{"id":138,"date":"2007-05-07T22:17:13","date_gmt":"2007-05-07T20:17:13","guid":{"rendered":"http:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/?page_id=138"},"modified":"2007-05-08T05:40:31","modified_gmt":"2007-05-08T03:40:31","slug":"strategiske-utfordringar-for-malr%c3%b8rsla-bokartikkel-2001","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/tekstar\/5-malpolitiske-artiklar\/strategiske-utfordringar-for-malr%c3%b8rsla-bokartikkel-2001\/","title":{"rendered":"Strategiske utfordringar for m\u00e5lr\u00f8rsla (bokartikkel 2001)"},"content":{"rendered":"

<\/a>\"kampen.jpg\"<\/a>Hoel, Oddmund L. (2001.) Strategiske utfordringar for m\u00e5lr\u00f8rsla. I H\u00e5vard Teigen og Elisabeth Bakke (red.), Kampen for spr\u00e5ket. Nynorsken mellom det lokale og det globale <\/em>(s. 15-41). Oslo: Samlaget.<\/p>\n

Bibsys-oppf\u00f8ring<\/a><\/p><\/blockquote>\n

Det har g\u00e5tt ein mannsalder sidan den store strategidiskusjonen i m\u00e5lr\u00f8rsla som peika ut hovudlinene for arbeidet heilt fram til i dag. Tilr\u00e5dinga M\u00e5lreising 1967 st\u00e5r att som det sentrale dokumentet i ein langt fr\u00e5 rettlina prosess som tok til midt i 1960-\u00e5ra og gjekk inn i 70-\u00e5ra. Avstanden i tid er i seg sj\u00f8lv ein grunn til \u00e5 setja i gang ein ny prosess, slik landsm\u00f8tet i 1999 vedtok, og bak vedtaket l\u00e5g det eit sterkt ynske om \u00e5 auka kunnskapen om samanhengen mellom samfunnsutviklinga i dag og vilk\u00e5ra for nynorsken. Gamle og tradisjonsrike r\u00f8rsler har lett for \u00e5 trakka i gamle og velkjende spor, og mange har nok hatt ei kjensle av at Noregs M\u00e5llag har gjort nettopp det. Det skulle vera nok \u00e5 nemna nokre stikkord for \u00e5 f\u00e5 fram kva utfordringar nynorsken og den organiserte m\u00e5lr\u00f8rsla st\u00e5r andsynes i \u00e5ra framover: urbanisering, sentralisering, globalisering, marknadsliberalisme, offentleg deregulering, spr\u00e5kdaude og ikkje minst den digitale revolusjonen og informasjonsflaumen. Denne artikkelen avgrensar seg til \u00e5 peika p\u00e5 nokre viktige problemstillingar til det vidare ordskiftet og tek s\u00e5leis korkje m\u00e5l av seg til \u00e5 koma med nokon fullstendig gjennomgang eller \u00e5 oppsummera dei mange perspektivrike artiklane i denne boka.<\/p>\n

Det er ikkje berre Noregs M\u00e5llag som har noko \u00e5 dr\u00f8fta. Styresmaktene formulerte hovudlinene i dagens spr\u00e5kpolitikk p\u00e5 same tid som Noregs M\u00e5llag, og bak dette strategiarbeidet ligg det \u00f2g ei m\u00e5lsetjing om \u00e5 f\u00e5 spr\u00e5kpolitikken inn att i det rikspolitiske livet. Dei siste tretti \u00e5ra har, om ein ser stort p\u00e5 det, vore ein sv\u00e6rt stabil periode b\u00e5de n\u00e5r det gjeld tilh\u00f8vet mellom bokm\u00e5l og nynorsk og n\u00e5r det gjeld stoda for norsk spr\u00e5k i det heile. Den perioden er over no. Presset fr\u00e5 engelsk aukar p\u00e5 stadig fleire samfunnsomr\u00e5de, og tida for spr\u00e5kpolitisk passivitet b\u00f8r vera over.<\/p>\n

1 Spr\u00e5kfreden som problem
\n<\/strong>\u201dDet er lite igjen av norsk m\u00e5lstrid\u201d, skreiv Dagbladet p\u00e5 leiarplass 9.8.1999. Det finst ikkje tal p\u00e5 kor mange gonger nekrologen over norsk m\u00e5lstrid er skriven, anten det er av dei som lengtar attende til nynorskframgangen i 30-\u00e5ra, riksm\u00e5lsreaksjonen i 50-\u00e5ra eller grunnplansmobiliseringa i 70-\u00e5ra.<\/p>\n

M\u00e5lfolk flest kjenner ein annan r\u00f8yndom. Dei har opplevd over 50 skulem\u00e5lsr\u00f8ystingar sidan 1990, hardsett strid om sidem\u00e5lsoppl\u00e6ringa, seinast i Oslo hausten 2000, fleire store l\u00e6remiddelaksjonar og dataaksjonar dei siste \u00e5ra og ein jamn straum med store og sm\u00e5 lokale \u00e5tak p\u00e5 nynorsken. Mange av dei 4255 medieoppslaga om nynorsk, dialektar, m\u00e5llag og sidem\u00e5l som Noregs M\u00e5llag registrerte i 2000 fortalde nettopp om m\u00e5lstrid.<\/p>\n

P\u00e5 eit vis skal likevel nekrologskrivarane f\u00e5 rett: M\u00e5lstriden er langt p\u00e5 veg daud, eller iallfall i djup svevn, som rikspolitisk tema. Dette vert ofte einsidig forklart med at det ikkje er noka kraft i m\u00e5lreisinga og nynorsken lenger. Det er difor all grunn til \u00e5 minna om at ein viktig del av forklaringa tvert om er v\u00e5r eigen suksess: motstanden mot nynorsk har vorte mindre den siste generasjonen. Riksm\u00e5lsr\u00f8rsla og den organiserte motstanden mot nynorsk er berre ein skugge av seg sj\u00f8lv, og i lesarbrevspaltene vert det lengre og lengre mellom klagem\u00e5l fr\u00e5 riksm\u00e5lspensjonistar over nynorskbruk i radio og fjernsyn. I skulane er det ikkje organiserte kampanjar mot sidem\u00e5l p\u00e5 det niv\u00e5et elevar berre for 12-15 \u00e5r sidan opplevde. B\u00e5de intensiteten og omfanget av den uttala og organiserte motstanden mot det nynorske skriftm\u00e5let har vorte mindre, og folk flest ser ut til \u00e5 ha funne seg i at nynorsken finst og er ein del av den norske felleskulturen. Dei siste 30 \u00e5ra har den nynorske skrifttradisjonen vorte 30 \u00e5r eldre og hatt 30 \u00e5r til p\u00e5 \u00e5 bli ein del av den aksepterte spr\u00e5klege r\u00f8yndomen i Noreg, og for kvart \u00e5r som g\u00e5r vert det vanskelegare og vanskelegare \u00e5 drepa nynorsken. Ser ein m\u00e5lreisinga fr\u00e5 denne synsstaden, arbeider tida for oss. Kulturminister Ellen Horn formulerte under opninga av Ivar Aasen-tunet 22.6.2000 det som mange har innsett: \u201dRegjeringa legg til grunn at nynorsken er komen for \u00e5 bli.\u201d<\/p>\n

Den andre hovudgrunnen til at ein med ein viss rett kan hevda at m\u00e5lstriden p\u00e5 riksplan er daud, kjem derimot av heilt medvitne politiske vegval. Det vart teke d\u00e5 Stortinget 20. mai 1970 avslutta f\u00f8rehavinga av St.meld. nr. 15 (1968-69) \u201dOm spr\u00e5ksaken\u201d. Stortingsmeldinga bygde p\u00e5 tilr\u00e5dinga fr\u00e5 Vogt-komiteen (1964-66), \u00f2g kjent som spr\u00e5kfredskomiteen. Ein berande tanke her var nettopp \u00e5 f\u00e5 \u201dsprogstriden ut av politikken\u201d, som var Riksm\u00e5lsforbundets slagord, gje dei stridande partane nok konsesjonar til at dei heldt fred og ekspedera spr\u00e5kkjeklet over i Norsk spr\u00e5kr\u00e5d (skipa 1972). Noreg hadde d\u00e5 bak seg 80-90 \u00e5r med ein aktiv statleg spr\u00e5kpolitikk, fyrst under venstrestaten d\u00e5 styrking av nynorsken og oppnorsking av dansknorsken stod p\u00e5 programmet, og seinare den spr\u00e5klege samlingspolitikken under arbeidarpartistaten. Det var fallitten til samnorskpolitikken som fyrst og fremst f\u00f8rte til det spr\u00e5kpolitiske lineskiftet sist i 60-\u00e5ra. Staten trekte seg attende fr\u00e5 spr\u00e5kstriden, slo fast \u2013 iallfall i prinsippet \u2013 at b\u00e5e m\u00e5l hadde livsens rett, og s\u00e5g seg sj\u00f8lv i st\u00f8rre grad som ein n\u00f8ytral meklar mellom dei stridande partane enn ein sj\u00f8lvstendig akt\u00f8r. Det som i fyrste rekkje har prega m\u00e5lpolitikken til skiftande regjeringar og stortingsrepresentantar gjennom desse 30 \u00e5ra \u2013 med nokre heiderlege unntak \u2013 er passiviteten, initiativl\u00f8ysa og redsla for \u00e5 bli teke til inntekt for den eine sida i striden.<\/p>\n

Spr\u00e5kfredspolitikken gav eit naudsynt pusterom for ei m\u00e5lr\u00f8rsle som stod under hardt press og trong \u00e5 reorganisera seg og reformulera grunnlaget sitt. Det nasjonale spr\u00e5kpolitiske kompromisset la grunnen for viktige framsteg som parallellutg\u00e5veprinsippet for l\u00e6reb\u00f8ker, 25%-kravet til NRK og m\u00e5llova (1980). Det var nok mange m\u00e5lfolk som delte oppsummeringa som den unge representanten Einar F\u00f8rde gav i Stortinget av den viktigaste konsesjonen riksm\u00e5lssida hadde f\u00e5tt: \u201dOm nokre vil skrive \u2019sprog\u2019 og \u2019efter\u2019, s\u00e5 spr\u00e5kfred vere med dei.\u201d[1] Det er i det heile ikkje vanskeleg \u00e5 sj\u00e5 at mykje kunne g\u00e5tt langt verre enn det gjorde den gongen.<\/p>\n

Spr\u00e5kfredspolitikken har likevel hatt ein h\u00f8g pris for m\u00e5lr\u00f8rsla i eit lengre perspektiv. Dei som stod bak M\u00e5lreising 1967 var kl\u00e5re over farene: \u201dNynorsken har … i stor mon st\u00f8dd seg til politiske, demokratiske organ, der andre har kunna byggja p\u00e5 pengemakt og massemedia. M\u00e5lr\u00f8rsla avviser difor kravet om \u201davpolitisering\u201d av spr\u00e5ksp\u00f8rsm\u00e5let, for det ville f\u00f8ra til at s\u00e6rinteressene skulle f\u00e5 styra spr\u00e5kutviklinga.\u201d (M\u00e5lreising 1967: 163) Det er nettopp dette som har hendt i dei 30 \u00e5ra som har g\u00e5tt. Den passive og \u201dn\u00f8ytrale\u201d staten ser det ikkje som si oppg\u00e5ve \u00e5 reagera p\u00e5 at det i alle \u00e5r har g\u00e5tt f\u00f8re seg ei omfattande statleg subsidiering av spr\u00e5ksensuren i dagspressa, eller at store delar av n\u00e6ringslivet i praksis stengjer ute det eine av dei to jamstelte riksm\u00e5la og driv aktiv spr\u00e5kundertrykking. Jamvel i statsforvaltninga er det langt att til staten har greidd \u00e5 gjennomf\u00f8ra sin eigen spr\u00e5kpolitikk med veksling og ei viss prosentvis fordeling mellom dei to m\u00e5la.<\/p>\n

F\u00f8lgjene er at likes\u00e6la og eit instrumentalistisk syn dominert av kost-nytte-vurderingar kjem i staden for dei kulturpolitiske. Som ein grunnfagsstudent i norsk formulerte det i Aftenposten 11.2.2000: \u201dDagens undervisning i eksempelvis norr\u00f8nt er fullstendig uten relevans for praktisk spr\u00e5kbruk.\u201d Slik talar morgondagens norskl\u00e6rar. Det mest sl\u00e5ande med spr\u00e5khaldningsgranskingane er ikkje at bokm\u00e5lsungdom framleis er negative til nynorsk \u2013 det har dei alltid vore n\u00e5r nokon fyrst sp\u00f8r \u2013 men at dei stiller seg likes\u00e6le til m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let. I dei mange store og sm\u00e5 sakene som Noregs M\u00e5llag dagleg steller med b\u00e5de sentralt og lokalt, er det ikkje dei ideologisk motiverte nynorskmotstandarane og det planfaste arbeidet for bokm\u00e5l som er det st\u00f8rste problemet, men alle dei som ser reint praktisk og \u00f8konomisk p\u00e5 spr\u00e5kval og spr\u00e5kbruk, og dermed vel den breie bokm\u00e5lsvegen og ikkje ser poenget med \u00e5 gje nynorskbrukarar eit tilbod p\u00e5 deira eige spr\u00e5k. Den st\u00f8rste faren for nynorsken ligg i dag ikkje i \u00e5 tapa p\u00e5 den kulturpolitiske arenaen, men i \u00e5 bli rasjonalisert bort bak scenen.<\/p>\n

2 Finst nynorsk?
\n<\/strong>M\u00e5lfolk er oppdregne til \u00e5 argumentera for m\u00e5let sitt heilt sidan Ivar Aasen skreiv \u201dOm vort Skriftsprog\u201d for seg sj\u00f8lv i 1832. Argumentasjonen har ymsa s\u00e5 mykje at ein av og til kunne sp\u00f8rja seg korleis m\u00e5lfolka kunne samlast i \u00e9i r\u00f8rsle, men argumentert har me gjort \u2013 for at nynorsken har noko som bokm\u00e5let ikkje har. Utan argument, inga m\u00e5lreising.<\/p>\n

Det var s\u00e5leis eit s\u00e6rs grunnleggjande sp\u00f8rsm\u00e5l Jon Fosse stilte i 1992: \u201d…kvifor skal eg argumentere for at spr\u00e5ket mitt og til nokre hundre tusen andre skal f\u00e5 lov til \u00e5 eksistere? Det er jo spr\u00e5ket mitt, det eg kanskje er mest knytt til her i livet. Eg er veldig glad i spr\u00e5ket mitt. Eg opplever det nedverdigande \u00e5 skulle m\u00e5tte argumentere for det. … Eg kan ikkje fordra \u00e5 argumentere for spr\u00e5ket mitt, det er nesten som \u00e5 m\u00e5tte st\u00e5 der \u00e5 kope og argumentere for sin eigen eksistens. Og korleis kan ein argumentere for den? Det er ikkje s\u00e5 mykje meir \u00e5 seie enn at eg er her no eingong. Og det same gjeld nynorsken. B\u00e5de eg og nynorsken er her no eingong, av ulike og kanskje til dels uforst\u00e5elege grunnar.\u201d (Fosse 1999: 116)<\/p>\n

Tusenvis av nynorskbrukarar kunne skrive under p\u00e5 det som Fosse seier her, og det rommar ei viktig sannkjenning: Nynorsken lever i dag sitt eige liv p\u00e5 sida av m\u00e5lr\u00f8rsla, m\u00e5lreisinga og vekslande idegrunnlag. Dette er ein grunnleggjande skilnad p\u00e5 stoda i dag og stoda for hundre \u00e5r sidan, ja berre for eit par generasjonar sidan. Nynorsk har g\u00e5tt fr\u00e5 \u00e5 vera ein ide, ein skriftkode og ei kulturpolitisk kampsak for ei folker\u00f8rsle til \u00e5 bli eit normalt skriftm\u00e5l med ein litter\u00e6r tradisjon, institusjonar, b\u00f8ker og aviser, skular, bankar og 6-700 000 brukarar. I mange av lokalsamfunna der nynorsken i dag dominerer, lever det knapt nok att folk som kan hugsa at skulen deira bytte fr\u00e5 riksm\u00e5l til landsm\u00e5l. \u00c5 skriva nynorsk har der vorte like sj\u00f8lvsagt som \u00e5 skriva bokm\u00e5l i Oslo eller svensk i Stockholm. Det nynorske samfunnet er ikkje ein framtidsdraum, men ein realitet.<\/p>\n

Ein skulle tru at det iallfall var semje om at nynorsken finst, men det er det ikkje. I ein interpellasjon i Stortinget i juni 1999 bad Inge L\u00f8nning (H\u00f8gre) utdanningsminister Jon Lilletun om \u00e5 opna for valfri skriftleg sidem\u00e5lsundervisning. L\u00f8nning opna innlegget sitt slik: \u201dMange mennesker tror at vi har to likestilte skriftspr\u00e5k i Norge. Det har vi ogs\u00e5 \u2013 det ene heter norsk, og det andre heter samisk. Men det norske skriftspr\u00e5k foreligger i to historiske forgreninger, og der er et problem som vi har slitt med gjennom ganske mange ti\u00e5r uten \u00e5 finne den gode l\u00f8sningen p\u00e5.\u201d (Stortinget 11.6.1999) Og i siste innlegg: \u201dDet er grunnleggende viktig for meg \u00e5 sl\u00e5 fast at vi ikke har to norske skriftspr\u00e5k, som taler etter taler har sagt i denne debatt. Vi har \u00e9n norsk skrifttradisjon, men den foreligger i to forgreninger.\u201d<\/p>\n

Ja, det er grunnleggjande viktig for L\u00f8nning slik det har vore for riksm\u00e5lsr\u00f8rsla i lang tid \u00e5 nekta for at nynorsk kan reknast som eit eige spr\u00e5k. Det er i dag riksm\u00e5lsr\u00f8rsla som st\u00e5r hardast p\u00e5 det gamle samnorskdogmet om at norsk er eitt spr\u00e5k i to former. Den same riksm\u00e5lsr\u00f8rsla har i all normeringspolitikk tvihalde p\u00e5 at riksm\u00e5l\/bokm\u00e5l og nynorsk m\u00e5 normerast kvar for seg med minst mogleg kontakt over spr\u00e5kskiljet utan det samarbeidet ein m\u00e5 f\u00f8resetja dersom det er snakk om to former av same spr\u00e5k.<\/p>\n

Riksm\u00e5lsr\u00f8rsla er ut fr\u00e5 den same argumentasjonen oppteken av \u00e5 avvisa alle jamf\u00f8ringar med spr\u00e5kstrider i andre land som irrelevante. Grunnen ligg kl\u00e5rt i dagen: dersom nynorsk kulturelt og moralsk kan reknast som eit eige spr\u00e5k, vil nynorskbrukarar ha eit langt sterkare vern ut ifr\u00e5 ei stadig sterkare internasjonal spr\u00e5kverntenking enn om det berre er snakk om ein annan nyanse innanfor same spr\u00e5k. Det er langt mindre dramatisk \u00e5 tvinga folk til \u00e5 skriva ei bestemt rettskriving i \u201ddet norske spr\u00e5ksamfunnet\u201d enn \u00e5 tvinga dei til \u00e5 skriva eit anna spr\u00e5k, alts\u00e5 byta spr\u00e5ksamfunn.<\/p>\n

Kort sagt: aksepterer ein at nynorsk er eit eige spr\u00e5k, tek ein fr\u00e5 bokm\u00e5lsfleirtalet i Noreg retten til \u00e5 r\u00e5 over nynorsken gjennom fleirtalsvedtak.<\/p>\n

Det er dermed heilt avgjerande at b\u00e5de det norske og det internasjonale samfunnet godkjenner nynorsk som ein sj\u00f8lvstendig skrifttradisjon og ei eiga spr\u00e5kleg r\u00f8yst i verda. Internasjonalt er det ei stadig aukande merksemd kring spr\u00e5kdaude og verdien av spr\u00e5kleg mangfald, og ein byrjar \u00e5 f\u00e5 internasjonale rettsreglar for \u00e5 ta vare p\u00e5 utsette spr\u00e5k. Viktigast er Europar\u00e5dets charter om regions- og minoritetsspr\u00e5k (1992). Det europeiske spr\u00e5k\u00e5ret 2001 som Europar\u00e5det og EU saman st\u00e5r bak, er \u00f2g eit uttrykk for denne merksemda, og i dei lingvistiske milj\u00f8a kjem det stadig til nye granskingar, seminar og konferansar om emnet.<\/p>\n

Den internasjonale spr\u00e5kverntenkinga st\u00e5r p\u00e5 to f\u00f8ter. I eit spr\u00e5k\u00f8kologisk perspektiv er kvart spr\u00e5kleg s\u00e6rdrag i verda umisseleg og verdfullt fordi det tek opp i seg ein kunnskap, ein levem\u00e5te og ein m\u00e5te \u00e5 sj\u00e5 verda p\u00e5 som vil g\u00e5 tapt saman spr\u00e5ket. Dette byggjer p\u00e5 at spr\u00e5ket ikkje berre er ein spegel av tanken og kulturen, men \u00f2g er formande og styrande p\u00e5 tanken. Spr\u00e5kmangfaldet gjer dermed oss alle rikare. Den andre foten er spr\u00e5krettstenkinga \u2013 det er ein menneskerett for alle \u00e5 f\u00e5 bruka sitt eige spr\u00e5k i st\u00f8rst mogleg grad og i alle viktige samanhengar. Det skulle seia seg sj\u00f8lv at di meir internasjonalisert samfunnet, politikken og tenkjem\u00e5ten til folk vert, di viktigare for m\u00e5lr\u00f8rsla vert det \u00e5 kunna henta st\u00f8tte i ei internasjonal spr\u00e5ktenking.<\/p>\n

Er s\u00e5 nynorsk eit eige spr\u00e5k? Reint lingvistisk er b\u00e5de nynorsk, bokm\u00e5l, dansk og svensk dialektar av det same spr\u00e5ket \u2013 dei er langt p\u00e5 veg innbyrdes skj\u00f8nelege, og dei har ei rad spr\u00e5klege drag sams. Dersom nynorsk og bokm\u00e5l ut fr\u00e5 dette ikkje er ulike spr\u00e5k, er iallfall ikkje bokm\u00e5l og dansk det. Dette er likevel irrelevant \u2013 det avgjerande er desse nordiske spr\u00e5kgreinene opp gjennom tida har vorte nytta av ulike grupper, i ulike kulturelle omgjevnader og p\u00e5 ulike stader.<\/p>\n

Mot dette har det vorte hevda at ein ikkje kan dra noko etnisk skilje mellom dei som brukar nynorsk og dei som brukar bokm\u00e5l, og at dei to gruppene ikkje har noko anna sams enn spr\u00e5ket. Dette er \u00e5 undervurdera kva 150 \u00e5rs m\u00e5lreising og m\u00e5lstrid har hatt \u00e5 seia for den ballasten dei to skrifttradisjonane i Noreg f\u00f8rer med seg. Dette er ikkje ei grense som kan dragast like kl\u00e5rt og greitt som stats- og nasjonsgrensa og spr\u00e5kgrensa mellom Sverige og Noreg, noko Kjartan Fl\u00f8gstad har gjeve uttrykk for i jakta p\u00e5 motsetnaden i m\u00e5lstriden: \u201dMen samstundes kjenner alle … at tvers gjennom alle desse motsetningspara, p\u00e5 kryss og tvers og i sikksakk, g\u00e5r det ei samfunnsmessig demarksjonslinje mellom det nynorske og bokm\u00e5let. At denne delingslinja er ukl\u00e5r og vanskeleg \u00e5 f\u00e5 auga p\u00e5 b\u00e5de geografisk og ideologisk, betyr ikkje at den ikkje finst.\u201d (Fl\u00f8gstad 1984: 10) Den nynorske tradisjonen har hatt eit anna spr\u00e5kleg utgangspunkt og st\u00e5tt i ein heilt annan og meir intim vekselverknad med dialektane enn det bokm\u00e5let har gjort, han har gjennom litteraturen sleppt til mange r\u00f8yster fr\u00e5 distriktsnoreg som det hadde vore vanskeleg \u00e5 tenkja seg innanfor bokm\u00e5lstradisjonen. Nynorsken er prega av 150 \u00e5rs nasjonal, sosial og kulturell kulturkamp, og han har ikkje minst vorte prega av dei omr\u00e5da der han har vore mest i bruk.<\/p>\n

3 Den nynorske sj\u00f8lvtilliten
\n<\/strong>Medan ein stad mellom 15 og 17% av norske grunnskuleelevar har hatt nynorsk som hovudm\u00e5l det siste ti\u00e5ret, har kring ein tredel av nynorskelevane falle ifr\u00e5 n\u00e5r dei er ferdige med den tre\u00e5rige vidareg\u00e5ande skulen. I studietida fell \u00f2g ein del av. Fr\u00e5fallet tek til p\u00e5 ungdomssteget n\u00e5r nynorsk- og bokm\u00e5lselevar vert blanda i same klasse og elevane sj\u00f8lve vel hovudm\u00e5l (8. kl.). Til dette m\u00e5 det seiast b\u00e5de at ein del vender attende til nynorsken seinare i livet og at fr\u00e5fallet truleg har vore like stort i heile etterkrigstida utan at nynorsken har g\u00e5tt i grava av den grunn.<\/p>\n

Likevel er dette alvorlege tal som fortel at alt for mange nynorskelevar let seg pressa eller lokka bort fr\u00e5 m\u00e5let sitt. Presset er sterkast i blandingsomr\u00e5da der nynorskelevane gjerne kjem i mindretal p\u00e5 skulen, i klassen og i ungdomsmilj\u00f8et n\u00e5r dei kjem p\u00e5 ungdomssteget eller i vidareg\u00e5ande skule. Konformitetspresset i ungdomsmilj\u00f8a, d\u00e5rleg tilgang p\u00e5 nynorske l\u00e6remiddel og mangelen p\u00e5 nynorsk lesnad elles i samfunnet er dei viktigaste forklaringane p\u00e5 fr\u00e5fallet. Men samstundes fortel det \u00f2g at mange unge ikkje ser p\u00e5 nynorsk som eit spr\u00e5k for yrkeslivet og Framtida.<\/p>\n

Skilnaden er stor og temmeleg sikkert aukande mellom dei omr\u00e5da der nynorsken st\u00e5r sterkt og der han st\u00e5r veikt. M\u00e5lt i talet p\u00e5 grunnskuleelevar har nynorsken m\u00e5tta finna seg i ei stor geografisk avskaling dei siste tretti \u00e5ra, mest dramatisk i Tr\u00f8ndelag og Agder, men \u00f2g i Buskerud, Oppland, Telemark og kommunane ikring vestlandsbyane. Tala er tydelege: I 1947 fann ein 56% av grunnskuleelevane med nynorsk hovudm\u00e5l i dei fire vestlandsfylka, i 1967 var talet 75% og 1999 85%.<\/p>\n

Tendensen har vore motsett i andre delar av vestlandsfylka. Til d\u00f8mes i H\u00f8yanger, Odda, Flor\u00f8 og M\u00e5l\u00f8y har nynorsken styrkt seg og fleire stader skove bokm\u00e5let heilt ut. Nynorsk har i same perioden slege gjennom som forretningsm\u00e5l, og det gamle skiljet mellom ein bokm\u00e5lsskrivande handelsstand og ei nynorskskrivande bonde- og l\u00e6rarstand er borte. D\u00e5 Quality Hotel Sogndal i mai 2001 var ute etter ny salssjef, opplyste hotellet i stillingslysinga at gode spr\u00e5kkunnskapar er viktige og at \u201dalt salsmateriell for hotellet vert trykt p\u00e5 nynorsk\u201d.<\/p>\n

Den nynorske sj\u00f8lvtilliten finst alts\u00e5 og styrkjer seg sume stader, men han er meir ujamt fordelt enn f\u00f8r. Mest avgjerande er det korleis ungdomskulla ser p\u00e5 valet mellom dei to skriftm\u00e5la n\u00e5r dei veks til, og ungdomskulturen er ein av dei faktorane som har valda m\u00e5lr\u00f8rsla mest hovudbry dei siste \u00e5ra. F\u00e6drelandsvennen tok hausten 2000 med seg dialektforskar Martin Skjekkeland til Setesdalen for \u00e5 gjera opp status for vallem\u00e5let (F\u00e6drelandsvennen 24.10.2000). Det nedsl\u00e5ande resultatet vart oppsummert i overskrifta \u201dSetesdalsdialekt i oppl\u00f8ysing\u201d. Fire blide vallejenter er intervjua. \u201d- Det er ingen av oss som snakkar Valle-dialekt, i alle h\u00f8ve ikkje til vanleg. Det snakkar vi berre med besteforeldra v\u00e5re\u201d, seier ei av dei. P\u00e5 sp\u00f8rsm\u00e5l om det er sidrumpa \u00e5 tala dialekt, er svaret kl\u00e5rt: \u201dNei, i Valle er det kult \u00e5 snakke Valle-dialekt.\u201d \u201dSkal ungane dykkar l\u00e6re \u00e5 snakke Valle-dialekt?\u201d \u201dJa, kjem det samstemt fr\u00e5 jentene.\u201d Me f\u00e5r elles opplyst at \u201dalle har ein av foreldra fr\u00e5 Valle og alle er stolte av \u00e5 vere setesd\u00f8lar. Dei vil til og med bu i Setesdal n\u00e5r dei blir vaksne.\u201d Dei vel alts\u00e5 tilsynelatande fritt ut fr\u00e5 eit stort spr\u00e5kleg register utan at det ser ut til \u00e5 vera noka form for undertrykking eller nedvurdering av eigen bakgrunn inne i biletet. Dette er slett ikkje eit einest\u00e5ande d\u00f8me. Ein kunne ha spurt ungdomar over mykje av landet, s\u00e6rleg Austlandet der dialektendringane er st\u00f8rst, og f\u00e5tt mykje av dei same svara. Ein f\u00e5r \u00f2g svar som liknar n\u00e5r ein sp\u00f8r ungdom kvifor dei har valt bort nynorsken.<\/p>\n

Den eine gr\u00f8fta ein her kan k\u00f8yra i, er \u00e5 analysera norske spr\u00e5ktilh\u00f8ve ut fr\u00e5 det innhaldet som m\u00e5lr\u00f8rsla for 30 \u00e5r sidan la i omgrep som \u2019makt\u2019, \u2019undertrykking\u2019, \u2019frigjering\u2019 og framfor alt \u2019identitet\u2019. Eit statisk identitetsomgrep og ei individualpsykologisk tiln\u00e6rming til dialektar har st\u00e5tt sterkt i 70-talsgenerasjonen i m\u00e5lr\u00f8rsla. Noko karikert framstilt har dette g\u00e5tt ut p\u00e5 at den som legg om talem\u00e5let sitt, undertrykkjer seg sj\u00f8lv og gjer vald mot personlegdomen sin p\u00e5 ein m\u00e5te som i verste fall kan f\u00f8ra til psykiske problem. Det finst det tvillaust mange d\u00f8me p\u00e5 i norsk m\u00e5lsoge, men ein skal truleg leita lenge etter dei i dag. Norsk M\u00e5lungdom har i 1990-\u00e5ra nettopp hatt som overordna ideologisk prosjekt \u00e5 formulera ein identitetspolitikk for ungdomskulturen der eit langt meir dynamisk identitetssyn har lege til grunn og opna for det frie individuelle spr\u00e5kvalet.<\/p>\n

D\u00e5 m\u00e5 ein vakta seg for \u00e5 k\u00f8yra i hi gr\u00f8fta \u2013 den postmodernistiske \u2013 der det ikkje er m\u00e5te p\u00e5 kor frie vala til spr\u00e5kbrukarane er. I dette perspektivet er som kjent ideologiane og dei kollektive l\u00f8ysingane daude og avl\u00f8yste av ein ny individualisme. I ein ny globalisert og teknologisert tidsalder vert me i aukande grad bombarderte med kulturelle inntrykk, og unge frigjorte individ snikrar sj\u00f8lv saman identiteten sin, \u00f2g den spr\u00e5klege, gjennom \u00e5 velja fritt p\u00e5 \u00f8vste hylle. Her treng ein ikkje ein gong karikera. Ein del moterette urbanistiske milj\u00f8 formidlar utan blygsel eit s\u00e5 naivt syn p\u00e5 spr\u00e5kval og identitetsforming i ideologiproduksjonen sin.<\/p>\n

Makt- og demokratiutgreiinga har vore inne p\u00e5 at dette stiller nye krav til dei som i dag er ute etter \u00e5 identifisera den kulturelle makta. Siri Meyer i maktutgreiinga skriv:<\/p>\n

\u201dN\u00e5r studieobjektet er dannelse, opprettholdelse og oppl\u00f8sning av identiteter gjennom \u2019skjulte\u2019 normalitetsnormer, trenger vi andre begreper om makt enn de som har dominert gjennom maktforskningen. Den samfunnsvitenskapelige tradisjonens maktbegreper har hatt en hierarkisk eller \u2019vertikal\u2019 struktur: De har forutsatt at makt er herred\u00f8mmerelasjoner der noen hersker\/styrer, mens andre blir styrt eller hersket over \u2013 som herren over slaven. … P\u00e5 identitetsfeltet m\u00e5 innfallsvinkelen v\u00e6re en annen. Og da kommer vi ikke utenom spr\u00e5ket, selv der det tilsynelatende handler om makt i mer \u2019klassisk\u2019 forstand.\u201d (Meyer 1999: 22)<\/p><\/blockquote>\n

M\u00e5lr\u00f8rsla b\u00f8r ut fr\u00e5 dette ikkje fyrst og fremst leita etter dei som har ei eller anna interesse \u2013 politisk, \u00f8konomisk, sosialt eller kulturelt \u2013 av \u00e5 halda oppe bokm\u00e5lsveldet, men etter dei identitetane og identifikasjonane som hindrar nynorsken.<\/p>\n

For \u00e5 ta ein sving innom verstingane i spr\u00e5k-Noreg, riksavisene, er det i dag vanskeleg \u00e5 sj\u00e5 kva interesser Schibstedt og Orkla skulle ha av \u00e5 halda nynorsken borte fr\u00e5 VG, Aftenposten og Dagbladet. \u00c9i kanskje, og det er frykta for \u00e5 mista nokre lesarar, noko dei neppe treng vera redd for sidan den avisa som er fyrst ute truleg vil gjera eit stort innhogg i den store marknaden av nynorskbrukarar som er glade for endeleg \u00e5 f\u00e5 ei stor riksavis der dei finn sitt eige m\u00e5l. Andre interesser er det knapt mogleg \u00e5 f\u00e5 auga p\u00e5. Avisene sit alt i dag med dei journalistane og den spr\u00e5kkompetansen som trengst. Kapitalistane i mediekonserna har neppe nokon ide om at avisene m\u00e5 vera p\u00e5 bokm\u00e5l for at dei skal halda folket under eit disiplinerande spr\u00e5kleg \u00e5k. Bortforklaringar om at nynorsk ikkje duger som kjapt mediespr\u00e5k er s\u00e5 dumme at dei som framf\u00f8rer dei knapt kan tru p\u00e5 dei sj\u00f8lve, for dei ser og h\u00f8yrer langt meir nynorsk eter- og pressespr\u00e5k p\u00e5 ein dag enn oss andre.<\/p>\n

Forklaringa er nok heller s\u00e5 enkel \u2013 og vanskeleg \u00e5 gjera noko med \u2013 at bokm\u00e5let har vorte ein del av identiteten og kulturen til avisene. Bokm\u00e5ls- og riksm\u00e5lstradisjonen sit i veggene, eller heng p\u00e5 veggene der gamle redakt\u00f8rar skodar ned p\u00e5 dei nye (som ofte har nynorskbakgrunn!) fr\u00e5 alvorlege portrett og ser til at gamle ideal blir f\u00f8rt vidare lenge etter at dei eksplisitte standpunkta er gravlagde. Dei gamle konservative avisene er ikkje lenger fiendslege til nynorsken n\u00e5r det er snakk om \u00e5 meina noko \u2013 d\u00e5 kjem den eine sidem\u00e5ls- og nynorskvenlege leiarartikkelen etter den andre, og Aftenposten slo i januar 2001 jamvel til med ein hovudleiar p\u00e5 nynorsk for \u00e5 heidra Arne Garborg.<\/p>\n

Identitetar sit i veggene, s\u00e6rleg i tunge institusjonar, men dei er mindre stabile og faste enn nokon gong. Det er i stadig mindre grad noko ein overtek automatisk fr\u00e5 heimstaden, foreldra, yrkeslivet og n\u00e6rmilj\u00f8et, og i aukande grad noko som blir forma av eit komplekst spel av p\u00e5verknader. N\u00e5r mobiliteten aukar, geografisk, sosialt og i yrkeslivet, aukar samstundes den kulturelle mobiliteten og den ein kanskje kan kalla identitetsmobiliteten. For m\u00e5lr\u00f8rsla reiser det den store utfordringa at nynorsk og dialekt ikkje lenger er sj\u00f8lvsagde faktorar i identiteten til ungdom som veks opp i det me trudde var stabile og rotfeste nynorskmilj\u00f8.<\/p>\n

G\u00e5r me til ein annan fersk avisrapport fr\u00e5 m\u00e5lfronten, Hemsedal-artiklane til Dag og Tid v\u00e5ren 2001, ser me det same. Som i Setesdalen snakkar mange unge hemsed\u00f8ler tradisjonell dialekt heime og bokm\u00e5l eller eit bokm\u00e5lsn\u00e6rt talem\u00e5l ute (Dag og Tid 10.5.2001). Dei vekslar mellom hemsedalsm\u00e5l og bym\u00e5l eller blandar dei to spr\u00e5kkodane alt etter situasjonen. Dei har alts\u00e5 eit stort spr\u00e5kleg register \u00e5 spela p\u00e5 \u2013 truleg langt st\u00f8rre enn alle tidlegare hemsedalsgenerasjonar, og i dette rommet man\u00f8vrerer dei tilsynelatande fritt slik me h\u00f8yrde at jentene fr\u00e5 Valle gjorde.<\/p>\n

Men berre tilsynelatande, for artikkelen gjev eit gl\u00f8tt inn i korleis hemsedalsungdom vert spr\u00e5kleg disiplinerte. Ei jente byrja \u00e5 snakka \u201dbokm\u00e5l\u201d p\u00e5 denne m\u00e5ten:<\/p>\n

\u201d- Jeg l\u00e6rte \u00e5 snakke i tredjeklassen, seier ho.<\/p>\n

– Det var ei jente i klassen som sa ho ikke skj\u00f8nte hva jeg sa.<\/p>\n

Men s\u00e5 kjem det fram at jenta som sa dette fatale, sj\u00f8lv har ein dialektpratande far! Og ho kunne ikkje forst\u00e5?<\/p>\n

– Det h\u00f8res litt rart ut. Men hun sa det ihvertfall.\u201d<\/p>\n

\u201dOg det held jo, det\u201d oppsummerer journalisten kort. Sj\u00f8lv om ungdom ikkje til vanleg f\u00e5r s\u00e5 eksplisitte meldingar om \u00e5 byta talem\u00e5l som her, er normene og forventningane s\u00e5 kl\u00e5re at ingen kan unng\u00e5 \u00e5 ta omsyn til dei, og det skjer anten gjennom \u00e5 tilpassa seg eller medvite velja annleis og avstikkande. Og det held jo, det \u00f2g.<\/p>\n

Slik ordnar ungdomskulturen det som byfruene tidlegare pr\u00f8vde p\u00e5 d\u00e5 dei ikkje skj\u00f8na kva bygdeungdom bak disken i byen sa, og ungdomskulturen gjer det b\u00e5de langt meir effektivt og p\u00e5 eit meir kritisk tidspunkt i ungdomstida. At hemsedalsd\u00f8met v\u00e5rt gjeld talem\u00e5let, spelar i denne samanhengen ingen rolle. P\u00e5 barnesteget i Hemsedal l\u00e6rer alle nynorsk, og p\u00e5 ungdomssteget vel 35% bokm\u00e5l. N\u00e5r dei kjem p\u00e5 vidareg\u00e5ande skule p\u00e5 Gol der bokm\u00e5lselevane er i fleirtal, f\u00f8lgjer end\u00e5 fleire etter. Bak sp\u00f8kjer ei turistn\u00e6ring der bokm\u00e5l er einer\u00e5dande i marknadsf\u00f8ringa og der hordar med festglad, sj\u00f8lvsikker og ikkje alltid like edru sn\u00f8brettungdom fr\u00e5 stroka vest for Akerselva set den kulturelle standarden.<\/p>\n

Optimisten Gunnar Skirbekk strekar under det positive i artikkelen sin i denne boka som han har gjort det f\u00f8r: n\u00e5r dei gamle klasse- og standsidentitetane forvitrar, vert det eit friare rom for nynorsken. Og er det noko m\u00e5lr\u00f8rsla har 150 \u00e5rs r\u00f8ynsle med, er det nettopp kampen om den spr\u00e5klege identiteten og sj\u00f8lvtilliten til folk.<\/p>\n

Utgangspunktet for denne rundturen innom Setesdal og Hemsedal var det stadig meir spr\u00e5kkl\u00f8yvde Noreg. M\u00e5lr\u00f8rsla har nok hatt ein tendens til \u00e5 sj\u00e5 p\u00e5 skulem\u00e5lsprosenten, p\u00e5 dei stroka der nynorsken har tapt terreng og p\u00e5 dei byn\u00e6re omr\u00e5da der han er under kraftigast press i dag. Det har vore vanskeleg \u00e5 gle seg uhemja av framgangen i kjerneomr\u00e5det fordi den sterke regionaliseringa me har sett ikkje er s\u00e6rleg heldig for nynorsk som landsfemnande nasjonalm\u00e5l. \u201dVestlandsm\u00e5l\u201d-merkelappen er ikkje bra \u00e5 ha med seg til andre landsdelar.<\/p>\n

Likevel \u2013 her m\u00e5 utgangspunktet v\u00e5rt vera det stikk motsette. For nynorsk som nasjonalm\u00e5l, som for Hemsedal, kan det knapt overvurderast kva det har \u00e5 seia at nynorsken har f\u00e5tt eit totalt gjennomslag som bruksm\u00e5l i mange av nynorskkommunane p\u00e5 Vestlandet. N\u00e5r eit spr\u00e5k som katalansk har kunna styrkja seg utetter 80- og 90-\u00e5ra, er det ikkje minst fordi spr\u00e5ket har hatt borgarskapet, n\u00e6ringslivet og byane i Katalonia i ryggen. Byar som Barcelona kan ikkje nynorsken by p\u00e5 \u2013 det er eit av dei kjende historiske problema v\u00e5re \u2013, men nynorsken st\u00e5r sterkt i regionale vekstsentra som Stord og F\u00f8rde \u2013 kommunar som \u00f2g har funne det for godt \u00e5 d\u00f8ypa seg om til byar.<\/p>\n

Dette har gjeve rom for at nynorsk kan styrkja seg som vanleg bruksm\u00e5l p\u00e5 prestisjetunge og viktige felt der han tradisjonelt har st\u00e5tt veikt, som industri, reiseliv, IT (programvare\/internett), varehandel, bank, forsikring og konsulentverksemd, att\u00e5t felt der det har st\u00e5tt betre til, som skule, lokalmedia, offentleg administrasjon, rettsvesen, forsking og kulturliv. At det finst eit stort tal arbeidsplassar som krev nynorskkompetanse er viktig for \u00e5 visa ungdom fr\u00e5 desse omr\u00e5da at spr\u00e5ket deira h\u00f8yrer framtida til, og det er viktig for \u00e5 grunngje behovet for sidem\u00e5lsundervisning i bokm\u00e5lsomr\u00e5da. Overfor bedrifter og kommunar austafjells og nordafjells er det sameleis avgjerande \u00e5 kunna visa til kva kommunar og bedrifter p\u00e5 Vestlandet, td. innanfor reiseliv, har tent p\u00e5 \u00e5 bruka nynorsk.<\/p>\n

Ei s\u00e6rleg viktig nasjonal oppg\u00e5ve har Sogn og Fjordane, som er det einaste fylket der nynorskbrukarane er i fleirtal, og der heile det offentlege maktapparatet og ein aukande del av den private spr\u00e5kmakta brukar nynorsk og lever i eit nynorsk lokalsamfunn. Sogn og Fjordane skil seg her fr\u00e5 nynorskfylket Hordaland der alle sentrale funksjonar er samla i bokm\u00e5lsbyen Bergen.<\/p>\n

M\u00e5lr\u00f8rsla har nok her hatt ein tendens til \u00e5 stilla seg med ryggen til kjerneomr\u00e5da og tenkt at det er i blandingsomr\u00e5da presset mot nynorsken er st\u00f8rst og innsatsen s\u00e5leis b\u00f8r setjast inn medan nynorskomr\u00e5da greier seg godt p\u00e5 eiga hand. Her b\u00f8r ein heller tenkja motsett: det er berre ved \u00e5 utnytta styrken til nynorsken i kjerneomr\u00e5da at ein kan ha von om \u00e5 vinna fram i blandingsomr\u00e5da. Dette f\u00f8reset at m\u00e5lreisingsarbeidet i blandingsomr\u00e5da i sterkare grad vert kombinert med eit vedlikehaldsarbeid i nynorskomr\u00e5da. Utfordringa det neste ti\u00e5ret vert s\u00e5leis \u00e5 setja i gang ei kjerneomr\u00e5desatsing som dreg blandingsomr\u00e5da med seg \u2013 ei satsing som tek sikte p\u00e5 \u00e5 spreia den nynorske sj\u00f8lvtilliten.<\/p>\n

4 Nynorsk for alle?
\n<\/strong>Bokm\u00e5l og nynorsk er i dag jamstelte og likeverdige nasjonalm\u00e5l medan spr\u00e5ka som fyrstespr\u00e5k eller hovudm\u00e5l i praksis har delt landet mellom seg. Det er s\u00e5leis eit sprik mellom stoda i dag og den ambisjonen m\u00e5lr\u00f8rsla alltid har hatt om at nynorsken skal vera eit m\u00e5l for heile landet og for alle nordmenn.<\/p>\n

M\u00e5lr\u00f8rsla har opp gjennom \u00e5ra med vekslande hell, styrke og realitetssans vikla seg inn i ordskifte der den sentrale motsetnaden har g\u00e5tt mellom \u201deittspr\u00e5kslina\u201d og \u201dtospr\u00e5kslina\u201d. Ein har d\u00e5 raskt kome til \u00e5 krinsa kring den relativt lite interessante problemstillinga om bokm\u00e5let i ei fjern framtid b\u00f8r utryddast eller ikkje. Og berre for \u00e5 gjera unna svaret: v\u00e5re tipptipptipptippoldeborn eller kva generasjon det no skulle bli ei aktuell problemstilling for, b\u00f8r ikkje utrydda bokm\u00e5let, korleis det d\u00e5 m\u00e5tte sj\u00e5 ut, men gje det eit naudsynt minoritetsspr\u00e5kleg vern. Denne s\u00e6reigne greina av dansk har vorte ein del av norsk kulturell r\u00f8yndom og historie og er dermed noko alle nordmenn no og framover b\u00f8r l\u00e6ra seg.<\/p>\n

Lovgjeving og l\u00e6replanar sl\u00e5r i dag fast at alle nordmenn, med nokre f\u00e5 unntak, skal l\u00e6ra seg \u00e5 skriva b\u00e5e spr\u00e5ka dei to siste \u00e5ra i grunnskulen og p\u00e5 dei vanlegaste studieretningane i den vidareg\u00e5ande skulen. Slik sett er nynorsk eit spr\u00e5k for heile landet allereie, og alle elevar er i prinsippet b\u00e5de bokm\u00e5ls- og nynorskelevar. Dersom ein godtek at det gamle formelen om \u201d1 stat\/nasjon = 1 spr\u00e5k\u201d ikkje lenger gjeld, og at to- eller fleirspr\u00e5klege nasjonar, folkegrupper og einskildpersonar er det normale, burde det heller ikkje vera vanskeleg \u00e5 akseptera det som ein ynskt og uproblematisk normaltilstand i Noreg at alle nordmenn skal l\u00e6ra b\u00e5e spr\u00e5k like godt.<\/p>\n

Dette kan ein og b\u00f8r ein ynskja seg, men ein kjem seg likevel ikkje unna det kontroversielle kjernesp\u00f8rsm\u00e5let: kva b\u00f8r vera det spr\u00e5klege fyrstevalet for personar og lokalsamfunn?<\/p>\n

Det offisielle Noreg, bokm\u00e5lsbrukarar flest og truleg dei fleste nynorskbrukarane meiner at grensene mellom nynorsk-Noreg og bokm\u00e5ls-Norge b\u00f8r g\u00e5 der dei g\u00e5r i dag, og der dei i det store og heile har g\u00e5tt dei siste tretti \u00e5ra. S\u00e5 lenge nynorsken held seg innanfor gjerdet sitt, skal han f\u00e5 leva i fred. Den organiserte m\u00e5lr\u00f8rsla har derimot hatt ein ambisjon om \u00e5 auke utbreiinga til nynorsk som fyrstespr\u00e5k, i fyrste rekkje i dei omr\u00e5da som tidlegare har hatt nynorsk i skulen, men \u00f2g i heilt nye omr\u00e5de, som storbyane. I praksis har det tyngste arbeidet til m\u00e5lr\u00f8rsla vore defensivt \u2013 det har med blanda hell g\u00e5tt ut p\u00e5 \u00e5 forsvara utbreiinga til nynorsken, fyrst og fremst som skulem\u00e5l. Dette forsvarsarbeidet har heile m\u00e5lr\u00f8rsla kunna slutta opp om, og i Noregs M\u00e5llag har det heller ikkje vore nokon kl\u00e5r motstand mot den bysatsinga som har vore. Likevel ligg den same motsetnaden under i mange av prioriterings- og strategidiskusjonane i samskipnaden: skal Noregs M\u00e5llag vera ein m\u00e5lreisingsorganisasjon som arbeider for \u00e5 utvida nynorskomr\u00e5det, eller skal ein n\u00f8ya seg med \u00e5 vera ein interesseorganisasjon som forsvarer det som er vunne?<\/p>\n

I nynorskomr\u00e5det er nok svaret i stor grad, og kanskje i aukande grad, at resten av landet f\u00e5r sigla sin eigen sj\u00f8. Di meir sj\u00f8lvsagt nynorsken vert og di sterkare han st\u00e5r, di mindre medviten treng ein nynorskbrukar vera, og ein tenkjer som Jon Fosse at det er nedverdigande \u00e5 m\u00e5tta argumentera for m\u00e5let sitt. Det vert stadig vanlegare \u00e5 h\u00f8yra utsegner som at \u201dher brukar folk nynorsk, dei arbeider ikkje for han\u201d. Og i den grad ei driv m\u00e5larbeid, har det med domene og ikkje med geografi \u00e5 gjera. Nynorsken m\u00e5 styrkjast p\u00e5 dei samfunnsomr\u00e5da der han st\u00e5r veikast, men ikkje i dei geografiske omr\u00e5da der han st\u00e5r veikast. Ein h\u00f8yrer \u00f2g nynorskfolk som stiller seg kritisk til sidem\u00e5lsordninga, ikkje fordi det f\u00f8rer til at nynorskbrukarar m\u00e5 l\u00e6ra bokm\u00e5l, men fordi det ikkje er noko poeng \u00e5 \u201dtvinga\u201d bokm\u00e5lsfolk til \u00e5 skriva nynorsk. Det m\u00e5 leggjast til at dette er vanlegast \u00e5 h\u00f8yra fr\u00e5 H\u00f8gre-folk i nynorskomr\u00e5da som i fire \u00e5r har vore i den situasjonen at dei har m\u00e5tta forsvara eit vedtak p\u00e5 landsplan om \u00e5 g\u00e5 imot sidem\u00e5l.<\/p>\n

Dette er stuttenkt. Noreg er ikkje Spania og Vestlandet er ikkje Katalonia, heller ikkje om det skulle bli r\u00f8yndom av den draumen sume har om ein sterkare og meir \u00f8konomisk og politisk sj\u00f8lvstendig vestlandsregion. Noreg er og vil halda fram med \u00e5 vera ein sterkt integrert nasjonalstat, innanfor eller (vonleg) utanfor EU, med ein aukande indre mobilitet. Jamvel om ambisjonen ikkje skulle vera st\u00f8rre enn \u00e5 ta vare p\u00e5 dagens nynorskomr\u00e5de, er det heilt avgjerande for nynorsken \u00e5 ha eit trygt formelt og reelt rotfeste p\u00e5 nasjonalt plan, i dei st\u00f8rste byane og i landet elles.<\/p>\n

I fyrste rekkje gjeld dette sj\u00f8lvsagt sidem\u00e5lsordninga. Det vil ikkje vera greitt for ein nynorskkommune eller ei nynorskspr\u00e5kleg bedrift den dagen det kjem arbeidstakarar fr\u00e5 bokm\u00e5lsomr\u00e5da som aldri har l\u00e6rt eit ord nynorsk. Men det gjeld \u00f2g sp\u00f8rsm\u00e5let om kvar grensa mellom nynorskland og bokm\u00e5lsland skal g\u00e5. P\u00e5 same m\u00e5ten som at nynorsken i blandingsomr\u00e5da er avhengig av eit sterkt kjerneomr\u00e5de, er kjerneomr\u00e5det avhengig av at nynorsken vinn m\u00e5lstriden i blandingsomr\u00e5da. Gjer han ikkje det, er det dagens \u201dsikre\u201d kjerneomr\u00e5de som i neste omgang er utsette blandingsomr\u00e5de. Og tilsvarande er kjerneomr\u00e5da avhengige av at nynorsken \u00f2g har eit feste som vanleg bruksm\u00e5l og fyrstespr\u00e5k\/hovudm\u00e5l i alle landsdelar. Har han ikkje det, vil nynorsken p\u00e5 lang sikt st\u00e5 i fare for \u00e5 bli degradert fr\u00e5 nasjonalm\u00e5l til regionm\u00e5l. Nynorskbrukarar i kjerneomr\u00e5det har ei kl\u00e5r eigeninteresse av at det vert arbeidd for nynorsken andre stader i landet, og i ei kjerneomr\u00e5desatsing fr\u00e5 m\u00e5lr\u00f8rsla m\u00e5 det nettopp st\u00e5 sentralt \u00e5 auka forst\u00e5inga i kjerneomr\u00e5da for at dei har eit nasjonalt ansvar for nynorsken, ikkje berre eit lokalt eller regionalt.<\/p>\n

5 M\u00e5lreising med og mot straumen
\n<\/strong>Nynorsken lever i dag sitt eige liv som skriftm\u00e5l p\u00e5 sida av den r\u00f8rsla og dei ideologiane som opp gjennom \u00e5ra har drive m\u00e5lreisinga framover. Nynorsk har vorte eit skriftm\u00e5l og ein skrifttradisjon som fyller alle funksjonar eit skriftm\u00e5l i v\u00e5r del av verda skal ha. Det kan brukast \u2013 og vert bruka \u2013 b\u00e5de til gode og d\u00e5rlege og h\u00f8g- og l\u00e5gverdige f\u00f8rem\u00e5l slik eit spr\u00e5k skal. Ein kan ikkje i dag formulera ein ideologisk plattform for nynorsken som spr\u00e5k.<\/p>\n

Noko heilt anna er det at m\u00e5lr\u00f8rsla m\u00e5 formulera det ideologiske grunnlaget og dei strategiane som ho sj\u00f8lv skal nytta til \u00e5 fremja nynorsken ut ifr\u00e5 situasjonen i dag. D\u00e5 m\u00e5 det n\u00f8dvendigvis takast kulturpolitiske val.<\/p>\n

Er ambisjonen \u00e5 ta vare p\u00e5 nynorsken der han finst i dag, det me kan kalla interesseorganisasjonslina, vil vekta liggja p\u00e5 spr\u00e5klege rettar og verdien av \u00e5 ta vare p\u00e5 nynorsken som ein del av mangfaldet. Nynorskbrukarar skal ha h\u00f8ve, ikkje berre formelt, men \u00f2g reelt, til \u00e5 kunna bruka spr\u00e5ket sitt i alle dei samanhengane der bokm\u00e5let (og i nokre h\u00f8ve engelsk) vert nytta. Nynorskbrukarar skal \u00f2g m\u00f8ta spr\u00e5ket sitt i alle situasjonar og ikkje m\u00e5tta oppleva press fr\u00e5 bokm\u00e5let. Legitimeringa av denne spr\u00e5kkampen finn ein i den allmenne demokratiske retten det er \u00e5 kunna bruka sitt eige spr\u00e5k, og i den globale verdien det er \u00e5 ta vare p\u00e5 nynorsk som ei eiga spr\u00e5kleg r\u00f8yst i verda. Mesteparten av arbeidet til m\u00e5lr\u00f8rsla er i dag eit slikt spr\u00e5kleg \u201dfagforeiningsarbeid\u201d som har som overordna siktem\u00e5l \u00e5 gjera livet enklare for dei som brukar nynorsk i dag, og det er langt att til nynorsk er fullt ut jamstelt med bokm\u00e5l. Heile grunnlaget for dette ligg kort og godt i at nynorsken finst og er i bruk, ikkje at han p\u00e5 noko vis er \u201dbetre\u201d enn bokm\u00e5let. Ein prinsipielt viktig del av interessekampen er \u00e5 kjempa for at nynorskfolk ikkje skal vera n\u00f8ydde til \u00e5 legitimera eksistensen sin.<\/p>\n

Er ambisjonen at det skal bli fleire nynorskbrukarar, me kan kalla det m\u00e5lreisingslina, trengst det derimot argument for at folk skal velja nynorsk som fyrstespr\u00e5k framfor bokm\u00e5l. Dette har m\u00e5lfolk utvikla lange katalogar med grunngjevingar for, og Kjartan Fl\u00f8gstad oppsummerte i tala si til m\u00e5llagslandsm\u00f8tet i 1984 r\u00e5kande korleis m\u00e5lr\u00f8rsla opp gjennom \u00e5ra har freista aktualisera m\u00e5lreisinga:<\/p>\n

\u201dM\u00e5lsaka og m\u00e5lstrevarane har alltid vore, har alltid vore tvinga til \u00e5 vera, opportunistiske i forhold til dei r\u00e5dande s\u00e5kalla \u201dtendensane i tida\u201d. Med korte mellomrom og i rask rekkjef\u00f8lgje har vi m\u00e5lfolk pr\u00f8vd \u00e5 rettferdiggjera strevet v\u00e5rt ut fr\u00e5 nasjonale, sosiale, kulturradikale, kulturkonservative, marxistiske, eksistensielle, populistiske eller liberalistiske grunnposisjonar. Vi har liksom blitt norskare, eller meir rotekte, eller inderlegare, eller meir progressive og framstegsvennlege, eller st\u00f8rre verdsborgarar, eller frimodigare og flinkare til \u00e5 l\u00e6ra lekser og assimilera kunnskap ved \u00e5 skriva nynorsk og snakka dialekt. Og det kan det vel alltids vera noko i.\u201d (Fl\u00f8gstad 1984: 9)<\/p><\/blockquote>\n

Jamt over har m\u00e5lr\u00f8rsla oppn\u00e5dd mest for nynorsken i dei periodane der ho ikkje har stilt seg p\u00e5 sidelina i samfunnsstriden, men har greidd \u00e5 ri p\u00e5 dei rette bylgjene og lukkast \u00e5 byggja gode alliansar og samla breitt bak m\u00e5lkrava \u2013 det vil seia i dei periodane ho har hatt eit breitt kulturpolitisk engasjement og vore ei politisk r\u00f8rsle. Det har g\u00e5tt d\u00e5rlegare i dei periodane m\u00e5lr\u00f8rsla har vorte st\u00e5ande \u00e5leine og fokusert mykje p\u00e5 spr\u00e5ket i seg sj\u00f8lv utan \u00e5 setja det inn i ein vidare samfunnssamanheng, anten det har vore gjennom ein snever spr\u00e5kleg interessekamp eller ei overdriven organisatorisk interesse for filologi og rettskriving. Sp\u00f8rsm\u00e5let vert i dag, som til alle tider, kvar m\u00e5lreisinga frametter kan henta den politiske og kulturelle krafta si. Eg vil i det fylgjande konsentrera meg om tre hovudliner der m\u00e5lr\u00f8rsla vil m\u00f8ta store utfordringar, men der det \u00f2g kan skapast nye opningar for m\u00e5lreisinga i ti\u00e5ret som kjem.<\/p>\n

a. Ein spr\u00e5kleg distriktsoppr\u00f8r
\n<\/strong>I Garborg\u00e5ret 2001 kan det vera verdt \u00e5 minnast 150-\u00e5rsjubilanten som i 1877 gav ut det viktigaste programskriftet i m\u00e5lr\u00f8rsla gjennom tidene, Den ny-norske Sprog- og Nationalitetsbev\u00e6gelse. Med denne boka terga Arne Garborg p\u00e5 seg kultureliten i hovudstaden til gagns med p\u00e5standen om at det fanst to nasjonar i Noreg \u2013 ein norsk og ein dansk-norsk. Det same hadde b\u00e5de Ivar Aasen, Aasmund O. Vinje og fleire vore inne p\u00e5 i m\u00e5lagitasjonen sin, og dei drog alle berre den logiske konsekvensen av kultursynet til nasjonalromantikarane. Det var ikkje dette P.A. Munch, Marcus Jacob Monrad og dei andre nasjonalromantiske ideologane hadde tenkt seg, og etter at den urbane og konservative eliten p\u00e5 denne m\u00e5ten vart ekskludert fr\u00e5 nasjonen, har det nasjonale i Noreg i all hovudsak vore eit v\u00e5pen i hendene p\u00e5 radikale, liberale og progressive krefter. Det same har ein sett i ei rad andre land som har vore gjennom eit nasjonalt frigjeringsstrev.<\/p>\n

Denne konfliktlina trakka Garborg rett inn i, og urbanistiske ideologiprodusentar tenner framleis n\u00e5r dei les Garborg. I tidsskriftet Prosa nr. 1 for i \u00e5r har ein av dei viktigaste av dei, Iver B. Neumann, ein kort og skjematisk omtale av Den ny-norske Sprog- og Nationalitetsbev\u00e6gelse, og p\u00e5 punktet \u201dHvem er for\u201d, kan me lesa: \u201dBondestudenter, Noregs M\u00e5llag, Franjo Tudjman\u201d.<\/p>\n

Garborg overdreiv sj\u00f8lvsagt \u2013 s\u00e5 fortalde d\u00e5 \u00f2g undertittelen at dette var \u201dpolemiske Sendebreve til Modstr\u00e6verne\u201d, men samstundes r\u00e5ka han noko djupt i den norske m\u00e5lstriden: Skiljet mellom norsk og norsk-dansk, landsm\u00e5l og riksm\u00e5l, bokm\u00e5l og nynorsk, er ikkje berre ein reint spr\u00e5kleg motsetnad, det er \u00f2g ein djupare kulturell motsetnad. Dette har i fyrste rekkje vore ein motsetnad mellom hovudstadseliten og resten av landet \u2013 mellom vanlege folk og dei som Garborg i 1879 kalla \u201dDei Kristianianorske\u201d \u2013 dei som \u201dhev Stockholm til Hovudstad, Danmark til Kulturheim, Norig til Stabbur og Per Gynt til Nationalhelgen\u201d (Fr\u00f8yen 1996: 56).<\/p>\n

Kjartan Fl\u00f8gstad sl\u00e5r p\u00e5 dei same strengene i boka Osloprosessen: \u201dF\u00f8resetnaden for den moderne hovudstaden Oslo er … den danske kolonibyen Christiania. … Medan Bergen og \u2019Fiske-Noreg\u2019 heldt kontakten med den vide verda, heldt Oslo, og seinare Christiania, Kristiania og Oslo, fram med \u00e5 vera ein innestengd sm\u00e5by og dansk kolonihovudstad innarst inne i ein djup fjordbotn p\u00e5 Austlandet. Byfolket levde under den holsteinske og danske overklassen og s\u00e5g ikkje s\u00e5 mange framande.\u201d (Fl\u00f8gstad 2000: 60)<\/p>\n

P\u00e5 jubileumskonferansen til Studentm\u00e5llaget i Oslo i oktober 2000 kom leiaren for makt- og demokratiutgreiinga, statsvitaren \u00d8yvind \u00d8sterud, med ein interessant observasjon. Det hadde slege han at dei stadene ein fann dei mest innbitne urbanistiske antinasjonalistane, ikkje var i metropolar som London, Paris og New York som urbanistane gjerne dreg fram som f\u00f8rebilete, men i Oslo, Helsingfors og Dublin. Dette er hovudstader i land som hadde g\u00e5tt gjennom nasjonale frigjeringsprosessar og der hovudstadseliten sat med sterke band til den gamle kolonimakta og etter kvart miste kontrollen med definisjonen av det nasjonale.<\/p>\n

S\u00e5leis er det ikkje tilfeldig at det nettopp er Oslo Unge H\u00f8yre som har hatt dei mest rabiate \u00e5taka p\u00e5 fj\u00f8sm\u00e5let nynorsk den siste tida, seinast med flygebladet \u201dLa dem raute nynorsk \u2013 bare vi slipper\u201d. Det g\u00e5r ei bein line fr\u00e5 Bj\u00f8rnstjerne Bj\u00f8rnson sitt \u00e5tak p\u00e5 det vulg\u00e6re bondem\u00e5let i 1899 til kua p\u00e5 dette flygebladet. Og det er heller neppe tilfeldig at det var i hovudstaden at b\u00e5de Ap og SV hausten 2000 slutta seg til H\u00f8gre sine freistnader p\u00e5 \u00e5 bli kvitt nynorskoppl\u00e6ringa i den vidareg\u00e5ande skulen.<\/p>\n

Eit uttrykk for det same er det n\u00e5r Kjetil Rolness i ein sleivsparkande laurdagskommentar i Dagbladet kjem med utsegner som: \u201dNorsk passer til \u00e9n ting: \u00e5 kalle en spade for en spade. Det er et spadespr\u00e5k. Ubrukelig for alle som trenger en pinsett, en vev, eller en harpe. … I stedet for vokabular har vi dialekter. … Mange av tungem\u00e5lene er s\u00e5 eksentriske at de ikke lar seg oversette av folk som bor i nabobygda, langt mindre av landsmenn oppvokst i sentrale str\u00f8k.\u201d (Dagbladet 20.1.2001) Poenget her er ikkje den bodskapen som kan skodast bak overdrivingane og spissformuleringane. Det viktige i v\u00e5r samanheng er at dette kjem fr\u00e5 ein som politisk slett ikkje kan setjast i b\u00e5s med dei rautande kjernetroppane til Oslo Unge H\u00f8yre, men tvert om fr\u00e5 eit urbanistisk intellektuelt milj\u00f8 i hovudstaden som framstiller seg sj\u00f8lv som b\u00e5de radikalt og liberalt.<\/p>\n

Dei kristianianorske var for Garborg heller ikkje einstydande med dei konservative \u2013 ein fann dei \u00f2g mellom dei byradikale i Venstre. Skiljet er like mykje kulturelt som politisk, og motsetnaden mellom dei kulturelt leiande og prestisjetunge laga i hovudstaden og resten av landet g\u00e5r som ein raud tr\u00e5d gjennom norsk kulturstrid. Det er i dette rommet m\u00e5lreisinga i all tid har dekt eit viktig behov som kulturell motkraft.<\/p>\n

Dette er ikkje ei kl\u00f8ft mellom dagens nynorsk-Noreg og bokm\u00e5ls-Norge. Grensa mellom nynorsk og bokm\u00e5l er drege heilt vilk\u00e5rleg om ein ser p\u00e5 det talespr\u00e5klege grunnlaget. Etter spr\u00e5klege kriterium ligg dialektane i dei fleste norske kommunar n\u00e6rare nynorsk enn bokm\u00e5l, og mange av dialektane i td. Nordland og Troms ligg tettare opp til nynorsknormalen enn dialektane p\u00e5 fleire av dei stadene nynorsken er i bruk i dag \u2013 utan at d\u00e9t har vore avgjerande for det skriftspr\u00e5klege valet. Det er heller ikkje ei kl\u00f8ft mellom by og land, men fyrst og fremst mellom visse lag i hovudstaden og landet elles.<\/p>\n

Slik er m\u00e5lreisinga eit kulturelt reisings- og frigjeringsprosjekt for langt st\u00f8rre delar av landet enn det som i dag er nynorskomr\u00e5det. \u00d8stfoldm\u00e5let eller austkantm\u00e5let i Oslo hadde aldri vore s\u00e5pass i bruk i dag om det ikkje hadde vore for dialektkampen til m\u00e5lr\u00f8rsla og det som den nynorske m\u00e5lreisinga har gjort for \u00e5 unng\u00e5 at den dansk-norske tradisjonen skulle f\u00e5 eit totalt spr\u00e5kleg og kulturelt hegemoni. Den samla nynorsklitteraturen er eit handfast prov p\u00e5 kva kulturell skapingskraft Noreg hadde g\u00e5tt glipp av utan nynorsken. \u00c5 talfesta det er mest umogleg, men det statistiske nybrotsarbeidet H\u00e5vard Teigen har gjort i denne boka, kan tyda p\u00e5 at m\u00e5lreisinga \u00f2g har vore viktig for vitaliteten til ei rad lokalsamfunn langt utover det tradisjonelle kulturlivet.<\/p>\n

M\u00e5lreisinga har framleis si st\u00f8rste og h\u00f8gst aktuelle oppg\u00e5ve i \u00e5 lyfta fram det m\u00e5let og den lokale kulturskapinga som ikkje f\u00e5r drahjelp fr\u00e5 hovudstadshegemoniet. Mangelen p\u00e5 respekt for det spr\u00e5klege og kulturelle mangfaldet som er skapt her i landet gjennom tidene er framleis, som p\u00e5 Aasen og Garborg si tid, det kulturelle hovudproblemet i Noreg. Dette er meir aktuelt enn nokon gong i ei tid der den fysiske og kulturelle sentraliseringa er sterkare enn p\u00e5 fleire ti\u00e5r. Distrikta tapar kampen om arbeidsplassar, infrastruktur og pengar, og den kulturelle koloniseringa av distrikta (urbaniseringa) aukar p\u00e5, s\u00e6rleg gjennom den kommersialiserte ungdomskulturen. D\u00e5 trengst det meir enn nokon gong eit spr\u00e5k som tek heile landet i bruk \u2013 som b\u00e5de gjev landet utanfor hovudstaden sj\u00f8lvtillit og som byggjer spr\u00e5klege bruker mellom by og land.<\/p>\n

b. Ein (ny)norsk urbanitet
\n<\/strong>I dei strategiske ordskifta i m\u00e5lr\u00f8rsla sist i 60-\u00e5ra vart den sterke byveksten og sentraliseringa sett som eit av dei st\u00f8rste trugsm\u00e5la mot nynorsken. Det gjeld b\u00e5de det viktige innleiingsf\u00f8redraget til Berge Furre p\u00e5 landsm\u00f8tet i 1965 og M\u00e5lreising 1967. Problemstillinga var den gongen som no om m\u00e5lr\u00f8rsla burde satsa p\u00e5 dei \u201dtapande\u201d distrikta der nynorsken stod sterkt og hadde ein massebasis, men ville g\u00e5 attende i takt med folkeflyttinga, eller om ein burde satsa p\u00e5 framgang i dei \u201dvinnande\u201d byane der folkeauken kom, men der bokm\u00e5let var einer\u00e5dande. Noregs M\u00e5llag valde ein dobbeltstrategi: m\u00e5lreisinga var ein del av ein distriktspolitisk kamp for bygdekulturen samstundes som nynorske m\u00e5tte f\u00e5 fotfeste i byane. \u201dGjer nynorsk til bynorsk!\u201d var slagordet som Noregs M\u00e5llag fekk fr\u00e5 Studentm\u00e5llaget i Oslo, og saka var hovudsak p\u00e5 landsm\u00f8tet i 1969 der Johan Krogs\u00e6ter la fram resultatet fr\u00e5 arbeidet til ei bynemnd som var i arbeid. Arbeidet for nynorske parallellklassar i byane vart i desse \u00e5ra kraftig intensivert.<\/p>\n

Det fyrste gjennombrotet kom med nynorskklassane i Sandnes, Troms\u00f8 og Stavanger fr\u00e5 1975 og frametter, og bysatsinga vart teke fram att og blankpussa med Bynemnda (1985-87). Dei endelege gjennombrota kom med dei fyrste nynorskklassane i grunnskulen Oslo (1993), Bergen sentrum og Trondheim (1997), og dette er klassar som har hatt ein s\u00e6rs viktig funksjon i \u00e5 visa fram at nynorsk er eit fullt brukande m\u00e5l for born og ungdom i byane, uavhengig av dialektbakgrunn. Dette har vore med p\u00e5 \u00e5 understreka at valet mellom nynorsk og bokm\u00e5l i dag ikkje fyrst og fremst er eit spr\u00e5kleg val ut fr\u00e5 sitt eige talem\u00e5lsgrunnlag, men eit kulturelt val ut fr\u00e5 kva spr\u00e5kleg tradisjon ein ynskjer \u00e5 identifisera seg med. For m\u00e5lr\u00f8rsla er dette ein s\u00e6rs nyttig l\u00e6rdom i ei tid der dialektane vert utvatna av bokm\u00e5lsdrag og der ideala om individuelle val p\u00e5 ein identitets- og kulturmarknad styrkjer seg.<\/p>\n

Byane er definitivt komne for \u00e5 bli, og dei vil halda fram med \u00e5 styrkja seg. Ei m\u00e5lr\u00f8rsle som tek framtida til nynorsken p\u00e5 alvor, m\u00e5 ha ein politikk for nynorsk i byen. Det finst s\u00e5leis ikkje noko alternativ til \u00e5 f\u00f8ra vidare dobbeltstrategien med at m\u00e5lr\u00f8rsla b\u00e5de m\u00e5 satsa p\u00e5 bygdene og i byane.<\/p>\n

\u201dM\u00e5lr\u00f8rsla m\u00e5 rive ned alle mentale bymurar og opne seg for livet i byen \u2013 b\u00e5de arbeidsliv og fritid\u201d, sa Hans Ebbing i tala si til landsm\u00f8tet i Noregs M\u00e5llag i 2000 (www.nm.no<\/a>). M\u00e5lr\u00f8rsla kan ikkje ta utgangspunkt i at byane er eit naudsynt vonde, men at dei er ein sj\u00f8lvsagt del av det norske landskapet og norsk kultur. Det har nok m\u00e5lr\u00f8rsla \u00f2g i stor grad gjort i byarbeidet sitt, men det er ikkje sikkert medvitet har vore h\u00f8gt nok om det s\u00e6reigne med bykultur, urbanitet og m\u00e5larbeid i byane.<\/p>\n

Byane, og s\u00e6rleg hovudstaden, har eit aukande medvit om det urbane, og s\u00e6rleg om det verdfulle med mangfaldet i byane. Det er eit stort paradoks at toleransen andsynes innvandrarar ser ut til \u00e5 vera aukande og framandfrykta minkande, medan motviljen mot bygdefolk, bygdeliv og til ein viss grad nynorsk og dialektar heller ser ut til \u00e5 auka i dei same milj\u00f8a. Dei som ynskjer \u00e5 ha borna sine i nynorske parallellklassar vert jamleg kritiserte for \u00e5 danna \u201dariske\u201d klassar, jamvel om det er born med innvandrararforeldre i klassane, og omsynet til dei framandspr\u00e5klege vert k\u00f8yrt fram av nordmenn som vil fjerna oppl\u00e6ringa i nynorsk sidem\u00e5l i Oslo.<\/p>\n

M\u00e5lr\u00f8rsla \u2013 og heile norskdomsr\u00f8rsla \u2013 har ei n\u00f8kkeloppg\u00e5ve i \u00e5 kjempa for ein norsk urbanitet som ikkje vender ryggen til resten av Noreg, men som tvert om byggjer spr\u00e5klege og kulturelle bruer mellom byar og omland, og s\u00e6rleg mellom hovudstaden og resten av landet. Denne viktige ideologiske sida av m\u00e5larbeidet i byane har ikkje vore sterkt nok framme i m\u00e5lr\u00f8rsla sin bypolitikk.<\/p>\n

P\u00e5 det praktiske planet m\u00e5 arbeidet for den obligatoriske oppl\u00e6ringa i b\u00e5e spr\u00e5k og for nynorske parallellklassar framleis st\u00e5 sentralt i bysatsinga. Men med tanke p\u00e5 dei borna som har g\u00e5tt i desse klassane og alle dei andre nynorskbrukarane som i stadig aukande grad flytter til byane, er me \u00f2g avhengige av \u00e5 utvikla betre metodar for det \u00e5 kunna vera nynorskbrukar i eit bokm\u00e5lsvelde. Som alle liknande r\u00f8rsler internasjonalt har m\u00e5lr\u00f8rsla utspringet sitt i byane, og heilt sidan 1860-\u00e5ra har det funnest b\u00e5de organiserte og uformelle nynorske milj\u00f8 i dei st\u00f8rste norske byane. Nynorskfolk har s\u00e5leis lang r\u00f8ynsle med \u00e5 vera i eksil, men desse milj\u00f8a har nok vore for lite opne. Bygdelaga og bondeungdomslaga har ein tradisjon for \u00e5 vera varmestover for \u201db\u00f8nder i byen\u201d, og m\u00e5lmilj\u00f8a har hovudsakleg vore for dei mest ihuga m\u00e5laktivistane. M\u00e5lr\u00f8rsla har ei s\u00e6rs stor utfordring i \u00e5 koma i kontakt med langt fleire av nynorskbrukarane i byane for \u00e5 styrkja sj\u00f8lvtilliten deira og gjera det enklare \u00e5 vera nynorskbrukar i mindretal.<\/p>\n

c. M\u00e5lreisinga og globaliseringa
\n<\/strong>Det er snart 40 \u00e5r sidan Sigmund Skard gav ut M\u00e5lstrid og massekultur (1963) og sette m\u00e5lsaka inn i ein aktuell allmennkulturell samanheng. Ein kan i dag sl\u00e5 fast at b\u00e5de norsk kultur i det heile og nynorsken har st\u00e5tt seg langt betre mot presset fr\u00e5 kommersiell angloamerikansk massekultur og engelsk spr\u00e5k enn mange var redde for i dei harde 60-\u00e5ra.<\/p>\n

Det vil ikkje seia at faren er over. IT-revolusjonen, betre samferdsel, liberaliseringa av verdshandelen, globaliseringa av \u00f8konomien og det aukane hegemoniet til angloamerikansk kommersiell massekultur har gjort verda mindre og f\u00f8rer til ein stadig st\u00f8rre spr\u00e5kleg og kulturell p\u00e5verknad over landegrensene. Det kan mest dramatisk lesast av i stadig verre prognosar for spr\u00e5kdaude, og engelsk har gjennom fleire \u00e5r vore p\u00e5 full fart inn i Noreg s\u00e6rleg i forskings-, IT- og forretningsm\u00e5l \u2013 jamvel i (del)statlege selskap som Statoil, Hydro og Telenor.<\/p>\n

S\u00e5 kan ein alltids freista sp\u00e5 korleis Noreg m\u00e5tte sj\u00e5 ut spr\u00e5kleg om 50 eller 100 \u00e5r. For min del har eg store vanskar med \u00e5 sj\u00e5 det som ein meiningsfull intellektuell aktivitet, kort og godt fordi det er umogleg \u00e5 vita og fordi det einaste sikre med slike prognosar er at dei ikkje sl\u00e5r til. Som Teigen peikar p\u00e5 i sin artikkel n\u00e5r det gjeld folkesetnadsutvikling, ser prognosar som byggjer p\u00e5 framskriving av tendensar oftast gjerne bort fr\u00e5 at det finst motkrefter. Det mest interessante vert d\u00e5 heller kva politiske verknader i samtida desse sp\u00e5domane har. Sj\u00f8lv m\u00f8ter eg jamleg nynorskbrukarar som meiner at det ikkje er s\u00e5 viktig \u00e5 arbeida for nynorsken fordi alle snart brukar engelsk likevel.<\/p>\n

Til sjuande og sist er framtida b\u00e5de til bokm\u00e5l og nynorsk er avhengig av kor interessert brukarane av dei to m\u00e5la er i \u00e5 verna om dei, og i kor sterk grad dette engasjementet f\u00f8rer til aktiv spr\u00e5kpolitisk handling fr\u00e5 styresmaktene. Sannsynleg er det \u00f2g at bokm\u00e5let gjennom presset fr\u00e5 engelsk vil koma i ei stilling som liknar meir p\u00e5 den forsvars- og mindretalsposisjonen nynorsken alltid har hatt. Riksm\u00e5lsr\u00f8rsla kan derimot bli n\u00f8ydd til \u00e5 ta gamle slagord som \u201dfri sprogutvikling\u201d og \u201dsprogsaken ut av politikken\u201d opp til kraftig revisjon dersom deira spr\u00e5k skal ha ei framtid under statleg vern.<\/p>\n

Det st\u00f8rste lyspunktet fr\u00e5 st\u00e5staden til nynorsken og alle andre sm\u00e5 og mellomstore spr\u00e5k er likevel at ein no ser omrisset av ein global oppreist mot dei negative utslaga av globaliseringa. Det gjeld s\u00e6rleg reaksjonen p\u00e5 frihandel, valutaspekulasjonar og globaliseringa av \u00f8konomien. Organisasjonen Attac har p\u00e5 kort tid vorte ein viktig organisert samlingsstad og plattform for tverrpolitisk globaliseringsmotstand i Vest-Europa. Men \u00f2g p\u00e5 det spr\u00e5klege og kulturelle feltet er interessa og arbeidet for \u00e5 ta vare p\u00e5 mangfaldet og motarbeida spr\u00e5kdauden aukande. Det aukande folkelege engasjementet gjennom kultur- og spr\u00e5korganisasjonar ligg under, og i internasjonale organisasjonar som Europar\u00e5det, UNESCO og EU har ein sett ei aukande interesse for desse sp\u00f8rsm\u00e5la s\u00e6rleg det siste ti\u00e5ret.<\/p>\n

Utfordringa for m\u00e5lr\u00f8rsla vert \u00e5 sj\u00e5 ut over dei norske grensene og leggja opp ein praksis som tek utgangspunkt i at me er ein del av ei global r\u00f8rsle for spr\u00e5kleg mangfald. B\u00f8ker som Farvel til spr\u00e5kmangfaldet? (Olav Randen 1997) og Minoritetsspr\u00e5k i Europa (Sigve Gramstad 1996) og det internasjonale seminaret til Noregs M\u00e5llag i januar 2001 fortel at det internasjonale engasjementet i m\u00e5lr\u00f8rsla er h\u00f8gst levande og aukande, og som deltakarar i G\u00f8teborgaksjonen i juni 2001 var Noregs M\u00e5llag med p\u00e5 sin fyrste demonstrasjon utanlands. Men det er nok eit godt stykke att f\u00f8r ein kan seia at eit internasjonalt perspektiv p\u00e5 norsk m\u00e5lstrid st\u00e5r sterkt mellom m\u00e5lfolk og nynorskbrukarar.<\/p>\n

I ein situasjonen der b\u00e5de nynorsk- og bokm\u00e5lsfolk m\u00e5 rusta opp forsvaret mot engelskpresset, vil nynorsktradisjonen kunna sk\u00e5ra h\u00f8gt b\u00e5de p\u00e5 \u00e5 ha ein levande tradisjon for \u00e5 driva organisert spr\u00e5kkamp, og p\u00e5 \u00e5 ha r\u00f8ter og ei historie som bokm\u00e5let manglar. Nynorsken st\u00e5r for ei lang norsk spr\u00e5khistorisk line som vekkjer positive assosiasjonar og vert sett som noko verdfullt langt utover den flokken som skriv nynorsk i dag, og nynorsken endar ikkje, som bokm\u00e5let, i blinda i to unionar ingen i dag vil vedkjenna seg. M\u00e5lreisinga har alltid vore knytt til eit demokratisk, nasjonalt og sosialt frigjeringsstrev nettopp slik den komande m\u00e5lreisinga mot engelsk vil vera. Dette er ein stor ressurs for heile Noreg, og det er ikkje tilfeldig at ein jamt har funne m\u00e5lfolk i fremste line i arbeidet mot engelskpresset her i landet. Bokm\u00e5let har langt p\u00e5 veg vore ein gratispassasjer.<\/p>\n

Det m\u00e5lr\u00f8rsla likevel m\u00e5 st\u00e5 hardt imot, er det synspunktet sume bokm\u00e5lsfolk kjem med om at arbeidet mot engelsk er s\u00e5 viktig at dei nynorske jamstellingskrava b\u00f8r tonast ned. Det har med fullt alvor vorte hevda, m.a. i Stortinget, at kravet om nynorskversjonar av dataprogram kan f\u00f8ra til at engelske versjonar i staden tek over den norske marknaden. Det er absurd \u00e5 skulla tru at nynorskbrukarar vil leggja fr\u00e5 seg spr\u00e5ket sitt for \u00e5 kasta seg med liv og lyst inn i kampen for bokm\u00e5let, og situasjonen er heller tvert om: di st\u00f8rre det spr\u00e5klege medvitet og kamplysta er i den nynorskspr\u00e5klege delen av Noreg, di sterkare st\u00e5r Noreg i det samla arbeidet mot engelsk.<\/p>\n

6 Sluttord
\n<\/strong>Det er mykje \u00e5 gle seg over for nynorskfolk som ikkje einsidig er opptekne av \u00e5 leita etter det negative. Nynorsken har aldri st\u00e5tt s\u00e5 sterkt som i dag, og alt tyder p\u00e5 at spr\u00e5k-, kultur- og identitetssp\u00f8rsm\u00e5l vil bli stadig viktigare i ei meir internasjonalisert framtid. I ein situasjon der spr\u00e5k og identitet i stadig mindre grad vert styrt av arv og i aukande grad av individuelle val, opnar det seg eit st\u00f8rre handlingsrom for m\u00e5lr\u00f8rsla, men \u00f2g st\u00f8rre trugsm\u00e5l ved at vegen bort fr\u00e5 nynorsken \u00f2g kan bli kortare for mange. Men utgangspunktet er godt \u2013 m\u00e5lr\u00f8rsla har i all tid stilt grunnleggjande sp\u00f8rsm\u00e5l ved kva det vil seia \u00e5 vera \u201dnorsk\u201d og fremja ein refleksjon og ei medvitsgjering kring spr\u00e5k og identitet. Dette er eit s\u00e6rs godt utgangspunkt b\u00e5de for \u00e5 ta opp nye kulturdrag p\u00e5 ein heldig og kritisk m\u00e5te og st\u00e5 imot kulturelt press. P\u00e5 dette feltet er det nynorsktradisjonen som har ein heil del innsikt, refleksjon og sj\u00f8lvtillit \u00e5 tilby den bokm\u00e5lsskrivande delen av Noreg.<\/p>\n

Mykje er s\u00e5leis opp til oss sj\u00f8lve, og det m\u00e5lr\u00f8rsla framfor alt skal vakta seg for, er \u00e5 m\u00e5la seg inn i ei filologisk kr\u00e5 eller konsentrera seg n\u00e6rsynt og einsidig om det praktiske arbeidet. M\u00e5lr\u00f8rsla m\u00e5 v\u00e5ga \u00e5 g\u00e5 inn i heile kontaktflata mellom spr\u00e5k og samfunn, ta opp dei store ordskifta og ikkje vera redd for \u00e5 meina noko og reisa ordskifte. M\u00e5lr\u00f8rsla har langt meir p\u00e5 hjarta enn det me i dag f\u00e5r ut i det offentlege rommet. Politisk m\u00e5 det vera ei hovudsak fram mot frigjeringsjubileet i 2005 \u00e5 f\u00e5 atterreist spr\u00e5k og spr\u00e5kpolitikk som eit rikspolitisk tema for \u00e5 koma ut av den klamme spr\u00e5kfreden og f\u00e5 meisla ut ein offentleg spr\u00e5kpolitikk som aktivt og offensivt vernar om og fremjar nynorsken og det norske spr\u00e5kmangfaldet. Det er p\u00e5 h\u00f8g tid med ein ny \u201dVogt-komite\u201d \u2013 ei spr\u00e5kleg maktutgreiing.<\/p>\n

I dette arbeidet er det avgjerande \u00e5 f\u00e5 eit breitt makt- og samfunnsperspektiv inn i norsk spr\u00e5kpolitikk, og fagmilj\u00f8a har ei stadig viktigare rolle di meir forskingsbasert politikken vert. I fag- og forskingsmilj\u00f8a har v\u00e5re sp\u00f8rsm\u00e5l i det store og heile vore overlatne til filologane, og i Noreg er det jamvel filologar og ikkje historikarar som forskar p\u00e5 historie om spr\u00e5kpolitikk og spr\u00e5kstrid. Nynorsken m\u00e5 for fullt inn p\u00e5 bordet til samfunnsforskarane, slik denne boka har vore ein fyrste freistnad p\u00e5.<\/p>\n

Litteratur
\n<\/strong>Furre, Berge (1966) M\u00e5lprogram og samfunnsutvikling. I M\u00e5lsak og framtidssamfunn. Bergen: Noregs M\u00e5llag.<\/p>\n

Fr\u00f8yen, Morten Haug og Sveinung Time (1996) Arne Garborgs kulturnasjonalisme. Oslo: Noregs forskingsr\u00e5d.<\/p>\n

Fl\u00f8gstad, Kjartan (1984) M\u00e5let er maratonl\u00f8pet \u2013 ikkje \u00e5 komma i m\u00e5l. M\u00e5l og Makt 3\/1984: 3-15.<\/p>\n

Fl\u00f8gstad, Kjartan (2000) Osloprosessen. Oslo: Gyldendal.<\/p>\n

Innstilling fr\u00e5 bynemnda \u00e5t Noregs M\u00e5llag. M\u00e5l og Makt 2-3\/1987: 2-52.<\/p>\n

Meyer, Siri og Thorvald Sirnes (red.) (1999): Normalitet og identitetsmakt i Norge. Oslo: Ad Notam Gyldendal.<\/p>\n

M\u00e5lreising 1967. Eit debattopplegg (1967) Oslo: Det Norske Samlaget<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hoel, Oddmund L. (2001.) Strategiske utfordringar for m\u00e5lr\u00f8rsla. I H\u00e5vard Teigen og Elisabeth Bakke (red.), Kampen for spr\u00e5ket. Nynorsken mellom det lokale og det globale (s. 15-41). Oslo: Samlaget. Bibsys-oppf\u00f8ring Det har g\u00e5tt ein mannsalder sidan den store strategidiskusjonen i … Les meir →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":126,"menu_order":19,"comment_status":"open","ping_status":"open","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":["post-138","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/138"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=138"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/138\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/126"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=138"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}