{"id":53,"date":"2007-04-18T12:34:41","date_gmt":"2007-04-18T10:34:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/?page_id=53"},"modified":"2012-01-09T13:48:38","modified_gmt":"2012-01-09T11:48:38","slug":"jostedal-mallag-100-ar-2006","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/tekstar\/popul%c3%a6rfaglege-arbeid\/jostedal-mallag-100-ar-2006\/","title":{"rendered":"Jostedal m\u00e5llag 100 \u00e5r (JSA 2006)"},"content":{"rendered":"

(Fr\u00e5\u00a0Jostedal skule- og bygdeavis<\/em> (nr. 50), s. <\/em>88-89, 2006.)<\/p>\n

\"MagnusI \u00e5r er det 100 \u00e5r sidan b\u00e5de Norigs maallag<\/em> (5. februar) og Jostedalens maallag<\/em> (10. november) vart skipa. Det skjedde midt i den store overgangen fr\u00e5 dansknorsk til landsm\u00e5l (nynorsk). Den mest intensive perioden i Sogn og Fjordane var 1905\u201310. I skulesoga for Luster har K\u00e5re \u00d8vregard fortalt om innf\u00f8ringa av nynorsk i Jostedalen. Her skal me leggje til nokre opplysningar fr\u00e5 andre kjelder, ikkje minst m\u00f8teboka for m\u00e5llaget som ligg p\u00e5 Fylkesarkivet.<\/p>\n

I 1892 opna Stortinget for at skulestyre som ville det, kunne byrje med l\u00e6reb\u00f8ker og skriftleg oppl\u00e6ring p\u00e5 nynorsk i folkeskulen. Dei fyrste hadde g\u00e5tt over alt i 1890, og i 1893 vart Flahamar i Luster den fyrste krinsen i fylket som gjekk i gang med nynorskoppl\u00e6ring (ein time lesing og ein time skriving i veka).<\/p>\n

Jostedalen var s\u00e5leis tidleg ute d\u00e5 skulestyret vinteren 1901 gjorde det fyrste m\u00e5lvedtaket: bibelsoga og abc-boka skulle fr\u00e5 no vere p\u00e5 nynorsk. \u201dUm me er no noko seine av oss, so hev me daa kravla oss fram, so me er komne i det tjugande hundradaar her i Justedalen og,\u201d skreiv l\u00e6rar Mons H. Takle i m\u00e5lavisa Den 17de Mai<\/em> i mars 1901<\/a> d\u00e5 han fortalde om vedtaket.<\/p>\n

I januar 1904 kom s\u00e5 sp\u00f8rsm\u00e5let opp om kva lesebok skulane skulle nytte. Etter at overtilsynet og dei fem skulekrinsane hadde uttala seg og skulestyret hadde hatt saka oppe tre gonger, vart det i juli vedteke at skulane skulle nytte Austlids nynorske lesebok og ikkje nynorskutg\u00e5va av Rolfsen. Men dei krinsane og klassane som hadde nok brukande eksemplar av Pauss og Lassens lesebok, skulle framleis f\u00e5 nytte desse og trong ikkje kj\u00f8pe nye. Slik f\u00e5r me illustrert kor viktig dei \u00f8konomiske sidene av m\u00e5lvalet var \u2013 \u00e5 kj\u00f8pe nye l\u00e6reb\u00f8ker var ein stor kostnad b\u00e5de for foreldra og fattige herad. Ein grunn til vedtaket var nok \u00f2g at meiningane var delte i skulekrinsane.<\/p>\n

Ikkje alle var like glade for vedtaket. Lars R. Faaberg<\/a> nekta dottera si \u00e5 bruke den nye leseboka, s\u00e5 l\u00e6rar Laurits Kronen klaga til skulestyret. Saka vart ekstra pikant d\u00e5 Faaberg i mellomtida hadde vorte ordf\u00f8rar. Skulestyret vedtok (samr\u00f8ystes) at han straks m\u00e5tte skaffe leseboka \u2013 om ikkje vanka det straff etter \u00a7 17 i skulelova. D\u00e5 b\u00f8ygde \u00f2g ordf\u00f8raren av.<\/p>\n

Dei neste \u00e5ra vart nynorskutg\u00e5vene av l\u00e6reb\u00f8kene innf\u00f8rde ei for ei, og i 1916 fall siste riksm\u00e5lsskanse. Etter at skuledirekt\u00f8ren hadde peika p\u00e5 det uheldige i at kristendomsb\u00f8kene var dei einaste p\u00e5 riksm\u00e5l i skulen, vart det vedteke \u00e5 ta i bruk nynorskutg\u00e5vene ogs\u00e5 her.<\/p>\n

Skulestyret i Jostedalen gjorde aldri vedtak om at den skriftlege oppl\u00e6ringa skulle vere p\u00e5 nynorsk. Men l\u00e6rarane byrja truleg s\u00e5 sm\u00e5tt med nynorsk etter l\u00e6rebokvedtaket i 1901. I 1907 veit me iallfall at fire av fem skulekrinsar hadde all oppl\u00e6ring p\u00e5 nynorsk, og den fyrste offisielle m\u00e5lstatistikken fr\u00e5 1910 fortel at alle fem krinsar no nytta nynorsk.<\/p>\n

Jostedal m\u00e5llag hadde fint lite med dette m\u00e5lbytet \u00e5 gjere, iallfall direkte. I april 1908 dr\u00f8fte laget om \u201dmaallaget no skulde gjera fortgang med aa faa heilnorsk skule i Jostedalen. Mange tala for og mange imot, og saki vart utsett\u201d, og meir finn me ikkje om den saka i m\u00f8teboka.<\/p>\n

D\u00e5 var nok m\u00e5llaget viktigare n\u00e5r det galdt \u00e5 f\u00e5 teke i bruk dei nynorske salmane til Elias Blix i kyrkja \u2013 det vart lov i 1892. I juli 1903 r\u00f8ysta kyrkjelyden over sp\u00f8rsm\u00e5let, og berre 12 ville ta i bruk Blix-salmane medan 56 var mot, alts\u00e5 eit solid tap for m\u00e5lfolka. Men i november 1906 vart m\u00e5llaget skipa, og p\u00e5 det tredje m\u00f8tet (i april 1907) dr\u00f8fte dei \u201dkorleis ein best skulde arbeida for aa faa Bliks-salmarne vedekne til kyrkjebruk. Det var semja um aa fara v\u00e2rt og helst arbeida paa aa faa dei, ein visste r\u00f8ysta for salmarne, til aa m\u00f8ta fram til avr\u00f8ystingi.\u201d Her skulle ikkje lagast meir strid enn naudsynt, for dei visste nok at stemninga var p\u00e5 deira side. Den 12. mai kom s\u00e5 r\u00f8ystinga, og Blix-salmane vart innf\u00f8rte med dundrande fleirtal (51 mot 3).<\/p>\n

I 1910 gjekk m\u00e5llaget i dvale, og me h\u00f8yrer ikkje meir fr\u00e5 det f\u00f8r det vart skipa opp att i 1927. Fram til Andre verdskrigen hadde s\u00e5 laget glansperioden sin med stor m\u00f8teaktivitet og mange festar, framsyningar og handskrive blad som vart lese opp p\u00e5 m\u00f8ta (\u201dV\u00e5rfuglen\u201d). I desse \u00e5ra fungerte m\u00e5llaget p\u00e5 mange vis som eit ungdomslag. To fors\u00f8k p\u00e5 \u00e5 f\u00e5 i gang laget att i 1953 og 1981 f\u00f8rte ikkje fram.
\nD\u00e5 Jostedal m\u00e5llag vart skipa, fanst det truleg berre 5\u20136 m\u00e5llag fr\u00e5 f\u00f8r i heile Sogn, s\u00e5 laget var tidleg ute. Ein grunn kan vere at det ikkje var ungdomslag her \u2013 det kom fyrst i 1924. F\u00f8r 1906 fanst det truleg kring 40 frilynde ungdomslag i Sogn, og dei fungerte gjerne \u00f2g som m\u00e5llag.<\/p>\n

Men aller viktigast var det nok at det kom l\u00e6rarar til bygda som var oppgl\u00f8dde m\u00e5lfolk. Alle tre i det fyrste styret var l\u00e6rarar. Formann var Magnus H. Takle <\/em>(f. 1883, fr\u00e5 Brekke, l\u00e6rar 1904\u201307), og med seg hadde han Anders Hjellum<\/a><\/em> (1870\u20131950, fr\u00e5 Aurland, l\u00e6rar 1897\u20131919) og Laurits Kronen<\/em> (1880\u20131957, l\u00e6rar her 1903\u201308 og 1911\u201319). F\u00f8r dei hadde storebror til Magnus, Mons H. Takle<\/em> (f. 1877) vore l\u00e6rar i Jostedalen 1899\u20131901. Takle-br\u00f8rne og Hjellum hadde g\u00e5tt p\u00e5 Stord l\u00e6rarskule, som var eit viktig sentrum for m\u00e5larbeidet p\u00e5 Vestlandet. Mons hadde hatt tillitsverv og Magnus jamvel vore formann i det store og viktige m\u00e5llaget for elevane (M\u00e5lvinarlaget). Han vart forresten gift med Metta Urdahl<\/em> fr\u00e5 Luster som han sikkert hadde m\u00f8tt p\u00e5 l\u00e6rarskulen \u2013 ho hadde \u00f2g verv i m\u00e5llaget der. I 1907 flytte dei til \u00c5rdal der Magnus var formann i \u00c5rdal m\u00e5llag som han truleg \u00f2g skipa, og i 1915 drog dei s\u00e5 til Tasta i Rogaland der dei vart buande. Her tok Magnus initiativet til Rogaland m\u00e5llag (1920) og var formann der i ei \u00e5rrekkje \u2013 han var \u00f2g ein av drivkreftene bak skipinga av landsgymnaset p\u00e5 Bryne. Han var s\u00e5leis ein slags omreisande i m\u00e5lsak som mange l\u00e6rarar var.<\/p>\n

Det var \u00f2g Laurits Kronen som var l\u00e6rar i Oppdal (S\u00f8r-Tr\u00f8ndelag) 1908\u201311 og grannebygda Rennebu 1919\u201321. Ryktet seier at m\u00e5lengasjementet gjorde at han ein gong fekk juling av to menn utkledde som kjeringar.<\/p>\n

Ein treng vel knapt nemne at desse l\u00e6rarane \u00f2g var aktive fr\u00e5haldsfolk og Venstre-folk. Meir interessante er banda mellom m\u00e5llagsmilj\u00f8et og det me kan kalle eit forretningsdrivande milj\u00f8 i Jostedalen. Hjellum var styreformann i Jostedal sparebank 1901\u201304, og Laurits var son av landhandlar, turistvert og \u201dgodseier\u201d T\u00f8ger Kronen<\/a><\/em>. To av varamennene i det fyrste m\u00e5llagsstyret var dei to landhandlarane Melchior Yttri<\/a><\/em> og T\u00f8ger R. Faaberg<\/a><\/em>. Yttri var ordf\u00f8rar for forstandarskapen i sparebanken det meste av tida 1898\u20131926. Den tredje og yngste varamannen, Hermund Bruheim<\/a><\/em>, var son av sparebankkasserar Nils H<\/em>.<\/a> og tok over b\u00e5de Vamberg og sparebankvervet etter faren. Det var elles d\u00e5 Hermund vart ordf\u00f8rar i 1923 at nynorsk fekk det endelege gjennombrotet i bygdestyringa i Jostedalen.<\/p>\n

P\u00e5 st\u00f8rre stader som L\u00e6rdal, Sogndal og Vik rasa m\u00e5lstriden i ei \u00e5rrekkje med embets- og overklassen p\u00e5 riksm\u00e5lssida og l\u00e6rarane med st\u00f8tte fr\u00e5 ein del b\u00f8nder og mindre n\u00e6ringsdrivande p\u00e5 nynorsksida. Men nokon nynorskmotstand \u00e5 snakke om kan det ikkje ha vore i Jostedalen sidan skriftleg nynorsk vart innf\u00f8rt utan at det kom krav om folker\u00f8ysting eller vedtak i skulestyret. I desember 1905 kan me lese i Sogns Tidende<\/em> at nynorsken \u201dhev havt god studnad av presten\u201d, det vil seie Ragnvald Cornelius Knudsen<\/em> som var prest her i dei avgjerande \u00e5ra 1903\u201306. Nokre av prestane som kom etter, hadde lite sans for nynorsken, men dei kunne lite gjere, og s\u00e5 mange fleire var det ikkje her som kunne eller ville protestere. Jostedalen fekk aldri ei riksm\u00e5lsforeining som kunne f\u00e5tt opp temperaturen.<\/p>\n

Men det er ikkje for seint!<\/p>\n

Jau forresten, det er nok det.<\/p>\n

Oddmund L. Hoel<\/em><\/p>\n

Meir stoff
\n<\/strong>Jostedal m\u00e5llag<\/a> (lokalhistoriewiki)
\nFretland, Jan Olav, og Oddmund L. Hoel. (2006). D\u00e5 nynorsken kom til Sogn – glimt fr\u00e5 Jostedalen og L\u00e6rdal. \u00c5rbok for Sogn<\/em>, 48-56. (Digital utg\u00e5ve<\/a>)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

(Fr\u00e5\u00a0Jostedal skule- og bygdeavis (nr. 50), s. 88-89, 2006.) I \u00e5r er det 100 \u00e5r sidan b\u00e5de Norigs maallag (5. februar) og Jostedalens maallag (10. november) vart skipa. Det skjedde midt i den store overgangen fr\u00e5 dansknorsk til landsm\u00e5l (nynorsk). … Les meir →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":111,"menu_order":4,"comment_status":"open","ping_status":"open","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":["post-53","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/53"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=53"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/53\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":927,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/53\/revisions\/927"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/111"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=53"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}