{"id":762,"date":"2010-12-04T21:59:58","date_gmt":"2010-12-04T19:59:58","guid":{"rendered":"http:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/?page_id=762"},"modified":"2012-02-11T15:18:31","modified_gmt":"2012-02-11T13:18:31","slug":"da-matthias-foss-matte-ga-til-dale-pa-bispevisitas-jsa-2010","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/tekstar\/popul%c3%a6rfaglege-arbeid\/da-matthias-foss-matte-ga-til-dale-pa-bispevisitas-jsa-2010\/","title":{"rendered":"D\u00e5 Matthias Foss m\u00e5tte g\u00e5 til Dale p\u00e5 bispevisitas (JSA 2010)"},"content":{"rendered":"

Hoel, Oddmund L. (2010). D\u00e5 Matthias Foss m\u00e5tte g\u00e5 til Dale p\u00e5 bispevisitas. Jostedal skule- og bygdeavis<\/em> (nr. 54), 87-88. – \u00d2g halde som tale under «bispegrauten» i Jostedal samfunnshus 6.11.2010.<\/p><\/blockquote>\n

Det gjekk ikkje lang tid fr\u00e5 Matthias Foss kom til Jostedalen som prest i 1742 til han rauk dugleg uklar med bygdefolket. Her f\u00f8lgjer ei tidlegare ukjent soge fr\u00e5 sommaren 1745 om kor d\u00e5rleg stemninga var.<\/p>\n

M\u00e5ndag morgon 28. juli 1745 opps\u00f8kte klokkar Ole Knutson Grov<\/a> og ein flokk josted\u00f8ler\u00a0 biskop Oluf Bornemann i Dale. Biskopen hadde halde visitas for Luster og Jostedalen i Dale kyrkje dagen f\u00f8r. Josted\u00f8lene kom i eit alvorsamt \u00e6rend: Dei ville framf\u00f8re ei rekkje klagem\u00e5l mot soknepresten i Jostedalen Matthias Foss.<\/p>\n

Biskopen konstaterte at det var mykje \u201dmisforstaaelse, uroelighed og ueenighed mellem pr\u00e6sten og menigheden\u201d, s\u00e5 den 11. august gav han ordre til prost Anders Daae i Vik om \u201dn\u00f8ye at examinere og forh\u00f8re aarsagen og omst\u00e6ndighederne.\u201d Det skulle med andre ord setjast ned ein prosterett, som var ein del av kyrkja sitt eige rettssystem fram til 1800-talet. Vitneforklaringane og alle brev i saka vart sirleg f\u00f8rte inn i justisprotokollen til Indre Sogn prosti som i dag ligg i Statsarkivet i Bergen. Difor har me i dag eit unikt innsyn i konfliktar i det vesle jostedalssamfunnet midt p\u00e5 1700-talet.<\/p>\n

Det f\u00f8rer for langt \u00e5 g\u00e5 inn p\u00e5 klagem\u00e5la mot Foss som var opphavet til saka. Det var ei rekkje mindre saker, men summen av dei vart viktige nok fordi dei var dei konkrete uttrykka for ein djup mistillit mellom Foss og bygdefolket. Foss var p\u00e5 dette tidspunktet berre 31 \u00e5r, og han hadde vore prest i Jostedalen i drygt tre \u00e5r. Her skal me n\u00f8ye oss med ei lita forteljing om kor hard fronten kunne vere ogs\u00e5 p\u00e5 det reint personlege planet. Det galdt dramaet som utspelte seg kring Foss si reise til og fr\u00e5 visitasen i Dale der klokkar Grov og allmugen framf\u00f8rte klagem\u00e5la sine.<\/p>\n

Ein del av skatteplikta til b\u00f8ndene var \u00e5 gje presten eit visst tal frie skyssar \u00e5rleg. Det gjekk p\u00e5 rundgang mellom gardane, og det var ein skyss Foss trong til embetsreisene sine. Foss fekk melding 19. juni 1745 om at han var innkalla til bispevisitasen 25. juli, og i 1745 var det gardane i Krundalen og Mj\u00f8lverdalen som skulle stille med skyss. Under gudstenesta 18. juli bad Foss difor Paul Helleg\u00e5rd og Anders Haugen om \u00e5 stille med hestar i Prestegarden om kvelden torsdag 22. juli for \u00e5 skysse presten og kl\u00f8va hans til Dale p\u00e5 fredag. Men Foss fekk raskt nyss i at dei to krundalsb\u00f8ndene ikkje kom til \u00e5 stille, s\u00e5 han sende lensmann T\u00f8ger Sn\u00f8tun og Klaus \u00d8vregard fram til dei for \u00e5 unders\u00f8kje saka. Onsdagen kunne Sn\u00f8tun og \u00d8vregard stadfeste at Haugen og Helleg\u00e5rd ikkje kom til \u00e5 stille med skyss og heller ikkje ville betale for seg.<\/p>\n

Foss hadde alts\u00e5 lukta lunta, og alt m\u00e5ndag 19. hadde han pr\u00f8vd seg med reservel\u00f8ysinga, som var \u00e5 be lensmann Sn\u00f8tun stille med hestar om Haugen og Helleg\u00e5rd ikkje stilte. Men ogs\u00e5 fr\u00e5 lensmannen vart det nei \u2013 han hadde lova bort hesten til sonen Anders Sn\u00f8tun, som \u00f2g skulle til Luster p\u00e5 overh\u00f8yring med biskopen.<\/p>\n

Endskapen vart difor at Matthias Foss m\u00e5tte g\u00e5. Av ein eller annan grunn hadde han ikkje hest sj\u00f8lv slik at han kunne ta seg til Dale utan hjelp. Foss la i veg og gjekk fyrst opp p\u00e5 Garen, \u201dhvor manden forbarmede sig over mig og skydsede mig til sin nabo\u201d i Sperla. Der fekk han l\u00e5nt seg ein ny hest s\u00e5 han kom seg til Ormberg, \u201dhvorfra jeg maatte gaa de bedr\u00f8velige lange fjeldveje, og da jeg kom til gaarden Nedre-Vigdalen paa Storhaugen, var jeg saa tr\u00e6t at jeg kunde knap komme af st\u00e6det, hvorfor jeg maatte hvile mig noget.\u201d
\nEtter ein pust i bakken p\u00e5 Nedre Vigdalen \u201dgik jeg til \u00d8vre Vigdalen, hvor jeg maatte l\u00e6gge mig nedpaa marken, og krympede mig snart som en orm, det baade manden paa st\u00e6det S\u00f8ren \u00d8vre-Vigdahlen med sin hustrue, samt den mand der var i f\u00f8lge med mig navnlig Ole Birk selv saae.\u201d Presten gjekk s\u00e5 laus p\u00e5 Ole Bj\u00f8rk med \u201dmange begi\u00e6ringer og betalingstilbud\u201d, og han gjekk til slutt med p\u00e5 \u00e5 skysse \u201dmin kl\u00f8v ned til s\u00f8en\u201d, som Foss s\u00e5 langt hadde baska og bore p\u00e5. Hadde ikkje Ole Bj\u00f8rk gjort det, \u201dmaatte jeg have ladet den blive tilbagestaaende med kirkens papirer samt mine pr\u00e6ste-kl\u00e6der\u201d. Me kan her leggje til at det ikkje er s\u00e5 rart at den eldste kyrkjeboka for Jostedalen (1733\u201351) er noko medteken!<\/p>\n

Men presten sj\u00f8lv m\u00e5tte g\u00e5, og \u201dhvad jeg ellers maatte udstaae siden den lange og besv\u00e6rlige vej fra \u00d8vre Vigdahlen intil jeg kom til Kilen er Gud allene bekiendt. Mange gange maatte jeg l\u00e6gge mig paa vejen og t\u00e6nke til sist ikke at have kommet der ned, siden jeg blev saa magtesl\u00f8s at jeg snart ikke vidste hvor jeg skulle v\u00e6nde mig.\u201d D\u00e5 Foss til slutt kom til Kilen \u00f8vst i Dalsdalen, var han \u201dsaa opgiven og udmattet at jeg intet mere kunde gaae, og havde hand [bonden p\u00e5 Kilen] ikke vildet ski\u00f8dse mig den resterende vej til Lyster, var det mig ganske umuelig at have kommet l\u00e6nger, men havde maattet n\u00f8dsages at blive der jeg var\u201d.<\/p>\n

No var b\u00e5de Foss, kyrkjepapira og prestekleda komne til Dale, men problema stogga ikkje der. Heime hadde Foss si gravide kone Marie. D\u00e5 folket gjekk fr\u00e5 kyrkja sundag 18. juli, sa Foss til Kari Elvekrok at ho skulle be mannen Sjur stille med den frie hesten han skulle yte for dette \u00e5ret slik at Marie \u00f2g kom seg Dale fredag 23. juli i lag med mannen. Men meldinga attende fr\u00e5 Kroken var at \u201dhand ikke vilde komme\u201d. Same fredag sende Foss husmannen Endre Johansen til Sjur Elvekrok for \u00e5 be p\u00e5 nytt, men svaret var framleis nei. I staden brukte Sjur Elvekrok hesten sin til \u00e5 frakte ei kl\u00f8v never til fjorden laurdag 24. juli, kunne Foss fortelje. Det enda med at Ole Mj\u00f8lver \u201dforbarmet sig\u201d over Marie Foss og skyssa ho til Dale slik at ho fekk h\u00f8ve til \u201dat foreene sig med Gud\u201d (og ektemannen).
\nPrestfolket kom seg alts\u00e5 til Dale med mykje styr, men det skulle ikkje bli lettare \u00e5 kome seg heim att. I Dale hadde Marie og Matthias Foss f\u00e5tt kj\u00f8pt noko rug av handelsmannen Dominicus Lemvig p\u00e5 Dals\u00f8yri. D\u00e5 josted\u00f8lene skulle heim etter visitasen, bad Marie Foss lensmannssonen Anders Sn\u00f8tun (ca 20 \u00e5r) og klokkarsonen Otto Grov (23) \u201dmed tiggendes b\u00f8n og begj\u00e6ring\u201d om \u201dde da vilde tage nogen rug frem med sig for os i hvor lidet det end blev, siden vi ikke havde br\u00f8d i vores huus til vores smaae b\u00f8rn.\u201d Dei to gutane f\u00f8rte \u201dliden og saa godt som ingen kl\u00f8v tilbage\u201d, s\u00e5 Marie Foss meinte dei hadde plass.<\/p>\n

Men nei \u2013 dei \u201drejste hjem og lod rugen ligge\u201d. Foss slo bittert fast at \u201ddisse stoerhjertede mennesker [var] saa haarnakkede og fuld af ondskab, at de vilde ikke f\u00f8lge hende, som en barselkone udi sin begj\u00e6ring.\u201d Med kornet liggjande att i Dale m\u00e5tte difor prestefamilien dels l\u00e5ne mj\u00f8l av \u201dfattige Huusfolk, som saa godt, som selv tigger sit br\u00f8d\u201d, og dels ete br\u00f8d \u201dder var blandet med almebark\u201d. S\u00e5 ille var det at gjennom heile sommaren hadde Foss med \u201dmin frugtsommelige kone og 3de umyndige b\u00f8rn v\u00e6rt f\u00e6rdig at crepere\u201d fordi dei ikkje fekk frakta fram kornet. Foss kunne fortelje at utover sommaren og hausten hadde b\u00e5de Anders Lien, Peder F\u00e5berg, Lars F\u00e5berg og Rasmus Kronen nekta han skyss. Derimot, sa Foss, fekk Rasmus Kronen p\u00e5 same tida lett l\u00e5ne hestar av dei andre b\u00f8ndene for \u00e5 frakte kl\u00f8ver med sm\u00f8r til R\u00f8neid der det skulle seljast. Rugen prestfolket hadde kj\u00f8pt p\u00e5 Dals\u00f8yri, greidde ikkje Foss \u00e5 f\u00e5 til Jostedalen f\u00f8r 6. september d\u00e5 Kristen Sperla henta han for \u201dsaa godt som dobbelt betaling\u201d.<\/p>\n

Det var rugen, men korleis gjekk det med heimreisa til herr og fru Foss? Den 6. august kom sj\u00f8lvaste futen til Dale for \u00e5 vere med p\u00e5 sommartinget, og Foss klaga si naud til han og bad om at syndarane m\u00e5tte straffast. Futen gav d\u00e5 lensmann T\u00f8ger Sn\u00f8tun \u201dordres at forskaffe mig ski\u00f8ds hjem\u201d. Men lensmannen fekk ikkje skaffa Foss hestar f\u00f8r seint om ettermiddagen laurdag 7. august, s\u00e5 for Foss var det \u201dpl\u00e6t umuelig at jeg kunde komme hjem f\u00f8r s\u00f8ndags aften\u201d. Om sundagen hadde Foss som vanleg tillyst gudsteneste, og i kyrkjeboka kan me lese at \u201ddend ganske Justedahls almue comparerede og var kommen til kierketiid ved kierken\u201d, men Foss glimra alts\u00e5 med fr\u00e5v\u00e6ret. Ein treng ikkje mykje fantasi for \u00e5 tenkje seg kva samtaletemaet var mellom josted\u00f8lene som m\u00f8ttest i kyrkja den dagen.<\/p>\n

Det burde s\u00e5leis vere klart, meinte foss i prosteretten, \u201dhvilket et ondskabs og halstarrigt folk her gives paa st\u00e6det imod mig\u201d. Jostedalen var ein \u201dlangt fraliggende afdal\u201d og \u201djeg maae boe her oppe blant nogen ondskabs mennesker, der snart kunde \u00f8ve sin ondskab endnu viidere og verre efterdags\u201d.<\/p>\n

D\u00e5 er det p\u00e5 tide \u00e5 leggje til at det einaste me har \u00e5 byggje p\u00e5, er Foss sin versjon av saka, og han smurde nok tjukt p\u00e5. Dei som nekta Foss skyss, fekk aldri h\u00f8ve til \u00e5 svare p\u00e5 desse klagem\u00e5la. Allment veit me at skyssplikta var mykje mislikt av norske b\u00f8nder, og jostedalsb\u00f8ndene hadde sikkert bruk for hestane sine til anna arbeid og transport. Samstundes har me \u00f2g sett at b\u00f8ndene ved \u00e5 nekte \u00e5 stille med skyss sat p\u00e5 eit kraftfullt verkemiddel som kunne gjere livet temmeleg surt for presten.<\/p>\n

Korleis enda s\u00e5 det heile? Etter tre rettsm\u00f8te og 40 tettskrivne protokollsider kom det til forlik. Retten bad mellom anna soknepresten handsame kyrkjelyden med \u201dkjerlighed og sagtmodighed\u201d \u2013 det siste var nok ikkje den sterkaste sida til Foss. Allmugen m\u00e5tte p\u00e5 si side handsame soknepresten sin \u201di ald \u00e6rb\u00f8dighed og kjerlighed\u201d, og kanskje viktigast: \u201dyde til ham det \u00f8frigheden har tillagt ham\u201d (som fri hesteskyss).<\/p>\n

Men nokon \u2019happy ending\u2019 var dette ikkje. I 1753 braka Foss og allmugen saman att i ei ny prosterettssak, og p\u00e5 grunn av striden med allmugen \u2013 og med kona si \u2013 m\u00e5tte Foss finne seg \u00e5 bli verande i Jostedalen livet ut (til 1792). Og i 1762 m\u00e5tte han jamvel finne seg i at ein av syndarane, klokkarsonen Otto Olson Grov, vart eigar av Jostedal kyrkje.<\/p>\n

Kjelder<\/strong><\/p>\n

Statsarkivet i Bergen, Indre Sogn prosti, justisprotokoll nr. 1, fol. 99a og 113a-114a.
\nStatsarkivet i Bergen, Jostedal sokneprestembete, ministerialbok A1, fol. 25b-26a. (Digitalarkivet.)
\nGjerde, Anders. (2001). Handelsstaden D\u00f8sen. Kulturhistorisk leksikon<\/em>. Henta 31.8.2010, fr\u00e5 http:\/\/www.sffarkiv.no\/<\/a>.
\n\u00d8yane, Lars E. (1994). Jostedal sokn. Gards- og \u00e6ttesoge for Luster kommune.\u00a0 <\/em>(Bd. 5). Gaupne: Luster kommune. (Personopplysningar.)
\nRettskrivinga i sitata er lett modernisert.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hoel, Oddmund L. (2010). D\u00e5 Matthias Foss m\u00e5tte g\u00e5 til Dale p\u00e5 bispevisitas. Jostedal skule- og bygdeavis (nr. 54), 87-88. – \u00d2g halde som tale under «bispegrauten» i Jostedal samfunnshus 6.11.2010. Det gjekk ikkje lang tid fr\u00e5 Matthias Foss kom … Les meir →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":111,"menu_order":3,"comment_status":"open","ping_status":"open","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":["post-762","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/762"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=762"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/762\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":959,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/762\/revisions\/959"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/111"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=762"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}