{"id":590,"date":"2009-11-23T11:56:29","date_gmt":"2009-11-23T09:56:29","guid":{"rendered":"http:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/?page_id=590"},"modified":"2009-11-23T11:57:53","modified_gmt":"2009-11-23T09:57:53","slug":"presentasjon-av-avhandlinga","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/tekstar\/7-doktoravhandling\/presentasjon-av-avhandlinga\/","title":{"rendered":"Presentasjon av avhandlinga"},"content":{"rendered":"
\n

Hoel, Oddmund L. (2009). M\u00e5lreising og modernisering i Noreg 1885-1940. <\/em>Presentasjon av avhandlinga p\u00e5 disputas for ph.d-graden, Noregs teknisk-vitskaplege universitet, Trondheim 20. november 2009.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Avhandlinga Modernisering og m\u00e5lreising i Noreg 1885-1940 <\/em>er vorten til innanfor prosjektet Det opne spr\u00e5ket<\/em> ved Ivar Aasen-instituttet, H\u00f8gskulen i Volda. Sentralt i prosjektet stod det \u00e5 skriva historia til etableringa av nynorsk skriftkultur, fr\u00e5 1700-talet til v\u00e5r tid, og tidsaksen vart porsjonert ut p\u00e5 tre stipendiatar. Min periode var opphavleg 1885-1950, men vart seinare avgrensa til 1940.<\/p>\n

Avhandlinga tek f\u00f8re seg den store ekspansjonsperioden i den nynorske m\u00e5lreisinga. I 1885, som er startpunktet for studien, gjorde Stortinget det s\u00e5kalla \u2019jamstellingsvedtaket\u2019 som autoriserte nynorsk som skriftspr\u00e5k p\u00e5 line med det etablerte bokm\u00e5let i skule, kyrkje og statsstyre. Dette prinsippvedtaket vart f\u00f8lgt av ei rekkje stortings- og regjeringsvedtak som implementerte og konkretiserte jamstellingspolitikken, ikkje minst p\u00e5 alle niv\u00e5 i skuleverket. Den siste store reforma i perioden var Lov om m\u00e5lbruk i statstenesta<\/em> (1930).<\/p>\n

Parallelt med dette rikspolitiske gjennombrotet vart landsm\u00e5let eller nynorsken teken i bruk p\u00e5 brei front i samfunnet. Dei fyrste skulekrinsane gjekk over til nynorsk i 1890, og i 1940-\u00e5ra hadde over halvparten av dei oppunder 6000 skulekrinsane med 1\/3 av folkeskuleelevane i landet innf\u00f8rt nynorsk. Framgangen var \u00f2g sterk p\u00e5 ei rad andre domene i samfunnet, som i litteratur og presse.<\/p>\n

Samstundes kan statistikken by p\u00e5 fleire riper i dette nynorske glansbiletet. For det fyrste var dei to-tre fyrste ti\u00e5ra etter okkupasjonstida prega av ein sterk og kontinuerleg tilbakegang. For det andre hadde framgangen ei sterk regional slagside der landet vart tydeleg delt i nynorsk- og bokm\u00e5lsomr\u00e5de. Og for det tredje varierte alts\u00e5 bruke av nynorsk mykje fr\u00e5 domene til domene. Nynorsken stod sterkast i skule, kyrkje og lokaladministrasjonen i nynorskomr\u00e5da, og svakast innanfor n\u00e6ringslivet og tekniske og naturvitskaplege fagomr\u00e5de.<\/p>\n

Dette reiser to overordna sp\u00f8rsm\u00e5l innanfor perioden 1885-1940: For det fyrste kva som forklarer den sterke nynorskframgangen, og for det andre om ein i denne framgangsperioden ser kimen til problem som kan vera med p\u00e5 \u00e5 forklara tilbakegang og stagnasjon etter okkupasjonstida. N\u00e5r det gjeld det siste sp\u00f8rsm\u00e5let kan ein studie som set sluttstrek i 1940 n\u00f8dvendigvis ikkje gje ei heilskapleg forklaring, s\u00e5 ambisjonen her har vore avgrensa til \u00e5 peika p\u00e5 dei veikskapane og problema i m\u00e5lreisingsprosjektet som eventuelt m\u00e5tte visa seg f\u00f8r okkupasjonstida. S\u00e5 f\u00e5r det vera opp til ei granskinga av etterkrigstida \u00e5 vurdera slike langsiktige faktorar opp mot dei kortsiktige og utl\u00f8ysande.<\/p>\n

Innfallsvinkelen til granskinga har vore to breie prosessar som greip inn i kvarandre i det norske samfunnet i perioden: nasjonsbygginga og moderniseringa. Tre sentrale tema innanfor moderniseringsprosessen er valde ut: urbaniseringa, industrialiseringa og framveksten av arbeidarr\u00f8rsla. Kjernen i studien er ein analyse av m\u00e5lr\u00f8rsla sitt syn p\u00e5 og strategiar i m\u00f8tet med desse sentrale samfunnsendringane. Vidare har det st\u00e5tt sentralt \u00e5 analysera m\u00e5lsaka sitt gjennombrot og vidare plassering i norsk politikk.<\/p>\n

Det er prim\u00e6rt dei nasjonale elitemilj\u00f8a i m\u00e5lr\u00f8rsla som er granska, alts\u00e5 kva idear om og haldningar til samfunnsutviklinga ein fann i desse milj\u00f8a, og kva strategiske alliansar dei bygde eller pr\u00f8vde \u00e5 byggje. Det ogs\u00e5 gjort ein del lokale punktgranskingar som supplerer og utdjupar granskinga av det nasjonale niv\u00e5et. Det m\u00e5 likevel understrekast at ambisjonen ikkje har vore \u00e5 granska og langt mindre \u00e5 pr\u00f8va \u00e5 forklara den store regionale variasjonen som vart grunnlagt og konsolidert i perioden, alts\u00e5 skapinga av \u201ddet nynorske kjerneomr\u00e5det\u201d i vestlandsfylka og fjellbygdene austafjells.<\/p>\n

Kva er s\u00e5 dei viktigaste funna i studien?<\/p>\n

Ein n\u00f8kkel til suksessen for m\u00e5lsaka i den viktige gjennombrots- og etableringsfasen fr\u00e5 1880-\u00e5ra til kring 1920 var den sterke tilknytinga til det statsberande partiet Venstre. Eg vil p\u00e5 ingen m\u00e5te hevda at det er eit nytt eller grensesprengjande funn. Eit par poeng med nasjonalismeteoretisk relevans skal likevel understrekast. For det fyrste vart m\u00e5lsaka, og heile kulturnasjonalismen til m\u00e5lr\u00f8rsla, integrert i det generelle nasjonaldemokratiske nasjonsbyggingsprosjektet til Venstre. Jamvel skipsreiarar fr\u00e5 Bergen som ynskte \u00e5 framst\u00e5 som gode venstrefolk, m\u00e5tte finna seg i \u00e5 vera positiv til m\u00e5lsaka i desse avgjerande \u00e5ra. For det andre er hopehavet mellom m\u00e5lr\u00f8rsla og Venstre eit godt d\u00f8me p\u00e5 hopehavet mellom politisk nasjonalisme og kulturnasjonalisme. Det var i kj\u00f8lvatnet av nasjonale krisesituasjonar med ei mobilisering kring den politiske venstrenasjonalismen at m\u00e5lsaka som kulturnasjonalistisk prosjekt verkeleg var i medvind \u2013 i 1880-\u00e5ra, kring 1905 og kring fyrste verdskrigen. Det var seinare i perioden ingen liknande nasjonale krisesituasjonar som kunne styrkja resonansen for m\u00e5lsaka \u2013 gr\u00f8nlandssaka i 1920-\u00e5ra viste seg t.d. ueigna.<\/p>\n

Eg har vidare lagt vekt p\u00e5 problema for m\u00e5lr\u00f8rsla med \u00e5 orientera seg i eit politisk landskap i endring. Det finst fleire tidlegare forskingsarbeid om tilh\u00f8vet mellom m\u00e5lr\u00f8rsla og arbeidarr\u00f8rsla (s\u00e6rleg Arbeidarpartiet), men dei er nok noko villeidd av at Arbeidarpartiet formelt hadde proklamert ei \u201dn\u00f8ytralitetsline\u201d i m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let, noko som ofte har vorte tolka som ei likes\u00e6le til saka. Her har det slik sett vore snakk om \u00e5 tolka kjent stoff p\u00e5 nytt, og eg meiner \u00e5 ha vist to ting: den s\u00e5kalla n\u00f8ytralitetspolitikken botna ikkje i likes\u00e6le, men tvert om ei frykt for at partiet ville rakna om dei spr\u00e5kpolitiske fl\u00f8yene i partiet braka saman, alts\u00e5 eit boblande spr\u00e5kpolitisk engasjement i eigne rekkjer. Og for det andre: Under n\u00f8ytralitetslina var dei leiande milj\u00f8a i partiet i all hovudsak temmeleg positivt innstilte til m\u00e5lsaka.<\/p>\n

Dette er viktig fordi det indikerer at tilh\u00f8vet mellom m\u00e5lr\u00f8rsla og arbeidarr\u00f8rsla var langt meir open dei fyrste \u00e5ra etter hundre\u00e5rsskiftet enn det ein ofte kan f\u00e5 inntrykk av. Leiande milj\u00f8 i m\u00e5lr\u00f8rsla stod ytst p\u00e5 venstrefl\u00f8ya i Venstre, i grenselandet mot arbeidarr\u00f8rsla, og ikkje minst unionssp\u00f8rsm\u00e5let hadde sveisa desse milj\u00f8a saman \u2013 det toppa seg i republikkampen hausten 1905.<\/p>\n

Eg har difor sett s\u00f8kjelyset p\u00e5 korleis m\u00e5lr\u00f8rsla forvalta dette moglege politiske aktivumet. Og her kjem milit\u00e6rpolitikken inn. Den milit\u00e6rpolitiske aktivismen til norskdomsr\u00f8rsla har i stor grad vorte liggjande i skuggen b\u00e5de i forskinga og ikkje minst i det kollektive minnet i r\u00f8rsla. Eg har brukt mykje plass i avhandlinga p\u00e5 \u00e5 dokumentera den tydelege lina som g\u00e5r fr\u00e5 hopehavet med folkev\u00e6pningsr\u00f8rsla i 1880-\u00e5ra gjennom opprustinga mot Sverige i 1890-\u00e5ra til motstanden mot karlstadforliket i 1905 og st\u00f8tte til opprustinga fram mot fyrste verdskrigen. Men d\u00e5 var det \u00f2g slutt.<\/p>\n

Og det er ein teori i denne avhandlinga at milit\u00e6rpolitikken var ein sentral grunn til at det ikkje vart eit tettare hopehav mellom m\u00e5lr\u00f8rsla og arbeidarr\u00f8rsla, spesielt Arbeidarpartiet. Tilh\u00f8vet var p\u00e5 frysepunktet i 1915 d\u00e5 dei sterke mennene i m\u00e5lr\u00f8rsla, Nikolaus Gjelsvik og Edvard Os, utropa det etter m\u00e5ten nynorskvenlege Arbeidarpartiet til m\u00e5lr\u00f8rsla sin hovudmotstandar. Slik kunne ein gjera utan stor kortsiktig kostnad p\u00e5 ei tid d\u00e5 Venstre og Gunnar Knudsens fleirtalsregjering var politiske garantistar for m\u00e5lsaka.<\/p>\n

Etter verdskrigen og ikkje minst etter Venstre-tapet i valet 1918 br\u00e5snutte m\u00e5leliten og innleidde no ein st\u00f8rre sjarmoffensiv overfor Arbeidarpartiet, og Ap heldt i hovudsak fram som eit st\u00f8tteparti for m\u00e5lsaka gjennom mellomkrigstida. Men eg trur ikkje det er ein for dristig kontrafaktisk p\u00e5stand at det hadde sett annleis ut om m\u00e5leliten hadde valt ein annan strategi i kj\u00f8lvatnet av unionsoppl\u00f8ysinga.<\/p>\n

Granskinga av m\u00e5lr\u00f8rsla sitt forhold til urbaniseringa er operasjonalisert ved \u00e5 studera m\u00e5leliten sine haldningar til byar og urbanisering allment, synet p\u00e5 bydialektar og ikkje minst bydialektane sitt forhold til det nynorske skriftspr\u00e5ket, og meir konkret m\u00e5lr\u00f8rsla si organisering i byane. Fasiten er jo velkjent: nynorsken kom aldri inn i nokon by i den store vekstperioden 1900-1940. Kjeldene viser d\u00e5 \u00f2g at m\u00e5lr\u00f8rsla ved inngangen til perioden (1885) heller ikkje hadde spesielt tydelege ambisjonar om at m\u00e5lsaka og nynorsken skulle appellera til byane. Eg har oppsummert det med at m\u00e5lfolka alt p\u00e5 dette tidspunktet hadde overgjeve bydialektane til Knud Knudsens dansk-norske oppnorskingsprosjekt utan motsand (s. 549). Dei neste ti\u00e5ra vart spr\u00e5kstriden konsolidert som ein sentral del av by\u2013land-konflikten i norsk politikk, og kort oppsummert kan me seia at l\u00f8pet d\u00e5 var k\u00f8yrt n\u00e5r det galdt nynorsken og byane. M\u00e5lr\u00f8rsla sine organisasjonar i byane f\u00f8lgde ein rein segregasjonsstrategi \u2013 det var oasar der innflyttarar kunne f\u00e5 eit frirom til \u00e5 dyrka den bygdekulturelle bakgrunnen sin. Tankar om at dette i neste omgang kunne leggja grunnlaget for ein ny \u2013 og \u2019norsk\u2019 \u2013 urbanitet, finst knapt, heller ikkje s\u00e6rleg utbreidde ambisjonar om \u00e5 f\u00e5 byfolk til \u00e5 skriva nynorsk.<\/p>\n

Samstundes var m\u00e5lsaka og nynorsken i sterk framgang utover i landet. Velkjent er den nye ambisi\u00f8se til parolen til Noregs m\u00e5llag, programfesta i 1921: \u201dNynorsk som einaste riksm\u00e5l.\u201d Ein finn utigjennom 1920-\u00e5ra ei sentral retning i m\u00e5lr\u00f8rsla som ikkje berre ville n\u00e5 eit slikt m\u00e5l gjennom argumentasjon, overtyding og fleirtalsvedtak i lokale folker\u00f8ystingar, men \u00f2g driva gjennom eit spr\u00e5kskifte fr\u00e5 toppen gjennom ei lovgjeving som gjorde overgangen til nynorsk irreversibel. Eg tolkar dette ikkje berre som uttrykk for auka ambisjonar p\u00e5 vegne av m\u00e5lsaka, men \u00f2g for det motsette: Ei gryande avmakt i m\u00f8tet med gjenstridige byar som var immune mot m\u00e5lreisinga. D\u00e5 skulle statleg parlamentarisk fleirtalsmakt vera riset bak spegelen.<\/p>\n

Her har eg d\u00e5 analysert stadnamnpolitikken som eit slags spr\u00e5kpolitisk laboratorium. Oppgl\u00f8dd av namnebytet fr\u00e5 Kristiania til Oslo i 1925 gjekk m\u00e5lr\u00f8rsla laus p\u00e5 Trondhjem-namnet. Det store Nidaros-tapet i 1931 kan i denne samanhengen sj\u00e5ast som det endelege nederlaget for ideen om at Stortinget kunne tvinga gjenstridige lokalsamfunn i kne i spr\u00e5kpolitikken.<\/p>\n

Det er godt grunnlag for \u00e5 hevda at m\u00e5lreisinga var ein del av bygdene sin kulturelle forsvarskamp mot ei urbanisering som m\u00e5lr\u00f8rsla aldri fekk taket p\u00e5. D\u00e5 er det annleis med industrialiseringa, som er eit anna felt studien g\u00e5r grundig inn p\u00e5. \u2019Den nye arbeidsdagen\u2019 etter 1905 vart i stor grad symbolisert med reisinga av vasskraftbasert elektrometallurgisk og elektrokjemisk storindustri p\u00e5 stader som Notodden, Rjukan, Odda, Tyssedal, \u00c5lvik og H\u00f8yanger. Mange av dei nye industristadene l\u00e5g i omr\u00e5de der nynorsken anten alt var teken i bruk i skule og lokalsamfunn eller var p\u00e5 veg inn. Her opplevde m\u00e5lr\u00f8rsla sine fyrste tilbakeslag, som i Odda der nynorsken til dels vart kasta ut av skulen, og spr\u00e5kstriden gjekk inn i eit st\u00f8rre konfliktm\u00f8nster mellom industrisamfunn og bondesamfunn. Inntrykket fr\u00e5 desse stadene har vore med p\u00e5 \u00e5 sementera biletet av m\u00e5lreisinga som ein forsvarsreaksjon imot moderniseringa.<\/p>\n

Eit viktig funn i avhandlinga er at dette biletet er kraftig forenkla og ser bort fr\u00e5 eit vesentleg poeng: Kjeldene viser p\u00e5 den eine sida at hovudstraumen i elitemilj\u00f8a i m\u00e5lr\u00f8rsla gjennomg\u00e5ande hadde eit negativt syn p\u00e5 storindustrien, ein skepsis dei delte med store delar av det norske samfunnet elles. Lars Thue og Olav Wicken har i dei industri- og innovasjonshistoriske arbeida sine skilt tydeleg mellom ein sm\u00e5skalamodell eller ein fransk modell p\u00e5 den eine sida og ein storskalsmodell eller ein britisk modell for industriell utvikling p\u00e5 hi. I m\u00e5lr\u00f8rsla finn me skepsis til storskalamodellen, men varme tilhengjarar av ein sm\u00e5skalmodell der kjernepunkta var ei desentralisert n\u00e6ringsutvikling med vekt p\u00e5 vidareutvikling av dei tradisjonelle handverks- og landbruksbaserte n\u00e6ringane, bygde opp kring sm\u00e5 bedriftseiningar som lett kunne integrerast i bygdesamfunnet. (Avh. s. 554)<\/p>\n

Dette var ein modell for n\u00e6ringsutvikling i medvind gjennom mellomkrigstida. Det m\u00e5 bli opp til ei gransking av etterkrigstida \u00e5 analysera kva det hadde \u00e5 seia at norskdomsr\u00f8rsla stod s\u00e5pass framand for ei storindustriell utvikling der innslaget av urbanisering var karakteristisk, i motsetnad til rural sm\u00e5industri.<\/p>\n

Meir n\u00f8kternt oppsummert er dette ein studie av tilh\u00f8vet mellom m\u00e5lreisinga og visse sentrale sider av moderniseringa. Avhandlinga peikar eksplisitt p\u00e5 at ei anna tiln\u00e6rming til moderniseringsomgrepet og moderniseringsteori ville ha kravd ei anna operasjonalisering, d\u00e5 gjerne med eit sterkare fokus p\u00e5 framveksten av folkestyret, rolla til vitskapleg basert kunnskap og ei diskuterande \u00e5lmente med aviser, tidsskrift, folkem\u00f8te og organisasjonsliv, alts\u00e5 framhevinga av ein kommunikativ rasjonalitet som konstituerande for det moderne samfunnet.<\/p>\n

Att\u00e5t \u00e5 ha gjeve svar p\u00e5 nokre sentrale sp\u00f8rsm\u00e5l er det s\u00e5leis vona mi at avhandlinga har lagt grunnen for \u00e5 reisa nye sp\u00f8rsm\u00e5l og stimulera til nye granskingar p\u00e5 eit felt som framleis er under-utforska.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hoel, Oddmund L. (2009). M\u00e5lreising og modernisering i Noreg 1885-1940. Presentasjon av avhandlinga p\u00e5 disputas for ph.d-graden, Noregs teknisk-vitskaplege universitet, Trondheim 20. november 2009. Avhandlinga Modernisering og m\u00e5lreising i Noreg 1885-1940 er vorten til innanfor prosjektet Det opne spr\u00e5ket ved … Les meir →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":240,"menu_order":2,"comment_status":"open","ping_status":"open","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":["post-590","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/590"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=590"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/590\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":592,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/590\/revisions\/592"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/240"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=590"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}