{"id":836,"date":"2011-03-04T10:59:02","date_gmt":"2011-03-04T08:59:02","guid":{"rendered":"http:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/?page_id=836"},"modified":"2013-10-25T10:31:31","modified_gmt":"2013-10-25T08:31:31","slug":"milit%c3%a6rpolitikk-framfor-malsak-dag-og-tid","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/tekstar\/popul%c3%a6rfaglege-arbeid\/milit%c3%a6rpolitikk-framfor-malsak-dag-og-tid\/","title":{"rendered":"Milit\u00e6rpolitikk framfor m\u00e5lsak (Dag og Tid 2011)"},"content":{"rendered":"

Artikkel i Dag og Tid, 4. mars 2011. <\/em><\/p>\n

Sj\u00e5 M\u00e5l og modernisering 1868-1940 <\/a>for referansar. Ein lengre versjon er prenta i Arbeiderhistorie 2013 med tittelen «Tilh\u00f8vet mellom m\u00e5lr\u00f8rsla og Arbeidarpartiet 1890-1940<\/a>«.<\/em><\/p>\n

\"Pdf-ikon\"\u00a0Dag og Tid-oppslaget <\/a>(med intervju)<\/p>\n

Ved inngangen til 1900-talet stod m\u00e5lr\u00f8rsla og arbeidarr\u00f8rsla n\u00e6rare einannan enn ein ofte f\u00e5r inntrykk av. Men den milit\u00e6rpolitiske aktivismen til m\u00e5lr\u00f8rsla kom i vegen.<\/strong><\/p>\n

Framstillingar av tilh\u00f8vet mellom arbeidarreisinga og m\u00e5lreisinga legg gjerne vekt p\u00e5 arbeidarr\u00f8rsla si likes\u00e6le til m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let. Arbeidarpartiet (DNA) hadde fram til 1930-\u00e5ra ei erkl\u00e6rt spr\u00e5kpolitisk n\u00f8ytralitetsline, uttrykt av Torgeir Vraa i Stortinget i oktober 1906 med dei legendariske orda: \u201dEnten gryta skal skrives \u2019gryta\u2019 eller gryden med \u2019d\u2019 eller gryten med \u2019t\u2019, er det dette, som er en hovedting, en stor sag? Jeg er maalmand forsaavidt, men jeg synes, at der utvilsomt er en st\u00f8rre sag, om det norske folk kunde have nok mad i \u2019gryta si\u2019, end hvordan ordet skrives.\u201d<\/p>\n

Motsetnaden mellom m\u00e5lreising og arbeidarreising fell \u00f2g ofte lett i augo. Den mest profilerte politikaren til DNA etter at partiet kom inn p\u00e5 Stortinget i 1903 var ein riksm\u00e5lsmann. Alfred Eriksen vart seinare formann i Riksm\u00e5lsforbundet og vart ekskludert fr\u00e5 DNA i 1912 p\u00e5 grunn av riksm\u00e5lsaktivismen. Lokalt var det gjerne konfliktar mellom konservative nynorskb\u00f8nder og sosialistiske riksm\u00e5lsarbeidarar. Legg ein til avstanden mellom ein internasjonal sosialisme og ein nynorsk kulturnasjonalisme, st\u00e5r det fram som sj\u00f8lvsagt at tilh\u00f8vet mellom dei to r\u00f8rslene aldri kunne bli s\u00e6rleg godt.<\/p>\n

Godt tilh\u00f8ve<\/strong>
\nSituasjonen var likevel meir open mellom dei to r\u00f8rslene enn ein ofte kan f\u00e5 inntrykk av, s\u00e6rleg kring 1905, og iallfall om ein held seg til eliteniv\u00e5et i m\u00e5lr\u00f8rsla og DNA. Leiande m\u00e5lfolk hadde sidan 1880-\u00e5ra vore \u00e5 finna i den mest radikale fl\u00f8ya i Venstre, og innslaget av m\u00e5lfolk i arbeidarsamfunnsr\u00f8rsla var stort. Den leiande m\u00e5lavisa og Venstre-avisa Den 17de Mai (1894) plasserte seg i mange saker p\u00e5 dei sosiale og \u00f8konomiske felta (som \u00e5ttetimarsdagen) i grenselandet mellom Venstre\/Arbeidardemokratane og det framveksande DNA.<\/p>\n

DNA var p\u00e5 si side i realiteten eit st\u00f8tteparti for m\u00e5lsaka bak den proklamerte n\u00f8ytralitetslina. P\u00e5 oppropet for m\u00e5lmannsstemna p\u00e5 ny\u00e5ret 1906 der Noreg M\u00e5llag (NM) vart skipa, finn me tre av dei fem stortingsrepresentantane som d\u00e5 sokna til DNA. Dei var alle nordnorske og kom s\u00e5leis langt fr\u00e5 kjerneomr\u00e5det til m\u00e5lr\u00f8rsla. Sentrale milj\u00f8 i m\u00e5lr\u00f8rsla og DNA hadde funne saman i kampen for republikk hausten 1905, og i 1907 var seks av sju DNA-representantar med p\u00e5 vedtaket om obligatorisk sidem\u00e5lspr\u00f8ve i gymnaset. Berre Eriksen r\u00f8ysta imot, og jamvel ikkje Venstre si stortingsgruppe slutta s\u00e5 mannjamt opp om vedtaket. Dei to mest m\u00e5lvenlege DNA-representantane var den nemnde Torgeir Vraa fr\u00e5 Drammen, med skule- og venstrebakgrunn, og sameaktivisten Isak Saba fr\u00e5 Aust-Finnmark. P\u00e5 l\u00e6rarseminaret i Troms\u00f8 hadde Saba f\u00e5tt augo opp for fellestrekka mellom den nynorske og samiske m\u00e5lreisinga.<\/p>\n

Samstundes fanst \u00f2g ei markant riksm\u00e5lsfl\u00f8y i DNA med Eriksen som fremste talsmann. Den offisielle n\u00f8ytralitetslina i m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let, som Vraa \u00f2g agiterte for, m\u00e5 i denne samanhengen ikkje forst\u00e5ast som eit uttrykk for likes\u00e6le, men det stikk motsette: Ei frykt for at det latente spr\u00e5kengasjementet i partiet kunne koma til \u00e5 dominera framfor andre og viktigare saker og i verste fall kl\u00f8yva partiet om det vart sleppt fritt.<\/p>\n

Fredssauer og fredsvener<\/strong>
\nDei st\u00f8rste konfrontasjonane mellom m\u00e5lr\u00f8rsla og DNA galdt ikkje spr\u00e5k, men milit\u00e6rvesen. Ein kan f\u00f8lgja ein sterk milit\u00e6rpolitisk aktivisme i leiande milj\u00f8 i m\u00e5lr\u00f8rsla fr\u00e5 folkev\u00e6pningsr\u00f8rsla i 1880-\u00e5ra gjennom opprustinga mot Sverige i 1890-\u00e5ra, opposisjonen mot Karlstad-forliket hausten 1905 og til opprustinga fram mot fyrste verdskrigen.<\/p>\n

DNA tok p\u00e5 landsm\u00f8tet i april 1906 eit oppgjer med sin eigen Karlstad-opposisjon, og folkev\u00e6pningslina vart no erstatta med kravet om \u201dMilitarismens afskaffelse\u201d. M\u00e5lr\u00f8rsla omdefinerte derimot den gamle folkev\u00e6pningslina til varm st\u00f8tte til det eksisterande kaderbaserte milit\u00e6rvesenet. Den store unionsradikale Venstre-helten fr\u00e5 1905, oberst og tidlegare forsvarsminister Georg Stang, fann sine sterkaste st\u00f8ttespelarar i norskdomsr\u00f8rsla, og i valkampen 1906 kvitterte han med varm st\u00f8tte til m\u00e5lsaka. D\u00e5 Stang br\u00e5tt d\u00f8ydde i 1907, var det Noregs Ungdomslag (NU) som kosta gravferda og gravmonumentet p\u00e5 V\u00e5r Frelsers Gravlund. Dei neste \u00e5ra hadde NU og Norges Forsvarsforening eit omfattande samarbeid.<\/p>\n

Tilh\u00f8vet mellom m\u00e5lr\u00f8rsla og arbeidarr\u00f8rsla vart for alvor sett p\u00e5 pr\u00f8ve d\u00e5 krigsskyene drog seg til over Europa. For arbeidarr\u00f8rsla vart avrusting ei stadig viktigare mobiliseringssak. Same dag som Stortinget vedtok den nye fl\u00f2teplanen i 1912, demonstrerte meir enn 30 000 i hovudstaden.<\/p>\n

Dei leiande m\u00e5lfolka tok no fram det grove skytset mot DNA. Klaus Sletten skreiv i 1915 at \u201dSume stader hev avv\u00e6pningsmennerne \u2013 som rett er \u2013 meldt seg ut or [ungdoms]lagi. Andre stader \u2013 men det er i eit faatal av lagi \u2013 hev dei fenge fleirtalet paa si sida og meldt lagi ut or samskipnaden. Det er ogso rett.\u201d Den politiske hovudmotsetnaden for leiande m\u00e5lfolk som Nikolaus Gjelsvik og Sletten gjekk no mellom \u201dfredssauerne\u201d, som ville ha avv\u00e6pning, og \u201dfredsvenerne\u201d, som ville ha opprusting. Riksmaals-Bladet let ikkje sjansen g\u00e5 fr\u00e5 seg og melde at \u201dmaalfolket (lederne)\u201d er \u201dmilit\u00e6rgalne\u201d og at \u201dmilitarismens udvikling er en av deres store saker\u201d. Gjennom desse \u00e5ra sende ikkje m\u00e5llaget ein gong valprogrammet sitt til DNA, slik dei heller ikkje gjorde til riksm\u00e5lspartiet H\u00f8gre.<\/p>\n

Snuoperasjon<\/strong>
\nEtter fyrste verdskrigen kom dei leiande m\u00e5lfolka br\u00e5tt p\u00e5 andre tankar. Dette vart eit tidsskilje i synet p\u00e5 krig og milit\u00e6rmakt i heile den vestlege verda, og m\u00e5lr\u00f8rsla var ikkje noko unntak. Men det som verkeleg fekk m\u00e5lr\u00f8rsla p\u00e5 glid, var den store framgangen til DNA i stortingsvalet hausten 1918. Etter at Venstre fr\u00e5 1909 kunne styra med Gunnar Knudsens fleirtalsregjering, var ikkje m\u00e5lr\u00f8rsla avhengig av dei andre partia p\u00e5 Stortinget. Det endra seg br\u00e5tt i 1918. Skrivar (generalsekret\u00e6r) i NM og NU, yrkesoffiseren Edvard Os, hadde eit par \u00e5r f\u00f8r vore med p\u00e5 \u00e5 erkl\u00e6ra DNA som den politiske hovudmotstandaren til m\u00e5lr\u00f8rsla. P\u00e5 \u00e5rsm\u00f8tet i NM i januar 1919 hadde pipa f\u00e5tt ein annan lyd. Mykje var vunne, meinte Os,\u00a0 \u201dum ein i n\u00e6r framtid kunde f\u00e5 socialistdagblad p\u00e5 norsk. For den norske m\u00e5lreisingi har vore og er ei sak for arbeidarar og b\u00f8nder, for det samla demokrati i landet.\u201d Dette innleidde ein st\u00f8rre sjarmoffensiv mot arbeidarr\u00f8rsla der m\u00e5lsak og arbeidarsak var hovudemne p\u00e5 m\u00e5llags\u00e5rsm\u00f8ta 1920, 1921 og 1922 med innleiingar av sentrale DNA-folk.<\/p>\n

Det mest framst\u00e5ande uttrykket for lineskiftet var valet av sosialdemokraten Halvdan Koht til formann i NM 1921-25. I\u00a0 1921 gav han ut det kjende programskriftet Arbeidarreising og m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5l p\u00e5 oppdrag fr\u00e5 DNA-leiinga. Same \u00e5ret kom nynorskutg\u00e5va av Det kommunistiske manifestet, omsett av typografen og fagforeiningsleiaren August Bosse. Manifestet vart marknadsf\u00f8rt og seld av skrivarstova til antikommunisten Os. Ein fann p\u00e5 denne tida ei rekkje folk med sympatiar for m\u00e5lsaka sentralt i dei tre arbeidarpartia, som Olav Schefloe, Martin Tranm\u00e6l, Reinert Torgeirson (sjef i DNAs forlag), skulepolitikarane Johan Gj\u00f8stein og Per Kviberg, stortingspresident Anders Buen, og yngre folk som Kaare Fostervoll og Klaus Sunnan\u00e5.<\/p>\n

M\u00e5lr\u00f8rsla fekk DNA med p\u00e5 \u00e5 innf\u00f8ra Nidaros-namnet i 1929, men i 1931 gjekk partiet tilbake p\u00e5 vedtaket til store protestar fr\u00e5 m\u00e5lfolket. 1938-rettskrivinga stadfeste at DNA i motsetnad til Venstre gjekk sine eigne vegar i m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let og ikkje let seg diktera av m\u00e5lr\u00f8rsla. Det er ei rekkje \u00e5rsaker til at tilh\u00f8vet mellom m\u00e5lr\u00f8rsla og DNA aldri vart meir fortruleg, men det er liten tvil om at den milit\u00e6rpolitiske aktivismen til m\u00e5lr\u00f8rsla er ein viktig del av forklaringa.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Artikkel i Dag og Tid, 4. mars 2011. Sj\u00e5 M\u00e5l og modernisering 1868-1940 for referansar. Ein lengre versjon er prenta i Arbeiderhistorie 2013 med tittelen «Tilh\u00f8vet mellom m\u00e5lr\u00f8rsla og Arbeidarpartiet 1890-1940«. \u00a0Dag og Tid-oppslaget (med intervju) Ved inngangen til 1900-talet … Les meir →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":111,"menu_order":2,"comment_status":"open","ping_status":"open","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":["post-836","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/836"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=836"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/836\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":839,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/836\/revisions\/839"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/111"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=836"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}