av avvika frå Aasen-normalen går i motsett lei. I 1858/59 gjekk det ein arkaiserande straum gjennom landsmålsflokken, som i stor mon ser ut til å koma av rekrutteringa frå norrøntmiljøet ved Universitetet. Denne lina vann likevel ikkje fram, i byrjinga av di Aasen la mykje vinn på å skapa lojalitet til Aasen-normalen, og seinare av di lærarane fekk meir å seia i målrørsla og rørsla vart mindre dominert av akademikarar frå byane. I normalspørsmålet måtte difor det historiserande nasjonale perspektivet vika.
	I argumentasjonen for landsmålet dukkar ofte den romantiske førestillinga om ei språkånd og folkeånd opp, men det er ikkje grunnlag for å seia at romantikken stod sterkare i landsmålflokken enn i andre målpolitiske grupperingar. Her skilde Aasen seg ut frå hovudstraumen i landsmålsleiren ved å vera sers lite påverka av det romantiske tankegodset. Den grundtvigianske påverknaden ser ikkje ut til å ha gjeve seg utslag i språktenkinga hans.
	Hjå sume kan ein sjå tydeleg motvilje mot Danmark og danskar, t d hjå Sommer, H. Krohn og Prahl, som gav danskane skulda for at det gamalnorske skriftmålet gjekk under. Illviljen mot danskane ser likevel ikkje ut til å ha vore utbreidd. Aasen la stor vekt på å motverka denne tendensen, og i dei grundtvigianske landsmålskrinsane hadde Grundtvigs heimland ei høg stjerne. Landsmålet vart knytt til grundtvigianismen frå midten av 1860-åra og utetter, og her spela Christopher Bruun ei sentral rolle (sjå Sletten 1986). Det fanst òg visse grundtvigianske innslag før 1865, hovudsakleg mellom landsmålsinteresserte lærarar (t d A. Reitan og O. Røst).
	Nasjonalismen i landsmålflokken vart fyrst og fremst retta mot 'heimedanskane', som vart skulda for å vera unasjonale. Di meir urban og di høgare på strå ein var, di mindre norsk var ein. Grunnlaget for det som seinare kom til å gå under nemninga 'tonasjonslæra' (jf Garborg 1877) vart lagt i denne perioden, og sume formulerte klårt ei oppfatning av at det var to tevlande nasjonalitetar i landet (serleg Prahl). Ein ser òg innslag av slik tenking hjå Aasen. Nasjonalitetssynet til landsmålsfolket var likevel ikkje ekskluderande på den måten at dei meinte den danskspråklege eliten aldri kunne bli heilnorske. Tvert om var det eit sentralt punkt i argumentasjonen deira at heimedanskane ville bli norske når dei vraka leivningane av dansk språk og kultur og tok steget over i landsmålet. Slik var nasjonalismen i landsmålsflokken både ekskluderande og inkluderande på same tid. Landsmålsvarianten av det nasjonale var eit tilbod.
	Landsmålflokken avviste det rådande daningsidealet og fremde eit alternativ, som med Aasens ord skulle vera tufta på 'landsskikken' – dei nedervde tradisjonane som fanst mellom ålmugen. Til skilnad frå dei urbane nasjonalromantikarane som såg bondekulturen som folklore, såg landmålsfolket heile levemåten i bondekulturen som grunnlaget for ein ny høgkultur, og det ville ein få i brytinga med 'verdsens det store vit' (Vinje). Serleg Aasen var ein trugen motstandar av all daning som berre var ytre stas, og polemikken hans var mest glødande når han gjekk laus på «Fornemheden» i elitekulturen.

Skriftmålet er dansk-norsk
Knud Knudsen framstilte gjerne sitt eige målstrev som eit sentrumsalternativ i målstriden, og han stod for eit tvitydig nasjonalitetssyn. I det store og heile delte han synet til landsmålsfolket på at skriftmålet og høgtidsmålet var dansk. Men Knudsen drog eit skarpt skilje mellom høgtidsmålet og den dana daglegtala, som samstundes vart eit skilje mellom dansk og norsk. Slik vart han ståande i spennet mellom eit etnisk og eit territorielt nasjonalitetssyn på det språklege området. Knudsen rekna den dana daglegtala som eit blandingsmål med røter både i norske målføre og dansk talemål, og difor nytta Knudsen nemninga 'dansk-norsk' om varieteten. Same nemninga nytta han om dei skriftmålsvarietetane som skilde seg frå dansk.
	Knudsen ynskte å framstilla den dana daglegtala i eit so godt lys som mogleg, og han framheva gjerne at denne varieteten var meir 'nasjonal' enn målføra, av di han fanst over heile landet, vart nytta av eliten og hadde fleire brukarar enn noko einskilt målføre. Knudsen ville ha eit størst mogleg demografisk grunnlag for språknormeringa si, og han hevda at det høgare talemålet hadde 200.000 brukarar. Talet vart ståande uimotsagt i målordskiftet, sjølv om det må ha vore alt for høgt. Hjå Knudsen kan ein difor spora innslag av det same nasjonalitetssynet som tradisjonalistane stod for. Det 'nasjonale' var ikkje berre eit spørsmål om historisk hevd, men òg om utbreiing og sosial status.
	Knudsen var fyrst og fremst pragmatikar og praktikar, og det er dette som kjenneteiknar målpolitikken hans. Han framstilte det å skapa eit norsk skriftmål gjennom 'gradvishetens vej' som eit nasjonalt forsvarleg alternativ til å halda på det danske skriftmålet, og eit realistisk alternativ til landsmålet. Soleis la han dei rådande sosiolingvistiske tilhøva til grunn, motsett landsmålsfolket. Knudsen ville tufta det norske skriftmålet på den dana daglegtala, som han presiserte til å vera talemålet til den dana delen av middelklassen i byane. Som Aasen ville han koma til livs oppfatningar om at visse språklege drag i seg sjølv var meir eller mindre dana. Han presiserte gong på gong at det var vane og utanomspråklege tilhøve som avgjorde slike ting. Han forsvarte difor òg ålmugen mot kritikk om at målet deira var udana.
	Det same synet fann ein i lærarrørsla og dei radikale delane av folkeopplysningsrørsla, der Knudsen fann dei varmaste tilhengjarane sine i 1850- og 60-åra. Lærarane hadde jamt over bakgrunn frå den målføretalande ålmugen sjølv, og dei hadde både personlege og pedagogiske grunnar til å reagera mot nedvurderinga av det folkelege talemålet. Ein kan likevel ikkje utan vidare seia at dette språksynet var representativt for alle dei som Knudsen allierte seg med. Serleg i striden om teatermålet stod mange for eit syn på det folkelege talemålet som var ålgjengt i overklassen. I denne striden stod nyansar innanfor det høgare talemålet mot kvarandre, ikkje høgare talemålet mot ålmugemål.
	Knudsen hadde dessutan ein språkleg grunn til å halda målføra på ei armlengds fråstand, og dette skal ein ikkje undervurdera. Vegen hans inn i målstrevet var ortofonien, ikkje nasjonalismen, og det ortofone språksynet var heile tida ein sentral del av språkforståinga hans. Når størst mogleg samsvar mellom skriftmål og talemål var idealet, var variasjonar i talemålet urovekkjande i seg sjølv, og difor er det logisk at Knudsen aldri var nokon stor målføreelskar. Ein sentral del av den målpolitiske innsatsen hans i 1850-åra gjekk nettopp ut på å arbeida fram eit meir einskapleg talemål (på teatret) som skulle gjera det lettare å normera skriftmålet ut frå det ortofone prinsippet. Det var utenkjeleg for Knudsen at ein skulle setja det ortofone prinsippet ut i livet med skriftleg variasjon, slik ein i større mon har freista i dette hundreåret. Språkprogrammet hans føresette språkleg einsretting, og forsvaret hans for målføra må i ein viss mon skjønast som eit sosialt forsvar for visse språkdrag som fanst i den dana daglegtala, eller som han vona ville slå gjennom i framtida.
	I 1850-åra vart den delen av det dansk-norske målstrevet som galdt skriftmålet, sterkt knytt til grundtvigianismen, mest på grunn av Ole Vig. Knudsen vart òg grundtvigianar, men til liks med Aasen, var Knudsen fyrst og fremst rasjonalist, både på det språklege området og elles.

To vegar til modernisering
Midten av 1800-talet var ei tid med sterk framstegstru og utviklingsoptimisme. Liberalismen fekk gjennomslag i den økonomiske politikken, kommunikasjonar vart utbygde, den fyrste industrien grunnlagd, byvoksteren og den geografiske og sosiale mobiliteten auka, og marknadsøkonomien byrja trengja ut på bygdene («hamskiftet»). Ingard Hauge har lagt vekt på korleis nasjonalromantikken og moderniseringa var samanvovne: «Den økonomiske vekst og det antikvariske samlerarbeid ble gjerne sett som likeverdige sider ved den nasjonale utvikling. En ny veistrekning kunne kalle på begeistring og utløse nasjonale toner like fullt som en ny eventyrsamling.»
	I målstriden kom den sterke framstegstrua til uttrykk ved at alle freista framstilla sitt eige målpolitiske alternativ som framstegsvenleg, medan motstandarane var bakstrevarar. Eit av dei berande momenta i forsvaret for den danske skrifttradisjonen, var at han hadde halde fylgje med den historiske utviklinga, medan det norske ålmugemålet hadde vorte ståande på eit førmoderne kultursteg. Bondemålet ville «sygne hen» i larmen frå industrien og dampskipa, meinte P. A. Munch. Munch gav jamvel målvitskapleg støtte til dette synet med å postulera eit samband mellom grammatisk forenkling og kultur- og samfunnsvokster. På eit filosofisk plan vart ideen om ei 'språkånd' teken i bruk for å få fram det umoglege i å gjera det udana bondemålet til kulturmål. På hi sida freista målstrevarar av alle slag å framstilla motstandarane som bakstrevarar, og det var jamvel Knudsen som laga ordet (Skard 1980:115). Vinje hevda ofte at motstandarane var fossile leivningar som òg stod i vegen for framsteget.
	Kven var dei største modernisatorane og hadde størst grunnar til å kalla seg framstegsvenlege? Det spørst kva moderniseringsomgrep ein legg til grunn. Målrørsla og venstrenasjonalistane frå slutten av 1800-talet og frametter har hatt ord på seg for å vera antimodernistar. Trond Nordby reknar norsk nasjonalisme i den siste fjerdedelen av 1800-talet som «... en forsvarsideologi, som gjenspeilte bondesamfunnets uvilje mot industri, bykultur og nye sosiale grupper.» (Nordby 1991:102) Nordby tek føre seg ein seinare periode enn mi framstilling, og viktige nyansar i granskinga hans vert borte i ei so ålmenn utsegn. Likevel vil eg hevda at utsegna hans er langt frå å råka på nasjonalismen til målstrevarane i mi gransking. Sjølv innanfor eit snevert moderniseringsomgrep med vekt på økonomi og infrastruktur, er det vanskeleg å rekna målstrevarane som antimodernistar. Vinje var teknologioptimist og skreiv oppglødd om jarnbane og industri. Høyem vart telegrafist etter å ha vore på elev på det fyrste telegrafistkurset som vart halde i Noreg (1858). Henrik Krohn skipa fyrstikkfabrikk i Sogndal og var levande oppteken av effektiviseringa og moderniseringa av landbruket. Reitan ville ha jarnbane over Kvikne. Det mest yttarleggåande dømet er industrialisten og oppfinnaren Størmer. Lista kunne vore gjort mykje lengre, men poenget skulle vera klårt: Dei som i 1850- og 60-åra stod for den nasjonalismen som seinare skulle bli 'venstre-/bygdenasjonalismen' i Noreg, signaliserte ikkje mykje uvilje mot industri, modernisering og utbygging av samferdsla.
	Det er dessutan gode grunnar for å vera skeptisk til eit slikt moderniseringsomgrep. Apelseth har drege fram eit viktig poeng i eit nytt arbeid. Han siterer den danske litteraritetsforskaren Ingrid Marcussen, som har reist spørsmålet om ikkje

	... moderniseringskonceptet, med dets stærke fokus paå urbanisering, industrialisering og øget politisk bevidsthed i befolkningen, er kommet til at stille tidligere samfundsmæssige forandringer, der banede vej for moderniseringsfasen i skyggen. Dermed er læse- og skriveferdighedens funktion i et ikke moderniseret samfund blevet uforståelig for mange.

Av nasjonalismeteoretikarane har serleg Gellner lagt vekt på sambandet mellom nasjonalisme, modernisering og utbygging av skulestellet, der utbreiinga av skriftkulturen går inn som eit sentralt moment (t d Gellner 1983:63ff). Som Apelseth (sst) peikar på, er det i eit slikt perspektiv både rimeleg og relevant å sjå målreisinga som ein faktor i den kulturelle og politiske moderniseringa, saman med folkesuvereniteten, folkestyret, skuleutbygging og folkeopplysning. Som me har sett, var det eit sentralt poeng både for landsmålsfolket og dei dansk-norske målstrevarane at skriftmålet skulle gjerast meir tilgjengeleg for den målføretalande ålmugen.
	I eit vidare kulturelt perspektiv har Jostein Gripsrud drege fram det same poenget, i ei avhandling om den same perioden som Nordby tek føre seg. Han konkluderer med at norskdomsrørsla var tvitydig, både på det det praktiske og politiske, og på det ideologiske planet. Rørsla var ein interesseorganisasjon for bygde-Noreg i krisa som fylgde i kjølvatnet av moderniseringa, men samstundes var rørsla med på å fremja denne moderniseringa. Ho stod i grenselandet mellom forsvar for det gamle og «... propagandering av ulike typar tilpasning til det nye», der m a nasjonalismen stod sentralt (Gripsrud 1990:268). Dette gjeld norskdomsrørsla frå 1890-åra og utetter, men karakteristikken er òg råkande for målstrevarane i 1850- og 60-åra, med den nyanseskilnaden at ein her bør leggja endå sterkare vekt på at dei stod for ei spreiing av det nye.
	Sørensen har peika på dei to ulike moderniseringsstrategiane i den norske eliten midt på 1800-talet. Den eine stod den statsberande intelligenskrinsen for, og Sørensen (1988:278) har funne to hovudliner i Schweigaards moderniseringsstrategi: Den eine er «... en opplyst, moderniserende statsmakt som griper inn i stadig flere forhold og på stadig flere områder i samfunnet. Den andre linjen bygger ned proteksjonistiske tollmurer mot utlandet.» Slik vart økonomisk liberalisme kombinert med politisk konservativisme, med eit sterkt antidemokratisk innhald: «En utvikling mot et politisk demokrati inngikk overhodet ikke i hans moderniseringsprogram. ... Tvert om er det et sentralt punkt i Schweigaards forestillingsverden at flertallet og dermed demokratiet er bakstreversk.» (s.275) Slik vart styringsprinsippa frå det opplyste einveldet vidareført av intelligenskrinsen innanfor dei konstitusjonelle råmene i Grunnlova. Opp mot dette stod ein strategi som la vekt på liberalisme og økonomisk modernisering, men som òg femnde om ei varsam politisk demokratisering, der tyngdepunktet av den politiske makta skulle liggja hjå middelklassen. Dette knyter Sørensen til Ludvig Kristensen Daa (s.283-290), og han finn att strategien som den sigrande i «fornyet og oppdatert form», då Sverdrup og Venstre kom til makta etter 1884 (s.298). Men i 1840, 50- og 60-åra, i glansperioden til embetsmannsregimet, var det Schweigaards moderniseringsstrategi som stod sterkt.
	Det er ikkje vanskeleg å sjå likskapane med målstriden. For mange av målstrevarane gjekk ideane om ei demokratisering av skriftkulturen inn i eit overordna program for politisk demokratisering og nasjonal integrering, og moderniseringsomgrepet fekk soleis ei kulturell og politisk side. Sameleis var det sjølvgjeve at ideane om språkleg demokratisering ikkje fann større atterklang hjå intelligensen, som i utgangspunktet avviste politisk demokratisering.

Språknasjonalisme, kulturnasjonalisme og politisk nasjonalisme
Mellom 1848 og 1865 var unionen jamt over eit ikkje-tema. Det viktigaste unntaket var statthaldarstriden i 1860, men då stod Stortinget samla mot Sverige, og nasjonalismen verka samlande, og ikkje kløyvande innetter i Noreg. Tidsrommet som denne granskinga spenner over, fell innanfor det Thorkildsen (1994:192) reknar som «Skandinavismens storhetstid», som vara frå slutten av 1830-åra til slutten av 60-åra og fall saman med høgdepunktet for embetsmannsregimet. Den motsetnaden ein kan øygna mellom skandinavisme og nasjonalisme i målstriden før 1865, kom hovudsakleg av at tradisjonalistane skulda målstrevarane for å vera antiskandinavistar og for å motarbeida den skandinaviske (det ville i praksis seia dansk-norske) kulturfellesskapen. Likevel var dette heller ein motsetnad mellom ulike skandinavistiske retningar. Den grundtvigianske skandinavismen vart eit ideologisk grunnlag for det dansk-norske målstrevet etter at Ole Vig kom med. Her var det ingen motsetnad mellom skandinavisme og nasjonalisme – morsmålet og nasjonalkulturen var tvert om grunnlaget for skandinavismen, og det var ei serleg oppgåve for Noreg å fremja det norrøne i den skandinaviske kulturfellesskapen. Heller ikkje i den noko mindre skandinavistisk orienterte landsmålsleiren såg ein på skandinavisme og norsk nasjonalisme som motsetnader, sjølv om det fanst unntak. Anti-grundtvigianaren H. Krohn skreiv i 1864 kvast mot at Noreg skulle stø Danmark i krigen mot Tyskland (jf s.294).
	Før 1865 var ikkje den språklege og kulturelle nasjonalismen knytt til motstand mot unionen. Det endra seg i siste helvta av 1860-åra, og då vart heile det ideolgiske apparatet frå den språklege og kulturelle nasjonalismen i tiåra føreåt mobilisert. Nerbøvik skriv i noregssoga si at nasjonalismen alltid hadde vore «ein god og trygg plattform» og jamvel ein føresetnad for embetsregimet. «Heilt mot slutten av 1860-åra slo ein ny og eigenarta nasjonalisme ut med full tyngd. Det nye var at nasjonalismen hadde blitt eit våpen i hendene på opposisjonen.» (Nerbøvik 1993:185) Den politiske nasjonalismen Nerbøvik skildrar, vart serleg boren fram av Døleringen og venstrealliansen mellom Sverdrup og Jaabæk i unionsstriden frå 1866/67 og i nokre år frametter.
	Ein føresetnad for denne kursendringa i den politiske nasjonalismen, var den opposisjonelle språk- og kulturnasjonalismen som vart utforma frå byrjinga av 1850-åra og utetter. Skildringa til Nerbøvik er råkande, og kan godt gjerast gjeldande for kulturnasjonalismen òg. Det nasjonale stod kring 1850 høgt i kurs i dei kondisjonerte krinsane, då den nasjonalromantiske dyrkinga av bonden var på topp. Men interessa fall raskt. Hauge (1975:273) har peika på dette: «... i det lange løp måtte interessen for bondekulturen styrke bøndenes prestisje og øke deres muligheter for å gjøre seg gjeldende politisk.» Den språklege og kulturelle opposisjonen avviste ikkje nasjonalromantikken, men gav han eit anna sosialt innhald. Ole Vig og Aasen var båe sentrale i denne prosessen, rett nok med ulikt ideologisk utgangspunkt. Det som har kome fram i denne granskinga, må seiast å vera ein illustrasjon av Hutchinsons tese om at kulturnasjonalismen og den politiske nasjonalismen kan gå i lag, men at dei ikkje nødvendigvis må gjera det (sjå s.18).
	Som me har sett, varierte graden av romantiske innslag. Men sjølv det sterkt romantisk inspirerte landsmålsmiljøet i Bergen stod for ein opposisjonell målpolitikk, nettopp ved å dra dei heile og fulle konsekvensane av nasjonalromantikken. Slik vert målstriden i desse åra eit døme på orda til Minogue om at romantikken har eit revolusjonært potensiale (jf s.51). Dette potensialet vart ikkje utløyst sidan landsmålsfolket ikkje var politisk revolusjonær, men dei stod for ein målpolitikk som ville føra med seg ei radikal omvelting av den rådande målstoda.
	Det må likevel leggjast til at nasjonalismen og nasjonalromantikken i embetseliten ikkje nødvendigvis laut få slike politiske fylgjer. Dersom Monrads nasjonalismevariant hadde vunne fram, ville ålmugen ha halde fram med å vera leverandørar av språk- og kulturovringar til den elitebaserte nasjonalkulturen, men heller ikkje meir. Hadde t d kultursynet til thranerørsla vore rådande mellom dei opposisjonelle kreftene utetter 1850- og 60-åra, er det ikkje noko som seier at synet til Monrad og tradisjonalistane skulle vorte utfordra.

Frå Knudsen til Aasen til Knudsen
Kvifor var landsmålslina i medvind utetter 1860-åra, medan Knudsen og oppnorskingslina ikkje fekk den same framgangen? Det kom nok fyrst og fremst av dei sosiale, politiske og kulturelle motsetnadene som striden om dei to målpolitiske alternativa gjekk inn i. Knudsen hadde ein viss medgang då det dansk-norske målstrevet vart knytt til striden mellom ein politisk konservativ og kulturelt danskrøtt elite, og ein liberal politisk opposisjon med tyngdepunkt i middelklassen og støtte frå radikale intellektuelle. Folkeopplysningsoffensiven utetter 1850-åra var samstundes med på å gje Knudsen ein framskuv. Då uroa kring 1850 kom meir på fråstand og dei politiske skiljelinene flytte seg utetter 1860-åra, var det målsfolket som greidde å utnytta dei nye politiske konjunkturane. Landsmålet vart knytt til venstrerørsla, som låg i startgropa, og grunnlaget var lagt for ein allianse som kom til å gje landsmålet status som offisielt mål med jamstillingsvedtaket i 1885.
	Kunne Knudsen og dei dansk-norske målstrevarane teke plassen til landsmålet dersom dei hadde spela korta sine betre fram til midten av 1860-åra? Me må iallfall kunna slå fast at det ikkje var noko godt strategisk utspel for Knudsen å knyta det dansk-norske målstrevet til (språk)skandinavismen utetter 1860-åra. I den mest framgangsrike tida for det dansk-norske målstrevet – fyrste helvta av 1850-åra, vart dette målpolitiske alternativet bore fram av den grundtvigianske nasjonalismen, som fekk stort gjennomslag i lærarkrinsane. Dei dansk-norske målstrevarane ser ikkje ut til å ha greidd å halda på desse ideologiske banda, og me kan mest seia at målfolket kom inn og 'kuppa' ideologien (jf kapittel 7). Det kom landsmålet til å profittera stort på gjennom folkehøgskule- og lærarrørsla utetter 1860- og 70-åra.
	Landsmålsfolket hadde dessutan ein ideologisk føremon, både jamført med tradisjonalistane og dei dansk-norske målstrevarane. Dei kunne tufta læra si beinveges på det før-nasjonale etniske språkmedvitet – oppfatningane om skiljet mellom 'norsk' og 'dansk' som hadde funnest i fleire hundre år.
	Dei dansk-norske målstrevarane hadde endå eit dårleg kort: normeringsgrunnlaget. Når det kjem til stykket, var dette kanskje avgjerande for at det fylgde ei folkerørsle i fotefara etter Aasen, men ikkje etter Knudsen. Aasen ville byggja på ålmugemålet og sjå heilt bort frå det høgare talemålet, medan Knudsen ville ta utgangspunkt i den dana daglegtala og berre nytta målføra som korrektiv. Slik kunne landsmålsreisinga både knytast til ei sosial hevding av den målføretalande ålmugen, og til motsetnaden mellom sentrum og periferi, slik det effektivt vart gjort fram mot hundreårsskiftet. Det var ingen grunnar til at dei same krinsane skulle engasjera seg like sterkt i å få gjennom nokre mindre justeringar i skriftmålet på grunnlag av talemålet til 'fienden' – dei øvre sosiale laga i byane.
	Sist på 1800-talet vart programmet til Knudsen teke fram att, og dei sentrale punkta hans vart gjennomførde i rettskrivingsendringane fyrst i vårt hundreår. Her skal eg til slutt berre peika på ein interessant parallell. Som me har sett, vart tradisjonalismen med sterke band til Danmark avløyst av ein tradisjonalisme som var meir nasjonalisert, men like negativ til landsmålet. Kring hundreårsskiftet hende om lag det same. Normalendringane i 1907 var kontroversielle føreåt, men vart raskt grunnlaget for ein meir nasjonalisert tradisjonalisme, vend mot landsmålet og samnorskpolitikken. Knudsen bana veg for Aasen i 1850-åra, men samstundes har òg Knudsen, post mortem, mykje å takka Aasen og landsmålet for.

Kjelder og litteratur

(a) Siterte aviser og tidsskrift
(Det er synt til dato, nummer og i visse høve artikkelnamn og forfattar i fotnotene. Dei viktigaste artiklar står dessutan i litteraturlista.)

Adresseavisen (Throndhjems Adresseavis) (1860, 1862-63)
Aftenbladet (1855, 1857-58, 1862, 1864-65)
Aftenposten (1862)
Andhrimner (1851)
Arbeider-Foreningernes Blad (1850-52)
Bergensposten (1862)
Bergens Stiftstidende (1849-50)
Bergenske Blade (1849-50, 1852)
Christiania-Posten (1849-50, 1852-58)
Den norske Rigstidende (1850)
Den norske Tilskuer (1852)
Drammens Tidende (1852-53, 1855, 1857)
Dølen (1858-60, 1862, 1865-66, 1869)
Illustreret Nyhedsblad (1852-53, 1855-58, 1862-64, 1866)
Krydseren (1849, 1852-53)
Lillehammer Tilskuer (1852)
Lørdags-Aftenblad for Arbeidsklassen (1862, 1865)
Morgenbladet (1848-53, 1855-56, 1858, 1861-63, 1867)
Nordisk Universitets-Tidskrift (1856)
Nor, Tidsskrift for Videnskab og Literatur (1844-45)
Norske Universitets- og Skole-Annaler (1862-63)
Norsk Tidsskrift for Videnskab og Litteratur (1848, 1850-51, 1853-55)
Throndhjems-Posten (1858)
Throndhjems Stiftsavis (1862)

(b) Register, bibliografiar og databasar
Database for norsk litteraturkritikks historie. Institutt for nordistikk og litteraturvitskap. Universitetet i Oslo.
Database over språktilhøva på 1800-talet. Institutt for nordistikk og litteraturvitskap. Universitetet i Oslo.
Norske aviser 1763‑1969. En bibliografi. Ved Tom Arbo Høeg. Universitetsbiblioteket i Oslo. Oslo 1973.
Norske Tidsskrifter. Bibliografi over periodiske skrifter i Norge inntil 1920. Kronologisk utgave. Universitetsbiblioteket. Oslo 1984.
Nynorsk boklista. I-III. Ved Anton Aure og Olav Dalgard (band III). Samlaget. Kristiania/Oslo 1916-26.
Morgenbladet. Bibliografi 1819-1868. I-II. Av Trygve Aalheim. UBO.

(c) Litteratur
Amundsen, Leiv 1925: «P. A. Munch og K. Knudsens Haandbog.» I: Maal og Minne 1925:138‑41.
Anderson, Benedict 1991: Imagined Communities. Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Verso. London – New York.
Andresen, Anton Fredrik 1994: Opplysningsideer, nyhumanisme og nasjonalisme i Norge i de første årene etter 1814. Nytt lys på vår første skoledebatt. Nasjonal identitet nr. 3. KULTs skriftserie nr. 26. Norges Forskingsråd. Oslo.
Apelseth, Arne 1991: Tildriv og føresetnad for Ivar Aasen. Volda Lærarhøgskule, skrift nr. 15.
Apelseth, Arne 1992: «Det europeiske i det nynorske. Nokre sentrale utviklingsdrag på vegen mot eit nynorsk nasjonalspråk.», I: Ivar Aasen‑senteret. Eit nasjonalt senter for nynorsk skriftkultur. Volda. s.46‑62.
Apelseth, Arne 1996a: «Ivar Aasen i norsk og europeisk samtid. Ein europear så god som nokon?.» I: Randen (red) 1996:10‑26. (Òg prenta i Syn og Segn 1/1996).
Apelseth, Arne 1996b: Mellom tradisjon og innovasjon. Utgangspunkta for Ivar Aasens tidlege målstrev. Hefte nummer 2. Ivar Aasen‑året. Oslo.
Berg, Thoralf 1977: Debatten om et norsk scenespråk i Christiania 1848‑1853. Med hovedvekt på Knud Knudsen og hans arbeid for et norsk scenespråk ved Den norske dramatiske Skoles Theater i sesongen 1852/53. Uprenta hovudfagsoppgåve i nordisk. Universitetet i Trondheim.
Berg, Thoralf 1994: Tidlig teater i Trondheim. Vildros. Gideå.
Berge, Kjell Lars 1991: «Samtalen mellom Einar og Reiar: et symptom på tekstnormendringer i 1700‑tallets skriftkultur? – en sosiotekstologisk undersøkelse av en tekstytring.» I: Arkiv för nordisk filologi (106) 1991:137‑163.
Bergsgård, Arne 1940: Aasmund Vinje. Norsk nasjonal konservatisme. Aschehoug. Oslo.
Berner, H. E. 1917: «Fraa ungdomsaari.» I: Syn og Segn 1917:1‑14.
Beyer, Edvard (red) 1975: Norges litteraturhistorie. I‑VI. Cappelen. Oslo. 3. opplag 1983.
Bibelen. Det gamle og det nye testamentet. Bibelselskapets Forlag. Oslo 1986.
Birkeland, Bjarte, Reidar Djupedal, Alf Hellevik og Dagfinn Mannsåker (red) 1968: Det Norske Samlaget 1868‑1968. Samlaget. Oslo.
Bjørklund, Oddvar 1970: Marcus Thrane. Sosialistleder i et u‑land. Tiden. Oslo.
Bjørnson, Bjørnstjerne 1912‑13: Artikler og Taler. I‑II. Udgivet af Chr. Collin og H. Eitrem. Kristiania og Kjøbenhavn.
Blanc, Tharald Høyerup 1884: Norges første nationale scene. Et bidrag til den norske dramatiske kunsts historie. Alb. Cammermeyer. Kristiania.
Blanc, Tharald Høyerup, 1899: Christiania Theaters Historie 1827‑1877. Cappelen. Christiania.
Bleken, Brynjulv 1956: Studier i Knud Knudsens grammatiske arbeider. Bidrag til nordisk filologi av studerende ved Universitetet i Oslo. Aschehoug. Oslo.
Bleken, Brynjulv 1966: Om norsk sprogstrid. Skrifter utgitt av Det Norske Akademi for Sprog og Litteratur IV. Universitetsforlaget. Oslo.
Bondevik, Atle 1964: «... det Bergenske Maalstræv.» Henrik Krohn og flokken hans. Uprenta hovudfagsoppgåve i nordisk. Universitetet i Bergen.
Bondevik, Jarle 1986: «Jacob Grimm og dei tre norske grammatikarane P. A. Munch, Ivar Aasen og Jakob Løkke.» I: Eigenproduksjon 27/1986:82‑104.
Bondevik, Jarle, Oddvar Nes og Terje Aarset 1992: Sunnmørsgrammatikkane av Ivar Aasen. Norsk Bokreidingslag. Bergen.
Brunstad, Endre 1995: Nasjonalisme som språkpolitisk ideologi. Om nynorsk, frisisk og færøysk målreising. KULTs skriftserie nr.36. Noregs Forskingsråd. Oslo.
Bull, Francis 1919: «Fra Ibsens og Bjørnsons Ungdomsaar i Bergen. – 'Foreningen af 22. December'.» I: Edda (10) 1919:159‑164.
Chambers, J. K. og Peter Trudgill [1980]: Dialectology. Cambridge University Press. Cambridge. Opptr. 1993.
Christophersen, Halfdan Olaus 1959: Marcus Jacob Monrad. Et blad av norsk dannelse historie i det 19. århundre. Gyldendal. Oslo.
Dahl, Helge 1959: Norsk lærerutdanning fra 1814 til i dag. Universitetsforlaget. Oslo.
Dahl, Helge 1962: Knud Knudsen og latinskolen. Universitetsforlaget. Oslo.
Dahl, Ottar 1957: «Noen etnografiske synspunkter hos Ludv. Kr. Daa.» I: Norsk Geografisk Tidsskrift 1957/58:46‑58.
Dahl, Ottar 1990: Norsk historieforskning i det 19. og 20. århundre. Universitetsforlaget. Oslo.
Dalen, Arnold 1994: «Den trønderske lina i norsk målreising.» I: Mål og Makt 3/1994:19-30.
Deutsch, Karl W. [1942]: «The trend of European nationalism – the language aspect.» I: J. Fishman (red): Readings in the Sociology of Language. Mouton. The Hague – Paris 1972:599-606. (Fyrst prenta i American Political Science Review 1942.)
Djupedal, Reidar 1955: «Aasen og 'Ervingen'.» I: Syn og Segn 1955:145‑156.
Djupedal, Reidar 1964: «Ivar Aasen, målgranskaren og målreisaren.» I: Halvtanna hundreår med Ivar Aasen. Noregs Mållag. Oslo. s.9‑21.
Djupedal, Reidar 1968: «Ei framtid på borg.» I: Birkeland m fl 1968:20‑58.
Djupedal, Reidar 1969: «Ein vendekveik i norsk målstrid. Frå ordskiftet i 1852.» I: Arkiv för nordisk filologi (84) 1969:209‑234.
Djupedal, Reidar 1970: «Til lesaren.» I: Vinje 1970 I.
Dyrvik, Ståle 1978: Den lange fredstiden. 1720‑1784. Norges historie, bind 8. Cappelen. Oslo.
Edwards, John 1994: Multilingualism. Routledge. London – New York.
Fjørtoft, Olaus J. [1871]: «Nokre Or te Bondevenne og Målmenn.» I: Kjell Haugland (red): Målpolitiske dokument 1864-1885. Ei folkerørsle blir til. Samlaget. Oslo 1971. s.81-94.
Fleischer, A. og E. Lund 1916: Ingeniør H. F. C. Størmers liv og virke. Den norske Ingeniørforening. Kristiania.
Fossestøl, Bernt 1987: Norske grammatikker på 1800‑tallet. Oslo‑studier i språkvitenskap III. Novus forlag. Oslo.
Framnes, Hallvard 1924: Målstrid og målreising i 1850-åri. Uprenta hovudoppgåve i nordisk. [Oppgåva er tapt. Eg har nytta kladden.]
Frisvold, Øivind 1980: Teatret i norsk kulturpolitikk. Bakgrunn og tendenser fra 1850 til 1970‑årene. Universitetsforlaget. Oslo – Bergen – Tromsø.
Garborg, Arne [1877]: Den ny‑norske Sprog‑ og Nationalitetsbevægelse. Et forsøg paa en omfattende Redegjørelse formet som polemiske Sendebreve til Modstræverne. 2. utg. Noregs Boklag 1982.
Gellner, Ernest [1983]: Nations and Nationalism. Blackwell. Oxford – Cambridge. Opptr. 1992.
Gregersen, Frans 1984: «Skriftsprogenes formelle udvikling på baggrund af øget læse‑ og skrivefærdighed og udvidet produktion af læsestof.» I: De nordiske skriftspråkenes utvikling på 1800-tallet. Skolens og lese- og skriveferdighetens betydning for de nordiske skriftspråkenes utvikling å 1800-tallet. Nordisk språksekretariats rapporter 4. Oslo. s.166‑209.
Gregersen, Frans 1991: «Mr. Gregerson goes to Geilo eller: om sprogplanlægning og ideologi.» I: Helge Sandøy, Arne Torp, Kjell Ivar Vannebo og Lars S. Vikør (red): Språkideologi og språkplanlegging i Noreg. Nordisk institutt, Universitetet i Bergen. s.35‑65.
Gripsrud, Jostein 1990: Folkeopplysningas dialektikk. Perspektiv på norskdomsrørsla og amatørteatret 1890‑1940. Samlaget. Oslo.
Groven, Lars 1995: Frå Olav Jakobsson Høyem til Olav Duun. Fire nynorske føregangsmenn i Trøndelag. Tapir. Trondheim.
Habermas, Jürgen [1962]: Borgerlig offentlighet ‑ dens fremvekst og forfall. Henimot en teori om det borgerlige samfunn. Innledning ved Helge Høibraaten. 2. utg. Gyldendal. Oslo 1991.
Hallager, Laurents 1802: Norsk Ordsamling eller Prøve af Norske Ord og Talemaader. Kjøbenhavn.
Hannaas, Torleiv [1918]: Vestmannalaget i femti aar. I: Hannaas, Clausen og Jerdal: Vestmannalaget i 110 år. Norsk Bokreidingslag. Bergen. s.1-202.
Hannaas, Torleiv 1922: «Jan Prahl.» I: Norsk Aarbok 1922:120-127.
Hannaas, Torleiv 1924: «Norske bygdemåls-arbeid fyre Ivar Aasen.» I: Festskrift til Amund B. Larsen på hans 75-års fødselsdag 15. desember 1924. Aschehoug. Kristiania.
Hanssen, Eskil (red) 1969: Om norsk språkhistorie. Universitetsforlaget. Oslo – Bergen – Tromsø.
Hanssen, Olaf 1935: «Ingeniør Fredrik Størmer.» I: Norsk Aarbok 1935:81‑86.
[Hansteen, Aasta] 1862: Skrift og Umskrift i Landsmaalet. C. C. Werner & Co. Kristiania.
Hanto, Kristian Ihle 1986: Ideologiar i norsk målreising. Novus. Oslo.
Hauge, Ingard 1975: «Poetisk realisme og nasjonalromantikk.» I: Beyer (red) 1975 II:237‑429.
Haugen, Einar [1932]: «Ivar Aasen as a writer of Dano-Norwegian.» I: Haugen 1972:58-63. (Fyrst prenta i Scandinavian Studies and Notes 1932:53-59.)
Haugen, Einar [1933]: «The Linguistic Development of Ivar Aasen's New Norse.» I: Haugen 1972:25‑57. (Fyrst prenta i Publications of the Modern Languages Association (PMLA) (48) 1933:558‑597).
Haugen, Einar [1965]: «Konstruksjon og rekonstruksjon i språkplanlegging: Ivar Aasens grammatikk.» I: Myhren (red) 1975:159‑183. (Fyrst prenta på engelsk i Word 1965:188‑207).
Haugen, Einar 1972: Studies by Einar Haugen. Mouton. The Hague – Paris.
Haugen, Einar og Camilla Cai 1993: Ole Bull. Romantisk musiker og kosmopolitisk nordmann. Universitetsforlaget. Oslo.
Haugland, Kjell 1971: «Henrik Krohn og målstrevet.» I: Bergens Tidende 21.04.1971 (kronikk).
Haugland, Kjell 1977: «Lærarane i brodden for norsk målreising på 1800‑talet. 'Ta det romet som den akademiske stand fyrr hev havt'.» I: Syn og Segn 1977:177‑188.
Haugland, Kjell 1985: Striden om skulespråket. Frå 1860‑åra til 1902. Samlaget. Oslo.
Haugland, Kjell 1995: «Unge seminaristar søkjer kulturell identitet og sosial posisjon – bygder i hamskifte søkjer leiarar og strategiar. Ein studie med to innfallsvinklar.» I: Høydal (red) 1995:91-109.
Herresthal, Harald 1993: Med Spark i Gulvet og Quinter i Bassen. Musikalske og politiske bilder fra nasjonalromantikkens gjennombrudd i Norge. Universitetsforlaget. Oslo.
Hielm, Jonas Anton [1832]: [om norsk språk] I: Hanssen (red) 1969:169-179. (Fyrst prenta i Norsk Maanedsskrift (II) 1831:461‑467, kom ut i 1832.)
Hobsbawm, Eric 1984: «Introduction: Inventing Traditions.» I: Eric Hobsbawm og Terence Ranger: The Invention of Tradition. Cambridge University Press. s.1-14.
Hodne, Ørnulf 1994: Det nasjonale hos norske folklorister på 1800‑tallet. Nasjonal identitet nr. 2. KULTs skriftserie nr. 24. Norges Forskingsråd. Oslo.
Hoel, Oddmund Løkensgard 1993: «Jan Prahl og andre bergensmålmenn. Ei bokmelding og litt til.» I: Mål og Makt 3/1993:42‑51.
Hoel, Oddmund Løkensgard 1995: «Anti‑nasjonal språkhistorieskriving. Melding av Torp og Vikør: Hovuddrag i norsk språkhistorie (1993).» I: Mål og Makt 3/1995:39‑48.
Holm‑Olsen, Ludvig 1981: Lys over norrøn kultur. Norrøne studier i Norge. Cappelen. Oslo.
Holmboe, C. A. 1844: «Om en norsk Ordbog.» I: Nor, Tidsskrift for Videnskab og Literatur (III) 1/1844:140‑160.
Hougen, Frik 1932: «Engebret Hougen og hans bygdemålsdiktning.» I: Edda (32) 1932:65-109.
Hougen, Frik 1940: «Ordskifte om målsaka på dei fyrste lærarstemnene på Opplanda.» I: Syn og Segn 1940:117‑129.
Hovdan, Peder 1947: Eit norsk Noreg. Samlaget. Oslo.
Hovdhaugen, Even 1982: «Norsk språk i europeisk lingvistikk i det 16. og 17. århundre.» I: Maal og Minne 1‑2/1982:49‑69.
Husby, Åshild Høyem 1974: Hamskiftet sett gjennom et temperament. Olav Jakobson Høyem. Målmann – samfunnsreformator og sagas tjener. Uprenta hovudoppgåve i historie. Trondheim.
Hutchinson, John 1994: Modern Nationalism. Fontana Press. London.
Høverstad, Torstein 1939: «Hans Ross og professoratet i norsk folkemål, 1881‑84.» I: Heidersskrift til Gustav Indrebø på femtiårsdagen 17. november 1939. Lunde. Bergen. s.64‑86.
Høverstad, Torstein 1953: Ole Vig. Ein norrøn uppsedar. Forlaget Norrøn Livskunst. Hamar.
Høydal, Reidun 1995: Periferiens nasjonsbyggjarar. Vestlandslæraren og Volda lærarskule 1895‑1920. KULTs skriftserie nr.39. Noregs Forskingsråd. Oslo.
Høydal, Reidun (red) 1995: Nasjon – region – profesjon. Vestlandslæraren 1840-1940. KULTs skriftserie nr.45. Noregs Forskingsråd. Oslo.
Høyem, Olav J. 1862: Nes eller Bynes. En bygdebeskrivelse. Throndhjem.
Haarberg, Jon 1985: Vinje på vrangen. Momenter til revurdering av en nasjonal klassiker. Universitetsforlaget. Oslo – Bergen – Stavanger – Tromsø.
Indrebø, Gustav 1924: «Fire brev fraa Ivar Aasen.» Serprent av Syn og Segn 1924.
Indrebø, Gustav 1931: «Frå den fyrste målstrevartidi. Kring Henrik Krohn, H.E. Berner og Det Norske Samlaget.» I: Syn og Segn 1931:328‑336 og 406‑430.
Indrebø, Gustav 1932: «Tvo brev fraa Aasta Hansteen um Vinje og maalsaki.» Serprent av Norsk Aarbok 1932.
Indrebø, Gustav 1951: Norsk målsoga. Utgjevi av Per Hovda og Per Thorson. Bergen.
Jahr, Ernst Håkon [1986]: «Kor gammalt er Noreg? Eit sosiopolitisk perspektiv på skriftspråksnormeringa i Noreg på 1800‑talet.» I: Jahr 1992:9‑17. (Fyrst prenta i De nordiske skriftspråkenes utvikling på 1800‑tallet 3. Ideologier og språkstyring. Nordisk språksekretariats rapporter 7. Oslo 1986. s.122‑133).
Jahr, Ernst Håkon 1992: Innhogg i nyare norsk språkhistorie. Novus. Oslo.
Jahr, Ernst Håkon 1993: «Forklaringsmodeller i nyere norsk språkhistorie.» I: A. M. Ivars m fl (red): Språk och social kontext. Meddelanden från institutionen för nordiska språk och nordisk litteratur vid Helsingfors universitet. Serie B:15. Helsingfors. s.121‑136.
Jahr, Ernst Håkon 1994: Utsyn over norsk språkhistorie etter 1814. 2. utg. Novus. Oslo.
Janson, Kristofer 1909: «Henrik Krohn.» I: Henrik Krohn: Skrifter. Vestmannalaget. Bergen. s.5‑34.
Janson, Kristofer 1913: Hvad jeg har oplevet. Livserindringer. Gyldendalske Boghandel – Nordisk Forlag. Kristiania og Kjøbenhavn.
Jensen, P. A. 1863 I-III: Læsebog for Folkeskolen og Folkehjemmet. Udgiven efter offentlig Foranstaltning. Første ‑ Tredie Skoletrin. Cappelen. Kristiania.
Jensøn, Christen [1646]: Den Norske Dictionarium eller Glosebog. Ældre norske Sprogminder III. Utgjevi paa nyom av Den norske kildeskriftkommission ved Torleiv Hannaas. Kristiania 1915.
Jonassen, Mari 1996: Tanke og taktikk. H. E. Berners politiske utvikling i lys av målsak og kvinnesak. Hovudoppgåve i historie. Universitetet i Oslo.
Kelson, John Hofstad 1960: Nationalism in the theater. The Ole Bull theater in Norway and the Abbey Theater in Ireland. A comparative Study. Ann Arbor. Michigan.
Knudsen, Knud [1845]: «Om Lydene, Lydtegnene og Retskrivningen i det norske Sprog.» Nor, Tidsskrift for Videnskab og Literatur (III) 2/1844:39‑122 (skrive og prenta i 1845).
Knudsen, Knud 1850: «Om Norskhed i vor Tale og Skrift.» Norsk Tidsskrift for Videnskab og Litteratur 1850:205‑273.
Knudsen, Knud 1856: Haandbog i dansk‑norsk Sproglære. Abelsted. Kristiania.
Knudsen, Knud 1857: Lærebog i dansk-norsk Sproglære. Abelsted. Kristiania.
Knudsen, Knud 1860: Ogsaa et Forslag til Lettelse af Arbejdet i vore Skoler. Kristiania. (Òg prenta i Norske Universitets‑ og Skole‑Annaler 1862‑63:51‑64.)
Knudsen, Knud 1862: Er Norsk det Samme som Dansk? Indbydelsesskrift til den offentlige Examen ved Kristiania Kathedralskole 1862. Kristiania.
Knudsen, Knud 1867: Det norske målstræv. Kristiania.
Knudsen, Knud 1869: Nogle språk‑ og skolespørsmål. Kristiania.
Knudsen, Knud 1888: Tyskhet i norsk og dansk. Kristiania.
Knudsen, Knud 1937: Livsminner. Barneår og ungdomsår. Utg. av Bymålslaget. Aschehoug. Oslo.
Knudsen, Knud 1980–: Reiseminner. Red. av Bjørn Eithun. Utg. av Bymålslaget (vedlegg til Maal og Minne). Samlaget. Oslo.
Knudsen, Trygve 1923: P. A. Munch og samtidens norske sprogstrev. Gyldendalske Bokhandel. Kristiania.
Knudsen, Trygve 1926: «Opfatningen av bymålene gjennem det 19. århundre. Spredte trekk.» I: Maal og Minne 1926:129‑149.
Knudsen, Trygve 1946: «Om Knud Knudsens 'Haandbog'.» I: Maal og Minne 1946:2‑11.
Knudsen, Trygve 1962: Kapitler av norsk sproghistorie. I. Tiden fra reformasjonen til Holberg. II. Tiåret 1830. Universitetsforlaget. Oslo.
Koht, Halvdan [1903]: «Hans Ross.» I: Koht: Norsk vilje. Noregs Boklag. Oslo 1933:131‑144. (Fyrst prenta i Syn og Segn 1903.)
Koht, Halvdan 1913: «Fraa den fyrste maalstrævstida. Brev fraa Rektor M. Nygaard til Ivar Aasen.» I: Festskrift til William Nygaard i anledning av hans 25‑års jubilæum som forlagsbokhandler. Det Mallingske Bogtrykker. Kristiania.
Koht, Halvdan 1918: «'Maaltankens fader'.» I: Maal og Minne 1918:121‑123.
Kolsrud, Sigurd 1974: Rettskrivingsspursmålet i Danmark og Noreg 1775 til ikring 1814. Skrifter frå Norsk målførearkiv ved Olav T. Beito XXIX. Universitetsforlaget. Oslo – Bergen – Tromsø.
Krokvik, Jostein 1993: Ny Hungrvekja og Jan Prahl. Norsk bokreidingslag. Bergen.
Larsen, Amund B. 1907: Kristiania bymål. Vulgærsproget med henblik på den utvungne dagligtale. Bymålslaget. Kristiania.
Lie, Arne 1966: Folkevennen 1852‑1866. Et opplysningsskrift for folket? Uprenta hovudfagsoppgåve i historie. Universitetet i Oslo.
Liestøl, Knut 1922: «Ivar Aasen og fornorskingi.» I: Maal og Minne 1922:1‑19.
Linge, Ola 1953: Ole Bull. Livshistoria, mannen, kunstnaren. Oslo.
Linneberg, Arild 1992: Norsk litteraturkritikks historie 1770‑1940. Bind II: 1848‑1870. Universitetsforlaget. Oslo.
Longum, Leif 1989: «Norsk» som forskings‑ og studiefag. Historiske perspektiver – aktuelle utfordringer. LNU/Cappelen.
Longva, Ingunn 1984: Jan Prahls «Ny Hungrvekja.» (1858). Språkleg analyse og plassering av boka i landsmålssoga. Uprenta 4‑månadersoppgåve til nordisk hovudfag. Universitetet i Oslo.
Lorentzen, Bernt 1949: Det første norske teater. John Griegs forlag. Bergen.
Lunden, Kåre 1992: Norsk grålysing. Norsk nasjonalisme 1770‑1814 på allmenn bakgrunn. Samlaget. Oslo.
Lundh, Carl 1922: «Nogle wergelandiana.» I: Edda (17) 1922:126‑139.
Lundh, Gregers Fougner 1954: Ny samling af norske ord og talemaader 1806‑1808. Med et anhang. Skrifter fraa Norsk Maalførearkiv ved Sigurd Kolsrud. IV. Oslo.
Løkke, Jakob 1855: Modersmaalets Formlære i udførlig Fremstilling. Johan Dahl. Kristiania 1855.
Marum, Reidar A. 1944: Teaterslag og pipekonserter. Cammermeyer. Oslo.
Mauland, Torkell 1908: «Det norske samlaget 1868‑1908.» I: Syn og Segn 1908:226‑262.
Midttun, Olav [1916]: «Bjørnson og Vinje.» I: Midttun: Menn og bøker. Litterære utgreiingar. Samlaget. Oslo. 1963:38‑81. (Fyrst prenta i Til Gerhard Gran 9. december 1916 fra venner og elever. Aschehoug. Kristiania 1916.)
Midttun, Olav 1921: «Eit 65‑aarsminne og eit ukjent Vinje‑dikt. Teaterstriden 1856.» I: Syn og Segn 1921:226‑232.
Midttun, Olav 1960: A. O. Vinje. Samlaget. Oslo.
Midttun, Olav 1968: «Bergens‑målmenn og Vestmannalaget i 1860‑70‑åra.» I: Midttun: Mål og menn. Samlaget. Oslo 1968:106‑115.
Moe, Gunnar 1975: Ole Vig. Folkeopplysningsmann og lærer i språkhistorisk lys. Uprenta hovudfagsoppgåve i nordisk. Universitetet i Oslo.
Monrad, Marcus Jacob 1845: «Om Philosophiens Betydning for Nationaliteten.» I: Nor, Tidsskrift for Videnskab og Literatur (III) 3/1845:104‑122.
Monrad, Marcus Jacob 1854: «Om Theater og Nationalitet og om en norsk dramatisk Skole.» I: Norsk Tidsskrift for Videnskab og Litteratur 1854‑55:1‑33.
Munch, P. A. [1832]: «Norsk Sprogreformation.» I: Hanssen (red) 1969:180-191. (Fyrst prenta i Vidar 1832.)
Munch, P. A. [1848]: «Anmeldelse. Den norske Folkesprogs Grammatik af Ivar Aasen. Udgivet paa det kongelige norske Videnskabs‑selskabs Bekostning.» I: Myhren (red) 1975:24‑38. (Fyrst prenta i Norsk Tidsskrift for Videnskab og Litteratur 1848:282‑298.)
Munch, P. A. 1873‑76: Samlede Afhandlinger. I‑IV. Udgivne efter offentlig foranstaltning af Gustav Storm. Christiania.
Munch, P. A. 1955: Lærde brev fraa og til P. A. Munch. II. Utgj. av Universitetet i Oslo.
Myhren, Magne (red) 1975: Ei bok om Ivar Aasen. Språkgranskaren og målreisaren. Samlaget. Oslo.
Mykland, Knut 1955: Trondheim bys historie III. Fra Søgaden til Strandgaten 1807‑1880. Trondheim.
Mykland, Knut 1977: Gjennom nødsår og krig. 1648‑1720. Norges historie, bind 7. Cappelen. Oslo.
Nagel, Anne‑Hilde 1980: «Oversikter, årstall, tabeller.» I: Norges historie, bind 15. Cappelen. Oslo.
Nerbøvik, Josten 1979: Bondevener og andre uvener. Ein studie frå Telemark. Samlaget. Oslo.
Nerbøvik, Jostein 1993: Norsk historie 1870‑1905. Frå jordbrukssamfunn mot organisasjonssamfunn. Samlaget. Oslo.
NBL 1923-1983: Norsk Biografisk Leksikon. I-XIX. Aschehoug. Kristiania/Oslo.
NFL 1885-1908: Norsk Forfatter‑Lexikon 1814‑1880. I‑IV. Kristiania. 
Nielsen, Kjell Aage og D. Rødningen 1985: Den norske folkeskole (1852‑1856) Et skoleblad med språkprofil. Uprenta 4‑månadersoppgåve til nordisk hovudfag. Universitetet i Oslo.
Nielsen, Yngvar 1910: En Christianiensers Erindringer fra 1850‑ og 60‑Aarene. Gyldendalske Boghandel – Nordisk Forlag. Kristiania og Kjøbenhavn.
Nordby, Trond 1991: Det moderne gjennombruddet i bondesamfunnet. Norge 1870-1920. Universitetsforlaget. Oslo.
Norsk Allkunnebok. I-X. 1948-64.
Norsk Ordbok. Ordbok over det norske folkemålet og det nynorske skriftmålet. I‑III. 1966‑95. Samlaget. Oslo.
Nygaard, Rolf R. 1945: Fra dansk‑norsk til norsk riksmål. Rettskrivningsstrevet i bokmålet inntil 1907. Tanum. Oslo.
Nynorskordboka. 1993. Samlaget. Oslo.
Olsen, Magnus 1911: «Filologien.» I: Det kongelige Frederiks Universitet 1811‑1911. Festskrift. II. Aschehoug. Kristiania.
Ording, Fr. 1927: Henrik Ibsens vennekreds. Det lærde Holland. Et kapitel av norsk kulturliv. Grøndahl & Søn. Oslo.
[Prahl, Jan] 1858: Ny Hungrvekja. J. D. Beyer. Bergin.
Pryser, Tore 1982: Gesellar, rebellar og svermarar. Om «farlege folk» kring 1850. Vår nære fortid. Samlaget. Oslo.
Pryser, Tore 1990: Norsk historie 1800‑1870. Frå standssamfunn mot klassesamfunn. Samlaget. Oslo.
Ramus, Jonas [1698]: Ordsamling. Norderhov 1698. Skrifter fraa Norsk Maalførearkiv ved Sigrud Kolsrud. Oslo 1956.
Randen, Olav (red) 1996: Ivar Aasen i samtid og notid. Ein studiering utarbeidd av Noregs Mållag. Noregs Mållag. Oslo.
Rask, Rasmus 1826: Forsøg til en videnskabelig dansk Retskrivningslære med hensyn til Stamsproget og Nabosproget. København.
Refsum, Helge 1941: «Eilert Sundt, språksaken og bygdemålene.» I: Maal og Minne 1941:67‑81.
Robins, R. H. 1991: A Short History of Linguistics. 3. utg. Longman. London–New York.
Romaine, Suzanne 1988: Pidgin & Creole Languages. Longman. London–New York.
[Ross, Hans] 1860: Europe as it ought to be at the end of 1861. London.
Ross, Hans 1909: Race. Nation. Sprog. 'Den 17de Mai's Prenteverk. Kristiania.
Rudler, Roderick 1969: «Vinje som teatermeldar.» I: Syn og Segn 1969:170‑175.
Ræder, Trygve 1935: Ernst Sars. Gyldendal Norsk Forlag. Oslo.
Røkke, Olav 1930: Olav Jakobsson Høyem. Norsk folkelesnad II. Nidaros Folkeskriftnemnd. Nidaros.
Sandøy, Helge 1990: «Språkhistorie – forsking og formidling.» I: Mål og Makt 3-4/1990:12-26.
Sanness, John 1959: Patrioter, intelligens og skandinaver. Norske reaksjoner på skandinavismen før 1848. Universitetsforlaget. Oslo.
Seip, Anne‑Lise 1975: Vitenskap og virkelighet. Sosiale, økonomiske og politiske teorier hos T. H. Aschehoug 1845 til 1882. Gyldendal. Oslo.
Seip, Anne‑Lise 1995: «Kunnskap i nasjonens tjeneste. Dannelsesidealer og utdanningspolitikk i Norge 1830‑70.» I: Høydal (red) 1995:27‑42.
Seip, Didrik Arup [1913]: «Storm Munchs 'Saga' og den første målstrid i Norge.» I: Seip 1954a:30‑45. (Fyrst prenta i Festskrift til professor Alf Torp 1913:122‑136.)
Seip, Didrik Arup 1914: Norskhet i sproget hos Wergeland og hans samtid. Aschehoug. Kristiania.
Seip, Didrik Arup 1916: «Om skriftsprog og norsk uttale før 1800.» I: Maal og Minne 1916:129-146.
Seip, Didrik Arup 1924: «Fra ordskiftet om norsk språk 1830‑1850.» I: Maal og Minne 1924:135‑152.
Seip, Didrik Arup 1936a: «Norske oversettelser av og norsk korrespondanse om 'En finsk bondepiges kjærlighedssang'.» I: Edda (36) 1936:83‑116.
Seip, Didrik Arup 1936b: «Fra målstriden i 1852‑53, og et innlegg av professor Chr. Hansteen.» I: Maal og Minne 1936:97‑125.
Seip, Didrik Arup 1947: Fornorskningen av vårt språk og forutsetningene for den. 2. utg. Skandinavisk kulturforlag. Oslo.
Seip, Didrik Arup 1954a: Gjennom 700 år. Fra diskusjonen om norsk språk. Fabritius & Sønners Forlag. Oslo.
Seip, Didrik Arup 1954b: «Norsk teaterspråk før 1850.» I: Seip 1954a:46‑66. (Fyrst prenta i Aftenposten nr 97, 99, 101 og 103/1954.)
Seip, Didrik Arup 1968: Norsk og nabospråkene i slutten av middelalderen og senere tid. 2. utg. Aschehoug. Oslo.
Seip, Jens Arup 1974: Utsikt over Norges historie. Bind 1: Tidsrommet 1814-ca. 1860. Gyldendal. Oslo.
Sejersted, Francis 1978: Den vanskelige frihet. 1814‑1851. Norges historie, bind 10. 2. oppl. 1986. Cappelen. Oslo.
Siegel, Jeff 1985: «Koines and koineization.» I: Language in society (14) 1985:357‑378.
Skard, Vemund [1949]: Frå Dølen til Fedraheimen. 2. oppl. Oslo 1972.
Skard, Vemund 1977: Norsk språkhistorie. Bind 2 – 1523‑1814. 2. utg. Universitetsforlaget. Oslo – Bergen – Tromsø.
Skard, Vemund 1979: Norsk språkhistorie. Bind 4 – 1884‑1907. 2. foreløpige utg. Universitetsforlaget. Oslo – Bergen – Tromsø.
Skard, Vemund 1980: Norsk språkhistorie. Bind 3 – 1814‑1884. 2. foreløpige utgave. Universitetsforlaget. Oslo – Bergen – Tromsø.
Skautrup, Peter 1947: Det danske sprogs historie II: Fra unionsbrevet til danske lov. Gyldendalske Boghandel – Nordisk Forlag. København.
Skautrup, Peter 1953: Det danske sprogs historie III: Fra Holbergs komedier til H. C. Andersens eventyr. Gyldendalske Boghandel – Nordisk Forlag. København.
Skirbekk, Sigurd 1993: «Når fortolkningseliten kommer til kort.» I: Samtiden 5/1993:73-78.
Sletten, Vegard 1986: Christopher Bruun. Einsleg stridsmann. Novus. Oslo.
Smith, Anthony D. 1983: Theories of Nationalism. Holmes & Meier. New York. 2. utg.
Smith, Anthony D. 1991: National Identity. Penguin. London.
Sommer, Eirik M. Torvaldsson [1857]: Soga‑Visor om de norske Konungar og de største Hend i Norrig i den hedenske Tidi tel Haaken Jarl sit Fall. Trondhjem. Ny utg. med nokre upplysningar um bokskrivaren ved Anton Aure. Gamle norskmaalsskrifter III. Risøyr 1921.
Sommer, Eirik M. Torvaldsson 1862: Noregs Saga i Stuttmaal. Elder Fortelning um dei største Tilburdarne med Nordmennerne og deira Tilstand i Norig gjenom Forntidi til vaare Dagar. P. T. Mallings Forlagsboghandel. Christiania.
Stegane, Idar [1984]: «Mot ei nynorsk litterær offentlegheit 1850‑1915.» I: Eigenproduksjon 22/1984. 3. oppl. 1991.
Steinfeld, Torill 1986: På skriftens vilkår. Et bidrag til morsmålsfagets historie. LNU/Cappelen.
Strømme, Sigmund 1958: «Fra filantropi til folkerørsle I.» I: Rolf N. Nettum m fl (red): Folkelig kulturarbeid. Det frivillige folkeopplysningsarbeidet i Norge. Universitetsforlaget. Oslo.
Søilen, Oddmund 1982: «Målsyn og kulturbrytninger rundt århundreskiftet.» I: Eigenproduksjon 13-14/1982:38‑75.
Søilen, Oddmund 1983: «J. E. Sars og norsk språkhistorie.» I: Maal og Minne 1‑2/83:60‑81.
Sørensen, Øystein 1988: Anton Martin Schweigaards politiske tenkning. Universitetsforlaget. Oslo.
Sørlie, Mikjel 1954: «Om arbeidet for et norsk scenespråk ved 'Det norske Theater' i Bergen.» I: Maal og Minne 1954:208‑217.
Thorkildsen, Dag 1995: Nasjonalitet, identitet og moral. KULTs skriftserie nr. 33. Norges Forskingsråd. Oslo.
Thrane, Marcus 1949: Marcus Thrane og Thraniterbevegelsen. Artikler av Marcus Thrane. I utvalg ved og med innledning av Hans Johansen. Tiden. Oslo.
Torjusson, Aslak 1977: Den norske folkehøgskulen. Opphav og grunnlag. Samlaget. Oslo.
Torp, Arne og Lars S. Vikør 1993: Hovuddrag i norsk språkhistorie. Ad Notam Gyldendal. Oslo.
Trudgill, Peter 1986: Dialects in Contact. Basil Blackwell. Oxford.
Try, Hans 1979: To kulturer, en stat. 1851‑1884. Norges historie, bind 11. Cappelen. Oslo.
Tylden, Per [1945]: «Romantisk syn og realistisk sans i Ivar Aasens målgransking og utforming av landsmålet.» I: Tylden: Tidi kjem aldri att. Kåseri og utgreiingar. Noregs Boklag. Oslo. s.112‑127. (Fyrst prenta i Syn og Segn 1945:311‑323.)
Vannebo, Kjell Ivar 1984: En nasjon av skriveføre. Om utviklinga fram mot allmenn skriveferdighet på 1800‑tallet. Oslo‑studier i språkvitenskap II. Novus. Oslo.
Venås, Kjell 1986: «Om utviklingslære og junggrammatikk i Noreg.» I: De nordiske skriftspråkenes utvikling på 1800-tallet 3. Ideologier og språkstyring. Nordisk språksekretariats rapporter 7. Oslo. s.84‑92.
Venås, Kjell 1990 (red): Den norske morgonblånen. Tekster på norsk frå dansketida. Novus. Oslo.
Venås, Kjell 1993a: «Ivar Aasen, språksaka og framvoksteren av ein norsk nasjonal identitet.» I: Mål og Makt 1‑2/1993:33‑46.
Venås, Kjell 1993b: «Prahl inn frå kulden.» [Melding av Krokvik 1993.] I: Dag og tid 16.12.1993.
Vig, Ole 1859: Enkelte af Ole Vigs Arbeider til Folkelæsning. Ved O. Arvesen. Abelsted. Christiania.
Vig, Ole 1924: Skrifter i utval II. Lunde & Co. Bergen.
Vigfússon, Gudbrandur 1990: Ein islending i Noreg. Ei reiseskildring frå 1854. Oplandske Bokforlag. Hamar.
Vik, Oddmund 1890: Ole Bull. Litlere. Bergen.
Vikør, Lars S. 1988: Språkplanlegging. Prinsipp og praksis. Novus. Oslo.
Vikør, Lars S. 1989: «Fagdebatt og fagfornying.» I: Eigenproduksjon 35/1989:83-88.
Vikør, Lars S. 1990: «Liner i nyare norsk språkhistorie.» I: Eigenproduksjon 37/1990:1‑116.
Vikør, Lars S. 1993, «Jan Prahl ‑ ein norrøn målstrevar.» [Melding av Krokvik 1993] I: Språklig Samling 4/1993:14‑16.
Vikør, Lars S. 1994: «Korfor fekk vi språkstrid? Forklaringsmodellar i nyare norsk språkhistorie.» I: Johan Myking, Helge Sandøy og Ivar Utne (red): Helsing til Lars Vassenden på 70-årsdagen. Nordisk institutt. Bergen. s.217‑224.
Vinje, Aasmund O. 1969: Brev. Ved Olav Midttun. Samlaget. Oslo.
Vinje, Aasmund O. 1970: Dølen. Eit vikublad. 1858‑1870. I-IV. Utgåve ved Reidar Djupedal. Noregs Boklag. Oslo.
Vinje, Aasmund O. 1993: Skrifter i samling. I‑VI. Samlaget. Oslo.
Vinje, Finn‑Erik 1978: Et språk i utvikling. Noen hovedlinjer i norsk språkhistorie fra reformasjonen til våre dager. Aschehoug. Oslo.
Vinje, Finn‑Erik 1984: «'Damer sier kjød.' Dannet dagligtale den gang og nå.» I: Bernt Fossestøl m fl (red) 1984: Festskrift til Einar Lundeby 3. oktober 1984. Novus. Oslo. s.211‑235.
Vislie, Vetle 1890: A. O. Vinje. Litleré. Bergen.
[Wergeland, Henrik] [1835]: «Om norsk Sprogreformation.» I: Hanssen (red) 1969:192-217. (Fyrst prenta i Bondevennen (1) 1835:132-167. Skrive i 1832.)
Waage, Peter Normann 1993: Jeg, vi og de andre. Om nasjoner og nasjonalisme i Europa. Cappelen. Oslo.
Wallem, Fredrik B. 1916: Det norske Studentersamfund gjennem hundrede aar. I‑II. Aschehoug. Kristiania.
Walton, Stephen J. 1984: «Innleiding.» I: Aasen 1984:7‑51.
Walton, Stephen J. 1987: Farewell the Spirit Craven. Ivar Aasen and national romanticism. Samlaget. Oslo.
Walton, Stephen J. 1990a: «Kva er ein nasjon?.» I: Mål og Makt 1/1990:1‑24.
Walton, Stephen J. 1990b: «Ivar Aasen: Klassereisar eller målreisar?.» I: Mål og Makt 3‑4/1990:27‑43. (Òg prenta i Eigenproduksjon 43/1991:1‑22.)
Walton, Stephen J. 1991: Ivar Aasens nedre halvdel. Samlaget. Oslo.
Østerud, Øyvind 1984: Nasjonenes selvbestemmelsesrett. Søkelys på en politisk doktrine. Universitetsforlaget. Oslo – Bergen – Stavanger – Tromsø.
Østerud, Øyvind 1994: Hva er nasjonalisme? Universitetsforlaget. Oslo.
Østgaard, N. R. [1852]: En fjeldbygd. Billeder fra Østerdalen. Feilberg & Landmarks Forlag. Christiania. 6. oppl. 1903.
Øverås, Asbjørn 1949: Frederik Moltke Bugge. Kulturarbeid og kulturstrid i 1830‑40‑åra. I‑II. Aschehoug. Oslo.
Øverås, Asbjørn 1950: Ivar Aasen og Frederik Moltke Bugge ‑ Det Kgl. Norske Videnskabers Selskab. Ei minneskrift. Aschehoug. Oslo.
Aarnes, Sigurd Aa. 1983: «Nasjonen finner seg selv.» I: Norges kulturhistorie. IV. Oslo. s.127‑150.
Aasen, Ivar 1846: «Om en Ordbog over det norske Almuesprog samt en dertil hørende Grammatik.» I: Det Kongelige Norske Videnskabers‑Selskabs Skrifter i det 19de Aarhundrede (4) 1846:53‑96.
Aasen, Ivar 1848: Det norske Folkesprogs Grammatik. Kristiania.
Aasen, Ivar 1850: Ordbog over det norske Folkesprog. Kristiania.
Aasen, Ivar [1836]: «Om vort Skriftsprog.» I: Aasen 1984:53‑57. (Fyrst prenta i Syn og Segn 1909. Skrive 1836.)
Aasen, Ivar [1853]: Prøver af Landsmaalet i Norge. Christiania. 3. utg. Vestanbok. Voss 1985.
Aasen, Ivar [1856]: Norske ordtak. 3. utg. Vestanbok. Voss 1989.
Aasen, Ivar [1857]: «Om Dannelsen og Norskheden.» I: Aasen 1912 III:66‑108. (Fyrst prenta i Folkevennen (VI) 1852:419‑460.)
Aasen, Ivar [1859]: «Minningar fraa Maalstriden um Hausten 1858» I: Aasen 1984:120-155. (Fyrst prenta i Dølen nr.18-23, 20.02.-27.03.1859.)
Aasen, Ivar [1864]: Norsk Grammatik. 3. utg. Universitetsforlaget. Oslo 1965.
Aasen, Ivar [1873]: Norsk Ordbog med dansk Forklaring. 4. utg. Vestmannalaget. Christiania 1918.
Aasen, Ivar [1885]: «Bidrag til vort Folkesprogs Historie.» I: Norsk Folkemål. Grunnskrifter og innlegg gjennom hundre år. Til Halvdan Koht på åttiårsdagen 7. juli 1953. Samlaget. Oslo 1953. s.17‑50.
Aasen, Ivar 1911‑12: Skrifter i Samling. I‑III. Gyldendalske Boghandel – Nordisk Forlag. Kristiania og Kjøbenhavn. Red. av Knut Liestøl.
Aasen, Ivar [1854]: «Grundtanker til en Afhandling om en norsk Sprogform.» I: Maal og Minne 1917:4‑33 v/Knut Liestøl. (Skrive 1854.)
Aasen, Ivar [1925]: Norsk maalbunad. Samanstilling av norske ord etter umgrip og tyding. 2. utg. Med innleiding av Sigurd Kolsrud. Oslo. Norsk Bokreidingslag. Bergen 1975.
Aasen, Ivar 1957‑60: Brev og Dagbøker. I‑III. Ved Reidar Djupedal. Samlaget. Oslo.
Aasen, Ivar 1984: Om grunnlaget for norsk målreising. Seks artiklar av Ivar Aasen med innleiding av Stephen J. Walton. Vestanbok. Voss.

Namneliste

Amundsen, Leiv  158, 189
Andersen, Peder R.  141, 212
Anderson, Benedict  20, 22, 23, 27
Andresen, Anton Fredrik  48, 86
Apelseth, Arne  3, 15, 22, 50, 230‑232, 241, 242, 376, 394, 395
Arbo, Axel  296‑299, 336, 374
Arvesen, Olaus  218
Asbjørnsen, Peter Christen  55, 139, 152, 154, 174, 196, 228, 289, 301, 319, 325, 364, 381
Aschehoug, Torkel  203, 204
Aure, Anton  262, 350
Baden, Jacob  55, 304
Bang, Anthon  152, 195, 197, 210, 222‑225, 373
Bang, Anton Christian  223
Bau, Edvard  223
Becker, Reinhold von B.  325
Berg, Jens Chr.  54
Berg, Thoralf  65, 100, 103, 104, 110‑112, 120, 124, 130‑132, 134, 135, 321
Berge, Kjell Lars  31
Bergh, Gerhard  190, 211, 219
Bergh, Peter Wilhelm  106, 109
Bergsgård, Arne  274, 275, 277‑279, 297
Berlin, Nils Johan  206
Berner, Hagbard Emanuel  304, 333, 334, 338, 339, 365, 367
Beyer, Edvard  223, 271
Birch-Reichenwald, Christian  303
Birkeland, Michael  174, 333, 337
Bjerregaard, Henrik Anker  111
Bjørke, O. J.  214
Bjørklund, Oddvar  99, 109, 379
Bjørnson, Bjørnstjerne  14, 61, 66, 91, 102, 103, 113, 116, 117, 174, 201, 264, 288, 296, 301, 314, 320, 342, 343, 344, 345, 368, 371, 373, 381
Blanc, Tharald Høyerup  15, 93‑96, 100‑103, 105, 113‑117, 124‑126, 133
Bleken, Brynjulv  45, 61, 65, 66, 68, 80, 82, 182, 201, 361
Blix, Elias  340
Block, S. N. J.  55
Blytmann (dansk skodespelar)  101
Blytt, Peter  216, 343
Bondevik, Jarle  174-175, 189, 231, 233, 325, 331
Bondevik, Atle  296-297, 341, 343‑345
Bopp, Franz  233, 309, 325
Borgaard, Carl  100‑103
Botten-Hansen, Paul  4, 147, 173‑175, 178‑180, 183, 184, 187‑190, 198, 201, 259, 264, 266, 274, 279, 288, 289, 300, 301, 326, 332, 333, 368, 371, 373, 377, 388
Bournonville, Auguste  110
Boye, Johannes  55
Boyesen, Einar  218
Brandt, Fredrik  206
Bretteville, Christian  100, 384
Broch, Theodor  100, 350
Brorson, Hans Adolf  212
Brun, Hans  86, 206, 214
Brun, Louise  113
Brun, Nordahl  48
Brunstad, Endre  12, 15, 26, 27, 228
Bruun, Christopher  365, 367, 390
Brømel, August Theodor  114, 128, 371
Buckle, Henry  278, 311
Bugge, Frederik Moltke  151, 156-162, 164-165, 167, 203, 209-211, 228, 252, 254, 257, 323, 336, 347-349, 355, 373, 383
Bugge, Ove  211
Bugge, Sophus  175-176, 198-201, 267, 298, 326, 333, 373, 388
Bull, Francis  343-344
Bull, Maria (f. Midling)  113
Bull, Ole  96, 98‑100, 113‑117, 124‑126, 128, 216, 253, 274, 342‑343, 370-371
Bødtker, Job Christian Dischington Elster  193
Bøgh, Erik  96, 97
Børgerssøn, Oluf  34
Chambers, J. K.  25
Christophersen, Halfdan Olaus  118, 182, 219
Clausen, Peter Andreas  176‑178, 201, 373, 376
Collin, Christen  344
Conradi, Gottfried  110, 111
Cronborg, Jens  110, 111, 371
Dahl, Helge  65‑67, 69, 86, 185, 190, 193, 348
Dahl, Ottar  228, 306, 308, 311
Dahm, Nathalie  100
Dalen, Arnold  221, 351
Dante Alighieri  22, 121
Darre, Hans Jørgen  142, 211, 218, 348, 349
Darwin, Charles  309, 311
Davidsen, H.  217
Deutsch, Karl W.  23
Djupedal, Reidar  15, 105, 112, 157, 161, 188, 206‑208, 223, 233, 254, 257, 263, 264, 274, 298, 300, 304, 312, 325, 331, 334, 335, 338, 339, 341, 342, 346, 348, 354, 363
Dyrvik, Ståle  34
Daa, Ludvig Kristensen  43, 44, 57, 58, 61, 63, 64, 69, 70, 73, 88, 112, 239, 254‑256, 263, 277, 305‑309, 313, 333, 340, 341, 396
Daae, Ludvig L. (Kristiania)  174, 308, 333, 336
Daae, Ludvig L. (Solnør)  189, 230-231, 266-267, 274, 299, 335, 337, 361-362, 364
Edwards, John  25
Engelstoft, Laurids  48
Fahlstrøm, Alma  341
Falk, Hjalmar  310
Faye, Jørgen  117
Feragen, Andreas M.  210, 211, 213, 219
Fichte, Johann Gottlieb  47
Fishman, Joshua  49
Fjørtoft, Olaus J.  296, 297, 310, 346, 380, 390
Fossestøl, Bernt  47, 175
Framnes, Hallvard  3, 15, 262
Friis, Johan  110, 204, 206
Frisvold, Øivind  112
Garborg, Arne  48, 234, 288, 310, 390
Gellner, Ernest  18‑21, 395
Gjessing, Gustav Antonio  296-297, 299, 334-335, 374
Gjessing, Mads Dahl  261
Gjessing, Mathias Dahl  254, 258-262, 264, 356, 364, 369, 373-374
Goethe, Johann Wolfgang von  121
Grave (stortingsmann)  302
Gregersen, Frans  27
Greve, A. W.  230
Grieg, Georg  343‑345, 374
Grimm, Jacob  174, 186, 227, 228, 233, 278, 309, 325, 336
Gripsrud, Jostein  264, 395
Groven, Lars  351
Grundtvig, N. F. S.  49, 63, 86, 140, 142, 143, 146, 204, 206, 212, 237, 348
Grøndal, A.  213, 214
Gutenberg, Johann  23
Habermas, Jürgen  92, 332
Hagtvet, Bernt  19
Hallager, Laurents  51, 52, 196, 232, 387
Halling, Honoratius  115, 203
Hannaas, Torleiv  51, 271, 331, 341, 344
Hansen, Maurits  58, 61, 63, 70, 73, 75, 81
Hanssen, Olaf  312, 351
Hansteen, Christopher  152, 166, 367, 374, 384
Hansteen, Aasta  301, 327
Hanto, Kristian Ihle  310
Harring, Harro  109, 279
Hauge, Andreas  347
Hauge, Ingard  95, 393, 397
Hauge, Hans Nielsen  347
Hauge, Niels  67, 254, 256-257, 259
Haugen, Einar  33, 99, 113, 233, 234, 236, 267, 363
Haugland, Kjell  15, 60, 208, 217, 221, 222, 273
Hegel, Georg Wilhelm Friedrich  59, 120
Hektoen, L.  219
Helliesen, Henrik  384
Herder, Johan Gottfried  47
Herresthal, Harald  98
Heyerdal, Gerd Høst  337
Heyerdal, Hieronymus  140-141
Hielm, Jonas Anton  33, 38, 54
Hobsbawm, Eric  21
Hodne, Ørnulf  48
Holberg, Ludvig  48, 166, 173
Holm‑Olsen, Ludvig  50, 335, 337
Holmboe, Christopher Andreas  235, 252-253, 336
Holmboe, Hans  158
Holte, P.  217
Hougen, Engebret  213, 215, 217-218, 373, 377
Hougen, Fredrik  210-211, 213, 217-218, 373, 377
Hougen, Frik  209, 212-214
Hougen, Paal  213, 217-218, 373, 377
Hovdan, Peder  212-213, 217, 259, 262
Hovdhaugen, Even  23, 50
Humboldt, Wilhelm von  47
Husby, Åshild Høyem  21, 351-352
Hutchinson, John  20, 49
Høverstad, Torstein  140-141, 143, 147, 151, 178, 180, 188, 204, 206, 209‑211, 213‑215, 220, 237, 257, 262, 337, 348, 369
Høydal, Reidun  221, 222
Høyem, Olav Jakobsson  21, 296, 314, 324, 346, 349, 351‑353, 356, 367, 368, 374, 390, 394
Haarberg, Jon  15, 279, 288, 289, 300, 301
Ibsen, Henrik  103, 112, 116, 173, 174, 199, 201, 289, 296, 332, 333, 371, 373
Indrebø, Gustav  29-30, 35, 48‑52, 63, 64, 234-235, 249‑252, 327, 337, 341, 354
Iversen, Ragnvald  32
Jaabæk, Søren  302, 303, 380, 397
Jahr, Ernst Håkon  11, 15, 39, 40, 45, 80, 194
Janson, Kristofer  341, 345, 374
Jensen, Fritz  113-114
Jensen, Peter Andreas  216, 300, 350
Jensøn, Christen  50-51
Jervell, Joseph  210
Jonassen, Mari  304
Juel, Niels  335, 342, 375, 377
Just, Amalie Beate  110, 261, 287, 381
Kelson, John Hofstad  114
Keyser, Rudolf  207, 214, 228, 260, 267, 271, 274, 305, 308, 334, 336, 337, 341, 388
Kingo, Thomas Hansen  212
Kjerulf, Halfdan  96
Klingenberg, Gyda  100, 103-106
Klingenberg, Johannes B.  104-105, 107, 110-111, 131, 371
Klingenberg, Ragnvald  105, 123, 126, 371
Kloss, Heinz  12, 26, 42
Knudsen, Trygve  15, 32-39, 65, 79, 87, 112, 156, 166, 170-172, 186, 189, 200
Koht, Halvdan  57, 299, 306, 311, 336, 341, 344, 345
Kolsrud, Sigurd  57
Krag, Hans Peter Schnitler  218, 377
Krogh, Otto Theodor  170, 257, 258
Krohn, Georg Herman  340-343, 345, 374
Krohn, Henrik  117, 273, 295, 326‑328, 341‑346, 354, 374, 390, 394, 397
Krokvik, Jostein  217, 271, 272, 296, 300, 341
Lamartine, Alphonse de  99
Landstad, Magnus Brostrup  212, 302, 314, 316, 364, 373, 375
Langberg, Lorents Christian  100
Larsen (tollbetjent, Harøy)  206
Larsen, Amund B.  37, 42, 43
Larsen, Carl Frederik  349
Lassen, Hartvig  288, 381
Lie, Arne  38, 202, 204‑206, 223
Liestøl, Knut  206, 207, 302, 364
Lillejord, Knud  221
Lindeman, Just  110
Linge, Ola  98‑100, 113, 116
Linneberg, Arild  13, 15, 93, 105, 106, 109, 118, 288, 289, 332
Longum, Leif  15, 337
Longva, Ingunn  271, 272
Lorentzen, Bernt  113‑117
Lous, Martin Christian Theodor  216
Lunden, Kåre  15, 17, 20, 33
Lundh, Carl  53
Lundh, Gregers Fougner  52-53, 249
Luther, Martin  212
Løken, K.  19
Løkke, Jakob  38, 158, 173‑178, 181, 182, 186, 198‑201, 326, 333, 373, 388
Løvenskiold, Severin  303
Magelssen, Hans Gynther  141
Malling, Ove  30, 300
Margrete (dronning)  29
Marum, Reidar A.  94
Mauland, Torkell  337
Meidell, Ditmar  108, 111, 279, 288, 371, 373
Mejdell, Christian Henrik Nicolai  285
Midttun, Olav  15, 97, 102, 285, 288, 335, 341, 344
Minogue, Kenneth  59, 398
Moe, Gunnar  140-143, 145-154, 188
Moe, Jørgen  55, 96, 139, 154, 196, 228, 301, 373
Molbech, Christian  48, 49, 55, 56, 196, 363
Monrad, Marcus Jacob  9, 37, 48, 77, 87, 101, 110, 111, 118‑126, 132, 136, 160, 165, 182‑185, 195, 196, 201, 204, 206, 208, 214, 216, 228, 239, 254‑256, 264, 280‑287, 291, 293, 301, 368, 371, 372, 373, 374, 381, 386, 387, 398
Monsen, Christian  251
Mortensen, Martin  110
Müller, Max  309-311, 388
Müller, Peter Erasmus  54
Munch, Andreas  96
Munch, Peter Andreas  14, 36, 38, 54, 55, 57, 59, 65, 76, 77, 118, 146, 152, 156, 165‑179, 181, 182, 184, 189, 190, 200, 201, 229, 233, 234, 249‑253, 257, 260, 269, 272, 280, 287, 301, 309, 312, 316, 317, 319, 326, 336, 337, 344, 359, 363, 368, 372, 373, 383, 387, 388, 394
Mykland, Knut  34, 352
Myllarguten (sjå Øygarden, Torgeir Augundson)
Møinichen, Erik  100
Nagel, Anne‑Hilde  34, 44
Nerbøvik, Josten  15, 118, 377, 380, 397
Neumann, Jacob  228, 230, 231
Nielsen, Kjell Aage  140, 147, 152, 154-155
Nielsen, Yngvar  158, 333, 339, 340, 347, 369
Nissen, Hartvig  203-204, 206, 208
Nissen, Nils Kristian  206
Nordby, Trond  394, 395
Nyblinn, Daniel G.  107
Nygaard, Marius  262, 268, 269, 271‑273, 292, 299, 300, 327‑329, 335, 336, 340, 341, 343, 344, 345, 355, 364, 365, 369, 374, 389
Nygaard, Rolf R.  58, 64
Olsen, Julius  93
Olsen, Magnus  334, 336-337
Olsen, Rolf  100-101
Olufsen, Oluf Chr.  53
Ording, Fr.  173, 174, 308, 333, 336
Pedersen, Absalon  34
Persen (sokneprest, Stokksund)  349
Petersen, Clemens  301
Petersen, Niels Mathias  48, 56, 82, 188
Petersen, Richard  111, 129-131, 134-135, 370
Petersen, Siegwart  299, 364
Pillarviken, Hans Hansen  218
Pontoppidan, Erik  52
Prahl, Jan Henrik Fasmer  117, 207, 267, 268, 271‑273, 292, 296, 299, 300, 314, 335, 336, 341‑343, 345, 374, 389, 390
Prichard, J. C.  306
Pryser, Tore  95, 99, 109, 209, 210, 244, 378
Quarme, Nils Johannes  106, 107
Qvam, Peder  339
Rahbek, Knud Lyne  55
Ramus, Jonas  32, 52
Rasch, Halvor  204
Rask, Rasmus  49, 56, 58, 63, 64, 69‑71, 73, 80, 81, 88, 140, 148, 151, 152, 186, 227, 228, 233, 306, 309, 310, 325
Reffling, C. J.  99
Refsum, Helge  208
Reiersen, Knud  66
Reitan, Anders  218, 219, 221‑223, 298, 356, 373, 374, 390, 394
Riis, Claus Pavel  100, 105, 107
Robins, R. H.  47, 59, 309, 310
Roggen, Berhard  112, 254‑256
Romaine, Suzanne  40
Roosen, Carl Bonaparte  99
Rosenberg, Carl  301
Rosing, Hans Anton  206
Ross, Hans  304‑311, 334, 336‑341, 374, 388
Rudler, Roderick  103
Rydqvist, Johan Erik  325
Rygh, Oluf  174, 308, 309, 336
Ræder, Trygve  311
Rødningen, Dagfinn  140, 147, 152, 154, 155
Røkke, Olav  349, 351, 352
Røst, Olaf Christophersen  109, 219, 223, 224, 327, 329, 330, 356, 374, 390
Rötscher (tysk dramaturg)  133
Sagen, Lyder  108, 109, 179, 228, 230, 256, 274, 314, 315, 319, 353, 362
Sandøy, Helge  15
Sanness, John  57, 63, 64, 306
Sars, Johan Ernst  174, 304, 311, 333
Scharfvebagchen, Ohle Ohltzén  240
Schjøtt, Steinar  310
Schleicher, August  309, 310
Schnabel, Marcus  51
Schweigaard, Anton Martin  118, 158, 394
Schübeler, Frederik  178, 206, 364
Schøning, Gerhard  50
Seip, Anne‑Lise  15, 193, 203-204
Seip, Didrik Arup  15, 31-33, 52, 54, 57-58, 63-64, 66, 68, 72, 80, 94, 96, 161, 165-166, 194, 251, 305, 335, 361, 367, 369, 384
Seip, Jens Arup  35, 370, 385
Sejersted, Francis  92, 93, 95
Sexe, Sjur  161, 375
Shakespeare  121
Sibbern, Georg  303
Siegel, Jeff  25, 40‑42
Sivertson, Sylvester  57
Skard, Vemund  32, 49, 58, 61, 72, 105, 195, 197, 199, 208, 250, 297, 334, 346, 384, 394
Skautrup, Peter  31, 32, 56
Skirbekk, Sigurd  19
Skrondal, A.  219
Sletten, Vegard  390
Smidth, Anton  96
Smith, Anthony D.  17‑21, 33, 49, 60, 238
Sommer, Eirik M. Torvaldsson  208, 243, 263, 297‑300, 302, 314, 323, 324, 339, 340, 346, 349‑351, 353, 354, 356, 374, 376, 389, 390
Sommerfeldt, Hildur  100
Spencer, Herbert  311
Stabell, Adolf Bredo  96, 371
Stang, J.  38
Stang, Frederik  384
Steenbuch, Henrik  49, 121, 282, 382
Steffens, Henrich  47
Stegane, Idar  15, 209, 216, 219, 222
Steinfeld, Torill  209, 378, 379
Storm, Johan  309, 314, 339
Strøm, Hans  230
Strømberg, Johan Peter  93, 94
Strømme, Sigmund  202‑205
Størmer, Henrik Christian Fredrik  312, 346, 349‑354, 356, 374, 394
Sundt, Eilert  204, 205, 208, 223, 297
Sveinsson, Olav  377
Svendsen, Laura  100, 103, 106
Sverdrup, Johan  279, 304, 337, 396, 397
Søilen, Oddmund  15, 59, 287, 309, 311
Sørensen, Øystein  3, 15, 19, 394‑396
Sørlie, Mikjel  92, 131, 132
Thoresen, Hans Conrad  230-231
Thoresen, Magdalene  113
Thorkildsen, Dag  142, 204, 221, 396
Thrane, Josephine  105
Thrane, Marcus  95, 99, 105, 106, 109, 222, 243, 378, 379
Thue, Henning J.  58, 373
Thurmann, Brede  193
Torjusson, Aslak  86
Torp, Alf  309
Treschow, Niels  48
Trudgill, Peter  25, 40, 41
Try, Hans  303, 304
Trøan, Anders  213, 215, 219, 373
Trøan, Mikkel  213, 215, 219, 373
Tullin, Christian  48
Tylden, Per  249
Ueland, Ole Gabriel  279, 302
Ullmann, Viggo  86
Ulstad, Nicolai  218, 348
Unger, Carl Richard  110, 176, 236-237, 257, 260, 264, 316-317, 319, 334‑337, 362, 374-375
Unger, Johan Einar  217, 335-336, 341, 345, 374
Utne, Ola  342
Valkendorf, Erik  29
Vang, Anders Eivindson  237, 298
Vannebo, Kjell Ivar  12, 30
Velle, Karolus  341, 342, 345, 346
Venås, Kjell  3, 15, 31, 242, 271, 310
Vibe, Andreas  161
Vibe, Frederik  156, 158‑165, 167, 168, 190, 192, 370, 383
Vig, Ole  14, 67, 86, 139‑155, 166, 173, 178‑190, 195, 200‑202, 204‑215, 217, 219, 220, 222, 223, 224, 225, 237, 242, 253, 257, 259, 262‑264, 266, 274, 314, 316, 333, 344, 351, 356, 367, 369, 370, 373, 375‑377, 390, 393, 397, 398
Vigfússon, Guðbrandur  334, 335, 342
Vik, Oddmund  99
Vikør, Lars S.  11, 12, 14, 15, 21, 26, 27, 33, 34, 45, 49, 68, 72, 78, 233‑235, 271, 359
Vinje, Finn‑Erik  27, 35-39, 43
Vinje, Aasmund O.  14, 97, 102, 103, 111, 112, 160, 161, 166, 173, 174, 178, 179, 181, 194, 199, 214, 215, 217, 218, 224, 254, 257, 262, 264, 267, 271, 273‑280, 284, 285, 288, 289, 292, 295, 297‑301, 303, 304, 308, 314, 317, 331, 333, 334, 338‑340, 344, 346, 356, 364, 366‑368, 370, 371, 373, 374, 376, 379, 381, 391, 394
Vraa, Torgeir  379
Vullum, Olaus  251, 253, 347‑349, 351

Waage, Peter Normann  19, 47
Wallem, Fredrik B.  197‑199
Walton, Stephen J.  11, 15, 230, 232, 233, 236‑238, 241‑243, 252, 253, 264, 290, 291, 356
Wedel-Jarlsberg, Ferdinand Carl Maria  100
Weinreich, Max  25
Weisse, Johan  285
Welhaven, Johan Sebastian  54, 55, 57, 96, 301, 319, 381
Werenskjold, Werner  310
Wergeland, Henrik  54, 55, 57, 72, 76, 94, 115, 135, 139, 150, 154, 155, 157, 171, 249, 261, 276, 301, 348, 361, 381, 383
Wessel, Johan Herman  48
Wexels, Wilhelm Andreas  142, 204, 212
Wexelsen, Fredrik  142, 213, 218, 349
Widerøe, F. A.  140, 141
Wildaasen, M.  214
Wittrup, Lorentz  140, 141
Worsaae, Jens Jacob  227
Østerud, Øyvind  20, 21
Østgaard, Nicolai Ramm  110, 111, 152, 155, 161‑165, 289, 355, 369, 371, 373
Øverås, Asbjørn  157, 158, 161, 165, 344, 347, 348, 355
Øygarden, Torgeir Augundson (Myllarguten)  98, 115
Øyslebø, Olaf  154
Aall, Jacob  54, 55, 66
Aarflot, Maurits R.  291
Aarflot, Sivert  50, 230
Aarnes, Sigurd Aa.  95, 393