{"id":720,"date":"2010-07-05T11:36:42","date_gmt":"2010-07-05T09:36:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/?page_id=720"},"modified":"2010-07-05T11:36:42","modified_gmt":"2010-07-05T09:36:42","slug":"noko-om-prestelivet-i-jostedalen-pa-16-og-1700-talet-og-mest-om-den-ulukkelege-matthias-foss-kaseri-2010","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/tekstar\/upubliserte-faglege-arbeid\/noko-om-prestelivet-i-jostedalen-pa-16-og-1700-talet-og-mest-om-den-ulukkelege-matthias-foss-kaseri-2010\/","title":{"rendered":"Noko om prestelivet i Jostedalen p\u00e5 16- og 1700-talet, og mest om den ulukkelege Matthias Foss (k\u00e5seri 2010)"},"content":{"rendered":"

Hoel, \u00a0Oddmund L. (2010). Noko om prestelivet i Jostedalen p\u00e5 16- og 1700-talet, og mest om den ulukkelege Matthias Foss.<\/em> Uprenta k\u00e5seri p\u00e5 festkvelden til Jostdal sokner\u00e5d p\u00e5 Breheimsenteret 26.6.2010 i h\u00f8ve lanseringa av boka om Jostedal kyrkje.<\/p><\/blockquote>\n

Oppdraget mitt i dette bokprosjektet var opphavleg \u00e5 skriva eit kapittel om Jostedal prestegard. Men s\u00e5 gjekk det raskt opp for meg at hovudfunksjonen til prestegarden fram til 1900-talet var \u00e5 vera ein del av inntektssystemet til presten. S\u00e5 ein m\u00e5 vel seia at eg tok meg til rette d\u00e5 eg skreiv eit kapittel om dei \u00f8konomiske vilk\u00e5ra for presten i tillegg.\u00a0 Det viste seg \u00e5 vera ei overlag interessant historie. N\u00e5r ein byrjar \u00e5 f\u00e5 nasjonale samanliknande oversyn tidleg p\u00e5 1800-talet, sl\u00e5r dei utvitydig fast at Jostedalen ikkje berre var eit skr\u00f8peleg prestekall n\u00e5r det galdt presteinntekta, men jamvel det ringaste i heile kongeriket. S\u00e5 her st\u00f8yter me p\u00e5 prestar som verkeleg har m\u00e5tta kjempa for f\u00f8da. Samstundes blir denne delen av prestehistoria ein innfallsvinkel til heile samfunnshistoria i Jostedalen og dei villk\u00e5ra som vanlege josted\u00f8ler levde under.<\/p>\n

Jostedal kyrkje stod ferdig i 1660, same \u00e5ret som innf\u00f8ringa av eineveldet i Noreg der kongen tok all makt sette den gamle adelen til side. Dette er i v\u00e5r samanheng ikkje uviktig. Med reformasjonen i 1536\/37 tok kongemakta kontroll over den tidlegare sj\u00f8lvstendige katolske kyrkja. Prestane vart ikkje berre Guds tenarar, men i aukande grad \u00f2g kongens og statens tenarar. Under eineveldet vart det statlege byr\u00e5kratiet i Danmark-Noreg kraftig utbygt, effektivisert og sentralisert, og p\u00e5 lokalplanet spela prestane ein n\u00f8kkelfunksjon. Presten skulle kunngjera lover og forordningar for allmugen, ta opp manntal n\u00e5r det vart kravd, vera formann i skule- og fattigkommisjonane n\u00e5r dei vart oppretta midt p\u00e5 1700-talet og ta seg av ei rad andre liknande verdslege oppg\u00e5ver. S\u00e5 viktig var presten at d\u00e5 Stortinget i det frie og demokratiske Noreg innf\u00f8rte det lokale sj\u00f8lvstyret i 1837\/38, vart prestegjeldsgrensene utan vidare lagde til grunn for formannskapsdistrikta, alts\u00e5 kommunegrensene.<\/p>\n

Prest i Jostedalen under innf\u00f8ringa av eineveldet var T\u00f8ger Jensen, kyrkjebyggjaren. I presterekkja i Jostedalen er han den eine store \u201dprofilen\u201d, som det heiter i fotballspr\u00e5ket. Den andre store er Matthias Foss, som til liks med Jensen sat i embetet i heile 50 \u00e5r. Men der Jensen st\u00e5r fram gjennom kjeldene som ein omtykt mann og noko av ein storkar i lokal m\u00e5lestokk, var det annleis med Foss. Og me skal her bruka Foss til \u00e5 sj\u00e5 n\u00e6rare p\u00e5 prestelivet i Jostedalen.<\/p>\n

Det einaste Foss er kjend for, er stykket Justedalens kortelige Beskrivelse <\/a>(1750), som er ei hovudkjelde til folkelivet i Jostedalen p\u00e5 1700-talet og gjev eit godmodig inntrykk av den unge presten. Men den medaljen hadde ei bakside.<\/p>\n

Eg har ofte lurt p\u00e5 kva Foss m\u00e5 ha tenkt d\u00e5 han kom til Jostedalen. Han var f\u00f8dd i K\u00f8benhavn, som son av ein skippar, og s\u00f8kte og fekk det ledige presteembetet i Jostedalen straks han var uteksaminert fr\u00e5 universitetet i K\u00f8benhavn. Den 7. april 1742 kom 28-\u00e5ringen Foss med den gravide kona si framover Jostedalen, sikkert ridande, p\u00e5 tampen av det me veit var ein hard sn\u00f8vinter. Breane hadde lenge vore i sterk vekst og dalen mykje heims\u00f8kt av flaum, skred og d\u00e5rlege avlingar. P\u00e5 seinsommaren same \u00e5ret var det rettslege synsforretningar <\/a>for \u00e5 f\u00e5 sett ned skatten p\u00e5 gardane som naturkreftene hadde fare s\u00e6rleg hardt \u00e5t med (Mj\u00f8lver, Elvekrok, Bergset, Ormberg, \u00c5sen).<\/p>\n

M\u00f8tet med Jostedalen m\u00e5 ha vore eit sjokk for Foss, med frost og misvekst som i resten av landet, og det vart ikkje betre d\u00e5 den store sn\u00f8vinteren 1742\/43 sette inn. No hadde fleire embetsmenn i omr\u00e5det skj\u00f8na at det ikkje stod s\u00e5 sprekt til Jostedalen, s\u00e5 det vart utover vinteren sendt ein del brev <\/a>til stiftsamtmann Jonas Lym i Bergen om den dramatiske stoda. Eitt av dei var fr\u00e5 Foss, i februar 1743, og det har truleg lege ur\u00f8rt i den sirleg ordna saksmappa til Danske kanselli (regjeringskontoret) fram til me fekk henta ho fram i samband med boka. Her klaga Foss si naud over \u201dhvorledis ieg med min Kone og barn ere f\u00e6rdige at crepere af mangel paa det n\u00f8dt\u00f8rstige daglige br\u00f8d formedelst mit kalds ringe indkomster, der ikke eengang kand extendere(?) sig til halvdeelen af det [… en] klokker paa mange st\u00e6der haver aarlig til indt\u00e6gt.\u201d Allmugen er Foss mindre oppteken av i dette brevet, men me kan lesa at \u201dalmuen har ikke i nogen Pr\u00e6stis tiid v\u00e6red saa yderlig paa kn\u00e6ene, som nu\u201d. Og ikkje nok med det: \u201dforuden dette at ieg maae mangle det br\u00f8d ieg til n\u00f8dt\u00f8rstighed kunde putte i mund, har ieg […] v\u00e6red i disse tiider dend store farligehed underkast, at tvende store sneeskred ere faldne af fieldene og Veltet sig t\u00e6t ind paa pr\u00e6stegaarden.\u201d Meldinga er klar: \u201dom ieg ikke kand v\u00e6re saa lykkelig at obtinere meer til leevebr\u00f8d, da f\u00f8rend ieg med kone og barn paa dette usle og jammerfulde st\u00e6d skal af hunger crepere\u201d.<\/p>\n

Foss streka opp to l\u00f8ysingar, som b\u00e5e gjekk ut p\u00e5 \u00e5 leggja ned Jostedalen som eige prestegjeld: anten kunne Jostedalen bli eit annekssokn til Luster, eller s\u00e5 kunne Gaupne skiljast ut fr\u00e5 Luster og bli hovudsokn i eit nytt prestegjeld med Jostedalen og kanskje Joranger som annekssokn. Det viktige for Foss var \u00e5 koma seg bort. Men Foss m\u00e5tte bli, og prestegjeldsgrensene vart ikkje endra. I staden kom det p\u00e5 v\u00e5ren 1743 sendande 200 t\u00f8nner korn i rein naudhjelp til allmugen og presten i Jostedalen fr\u00e5 stiftsamtmannen i Bergen, med kongeleg velsigning og p\u00e5teikning.<\/p>\n

D\u00e5 er me framme ved eit hovudpunkt i soga om Jostedal prestegjeld og presteembete: Kvifor i all verda vart Jostedalen halde oppe som eige prestegjeld? Foss var ikkje den fyrste som pr\u00f8vde seg p\u00e5 ei samansl\u00e5ing. I 1636 var jostedalspresten, biskopen og den mektige lensherren i Bergen, Jens Bjelke, som jamvel var \u201dNorges riges kansler\u201d, saman om eit initiativ <\/a>for \u00e5 sl\u00e5 saman Gaupne og Jostedalen til eit nytt prestekall. Men det m\u00e5 ha vorte stogga av kongen og hans folk i K\u00f8benhavn.<\/p>\n

F\u00f8r som no er lange avstandar, d\u00e5rlege vegar og vanskeleg framkomst nytta som forklaring god nok p\u00e5 at Jostedalen m\u00e5tte vera eige prestegjeld. Men prestehistorikaren Albert Hatting <\/a>pirka alt i 1770-\u00e5ra borti denne grunnen: \u201dDette Kalds betydelige Avliggenhed fra Hoved-Kaldet Lyster … kand ikke have giort Andledning dertil; thi man haver langt fleere Kald her i Stiftet hvor Veyen baade er l\u00e6ngere og formedelst Landets Situation saavel farligere, som meere besv\u00e6rlig end her.\u201d<\/p>\n

Me kan berre spekulera i \u00e5rsakene, men mest har presten i Luster og hans allierte sett seg i sving for \u00e5 unng\u00e5 \u00e5 mista inntektene fr\u00e5 det gode Gaupne annekssokn dei gongene endring av prestegjeldsgrensene kom opp. N\u00e5r det galdt Foss, var det ein tilleggsgrunn: Kona hans var \u201darrig og avindsyg\u201d, som biskop Pontoppidan noterte seg <\/a>i 1749, i meir moderne terminologi alvorleg psykisk sjuk. S\u00e5 gale var det at prosteretten i Indre Sogn i 1763 sytte for \u00e5 oppl\u00f8ysa ekteskapet, noko som var umogleg \u00e5 f\u00e5 til for vanlege folk p\u00e5 denne tida og heilt umogleg for ein geistleg. Men ein prest og prestefamilie som Foss ville ikkje \u00f8vrigheita senda andre stader, s\u00e5 han var mot sin vilje forvist til \u00e5 vera i Jostedalen resten av livet.<\/p>\n

End\u00e5 grellare vert handsaminga av Foss n\u00e5r me alt i 1770-\u00e5ra, 20 \u00e5r f\u00f8r Foss d\u00f8ydde, ser at Jostedalen vart omtala som <\/a>eit \u201dPromotionskald\u201d, alts\u00e5 eit kall der ein berre skulle vera ei kort tid for \u00e5 gjera seg fortent til forfremjing. I 1800 omtala biskop Johan Nordahl Brun<\/a> jamvel prestegjerninga i Jostedalen i \u201dpromotionsvei fuldkommen lig med missionairer\u201d. \u00c5 vera prest i Jostedalen var alts\u00e5 jamgodt \u00e5 ha p\u00e5 preste-CV-en som \u00e5 vera misjon\u00e6r under fjerne himmelstrok!<\/p>\n

Jostedalen vart alts\u00e5 verande eige prestegjeld gjennom alle dei \u00e5r, men \u00f8vrigheita m\u00e5tte \u00f2g sikra seg mot at prestane drog sin veg, eller end\u00e5 verre: svalt i hel. L\u00f8ysinga, som me fyrste gong har dokumentert alt i 1625<\/a>, var subsidiar. Jostedalspresten fekk av lensherren, seinare stiftsamtmannen i Bergen, rett p\u00e5 eit visst tal kornt\u00f8nner fr\u00e5 andre kyrkjer i Sogn, eit tilskot som vart auka fleire gonger. I 1751 sytte Pontoppidan, som plaster p\u00e5 s\u00e5ret for at Foss m\u00e5tte bli verande, at prestekallet \u00f2g skulle f\u00e5 50 riksdalar \u00e5rleg fr\u00e5 presten p\u00e5 Voss, av alle stader. I 1850- og 60-\u00e5ra vart s\u00e5 tilskotsplikta overf\u00f8rt til Opplysningsvesenets fond, s\u00e5 d\u00e5 trong ikkje jostedalspresten lenger luska rundt p\u00e5 dei \u00e5rlege nedverdigande innkrevjingsrundane til kyrkjene i Sogn.<\/p>\n

Aldri s\u00e5 gale er det godt for noko: N\u00e5r me veit s\u00e5pass mykje som me gjer om vilk\u00e5ra for presten i Jostedalen p\u00e5 1600-talet, er det fordi det vart sett opp dokument om desse korntilskota. For prestane var desse privilegiedokumenta verdipapir, difor vart dei \u00f2g tekne godt vare p\u00e5, heilt til den historieinteresserte biskop Jacob Neumann kom p\u00e5 visitas i Jostedalen i 1823 og tok med seg <\/a>dokumenta til Bergens Museum, der dei sidan har lege trygt.<\/p>\n

I 1600- og 1700-talsdokumenta er det dei same klagesongane som g\u00e5r att: Presten svelt og trugar med \u00e5 reisa, og allmugen har det end\u00e5 verre. Som T\u00f8ger Jensen skreiv i 1664<\/a>: \u201dJordens Misvext Sampt vinterens Langvarige Snee och Kuld f[or]aarsager altid hunger och armod. Huor Offuer de [josted\u00f8lene] n\u00f8dtes till [at] Ede Affner och barck aff Threrne.\u201d \u00c5 blanda bark i mj\u00f8let var ikkje berre noko ein gjorde i naudsfall slik mange har meint \u2013 i Jostedalen ser det ut til \u00e5 ha vore ein del av det ordin\u00e6re kosthaldet. I 1655 sette allmugen i Jostedalen<\/a> jamvel opp eit b\u00f8neskriv for \u00e5 be om auka korntilskot til Jensen: \u201dFormedelst Saadan Voris thunge Ellendighed kand vj Fattige Folk Iche L\u00f8nne eller vnderholde voris Sieles\u00f8rgere, till N\u00f8dt\u00f8rtig dog meget Arm Vnderholdning\u201d. Det lyt leggjast til at slike dokument sj\u00f8lvsagt svartm\u00e5lar situasjonen \u2013 f\u00f8rem\u00e5let med dei var \u00e5 utl\u00f8ysa handling fr\u00e5 \u00f8vrigheita, og folk har trass alt b\u00e5de overlevd og levd her gjennom hundre\u00e5ra.<\/p>\n

Men det er ikkje tvil om at Jostedalen hadde det som ein i dag ville kalla eit omd\u00f8meproblem i dei \u00f8vre samfunnslaga. I 1855 kom det jamvel inn i nasjonallitteraturen. I Amtmandens D\u00f8ttre <\/a>av Camilla Collett klagar den gifteklare Amalie over at kj\u00e6rasten, kapellanen Adolf, ikkje f\u00e5r seg eit prestekall og levebr\u00f8d slik at dei kan gifta seg. Hjartesukket lyder slik: \u201dMen akk, arme Adolf, ikke engang Justedalen!<\/em> … Vi kan vente en god stund innen han f\u00e5r noe!\u201d<\/p>\n

Camilla Collett visste kva ho snakka om: 20 \u00e5r f\u00f8r hadde storebroren Henrik Wergeland s\u00f8kt prestekallet <\/a>i Jostedalen utan \u00e5 f\u00e5 det.
\nHistorikarar b\u00f8r vera meir varsame med \u00e5 meina noko om framtida enn om fortida. Men sidan presteforeininga alt har vore p\u00e5 bana her i kveld og det har vore mykje merksemd kring l\u00f8nsoppgjeret i det siste, vil eg nok \u00e5tvara mot \u00e5 g\u00e5 tilbake til regulativet som galdt p\u00e5 Matthias Foss si tid.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hoel, \u00a0Oddmund L. (2010). Noko om prestelivet i Jostedalen p\u00e5 16- og 1700-talet, og mest om den ulukkelege Matthias Foss. Uprenta k\u00e5seri p\u00e5 festkvelden til Jostdal sokner\u00e5d p\u00e5 Breheimsenteret 26.6.2010 i h\u00f8ve lanseringa av boka om Jostedal kyrkje. Oppdraget mitt … Les meir →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":110,"menu_order":5,"comment_status":"open","ping_status":"open","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":["post-720","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/720"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=720"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/720\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":723,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/720\/revisions\/723"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/110"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=720"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}