{"id":974,"date":"2012-03-24T23:33:34","date_gmt":"2012-03-24T21:33:34","guid":{"rendered":"http:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/?page_id=974"},"modified":"2012-03-24T23:34:13","modified_gmt":"2012-03-24T21:34:13","slug":"regjeringskrise-pa-malsaka-mal-og-makt","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/tekstar\/tidsskriftartiklar-faglege\/regjeringskrise-pa-malsaka-mal-og-makt\/","title":{"rendered":"Regjeringskrise p\u00e5 m\u00e5lsaka (M\u00e5l og makt 2012)"},"content":{"rendered":"

Hoel, Oddmund L. (2012). Regjeringskrise p\u00e5 m\u00e5lsaka. <\/em>M\u00e5l og makt (nr. 1), 36-38.<\/em><\/p><\/blockquote>\n

Den 16. februar 1912 m\u00e5tte statsminister Wollert Konow g\u00e5 den tunge vegen til Slottet og kong Haakon med avskilss\u00f8knaden sin. Den direkte bakgrunnen var spr\u00e5kstriden.<\/strong><\/p>\n

\u00c5rsm\u00f8tefesten til Norigs maallag 28. januar 1912 sette det heile i gang. Etter to m\u00f8tedagar i hovudstaden hadde Bondeungdomslaget bede utsendingar og andre inn stor m\u00e5lfest i Gamle Logen. I den lange rekkja av prominente talarar heldt m\u00e5lprofessor Marius H\u00e6gstad ein tale for statsminister Wollert Konow. Gripen av stemninga kvitterte Konow med ei takketale, som dagen etter vart referert slik i Norske Intelligenssedler:<\/p>\n

\u00abFra min f\u00f8rste ungdom har jeg f\u00f8lt mig varmt og sterkt og inderlig knyttet til landsmaalsbev\u00e6gelsen. Jeg har v\u00e6ret og er og vil alltid vedbli at v\u00e6re taksam i min inderste sj\u00e6l, fordi jeg engang blev knyttet til denne sak; ingen opportunistiske politiske hensyn skal formaa mig til at fornegte den opfatning, at maalsaken har v\u00e6ret den sak, som sterkest har baaret det norske folk frem i det sidste halve hundredaar. Det fanatiske had mot denne bev\u00e6gelse vil nok bli lagt ned om ikke saa mange aar som magtesl\u00f8st og \u00f8rkesl\u00f8st. Han vilde for\u00f8vrig n\u00f8dig se maalsaken som et enkelt partis programsak; den maa l\u00f8ses i f\u00e6llesskap\u00bb.<\/p>\n

Journalisten Toralv \u00d8ksnevad, den gongen ung student, var til stades av personleg interesse, men v\u00e6ra ein sensasjon som det i dag kan vera vanskeleg \u00e5 skj\u00f8na. Han ringde avisa og bad dei utsetja prentinga til det vesle referatet kom med. Dermed var spetakkelet i gang.<\/p>\n

Konow har sj\u00f8lv omtalt m\u00e5ltala som \u201dden draape, som fik b\u00e6geret til at flyte over\u201d, og han har f\u00e5tt f\u00f8lgje av historikarar som Leiv Mjeldheim, Alf Kaartvedt og Jostein Nerb\u00f8vik og Konow-biograf Olav Garvik. Dei har underbygt godt at m\u00e5ltala var eit p\u00e5skot for \u00e5 framkalla ei venta regjeringskrise. Like fullt er det eit faktum at m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let i 1912 hadde ei kraft som var i stand til \u00e5 sprengja ein regjeringskoalisjon. Framfor \u00e5 sj\u00e5 p\u00e5 m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let som eit vikarierande motiv eller einast ein tilfeldig utl\u00f8ysande faktor, sp\u00f8r me difor kva som gjorde at spr\u00e5kstriden hadde ein s\u00e5 framtredande posisjon i norsk politikk at han kunne pressa fram avgangen til ei regjering.<\/p>\n

H\u00f8gre og Frisinna Venstre fekk til saman parlamentarisk fleirtal etter stortingsvalet 1909. Trass i at H\u00f8gre var mest dobbelt s\u00e5 stort som Frisinnede Venstre, fekk FV statsministeren i topartiregjeringa. Spenningane mellom regjeringspartia var tydelege nok, men vel s\u00e5 alvorleg var den indre usemja i H\u00f8gre. Partileiar Fredrik Stang med basis i det liberale og industrivenlege by-H\u00f8gre var sett p\u00e5 sidelina av parlamentarisk leiar Jens Bratlie, som hadde viktige delar av maktbasisen sin i dei agrarkonservative delane av partiet, ikkje minst Vestlands-H\u00f8gre. To sp\u00f8rsm\u00e5l hadde s\u00e6rleg dominert valkampen. Det eine var kampen mot Venstre sitt framlegg til konsesjonslover fr\u00e5 1909. Bygde- og bondeinteressene i regjeringspartia sytte for at konsesjonslovene vart langt mindre industrivenleg enn H\u00f8gre hadde g\u00e5tt til val p\u00e5, og dette var n\u00e6r ved \u00e5 framkalla ei regjeringskrise sommaren 1911.<\/p>\n

Den andre saka var m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let. Stortinget hadde med jamstellingsvedtaket i 1885 gjort landsm\u00e5let til offisielt spr\u00e5k jamsides bokm\u00e5let, og ei endring i folkeskulelova i 1892 hadde opna for at skulestyra kunne innf\u00f8ra nynorsk som oppl\u00e6ringsm\u00e5l. I 1902 og 1907 vart det innf\u00f8rt obligatorisk sidem\u00e5lspr\u00f8ve i l\u00e6rarskulen og gymnaset, og fram til stortingsvalet i 1909 hadde kring 1300 av 6000 skulekrinsar i landet g\u00e5tt over til nynorsk.<\/p>\n

Den sterke framgangen for m\u00e5lsaka provoserte fram ein motreaksjon med nyorganiseringa av Rigsmaalsforbundet i 1907 som fremste organisatoriske uttrykk. H\u00f8gre vart det parlamentariske st\u00f8ttepartiet for riksm\u00e5lsr\u00f8rsla og programfeste i 1909 at \u201dPartiet ser i Riksmaalet Grundlaget for vor fremtidige Sprogudvikling.\u201d To konkrete krav fr\u00e5 riksm\u00e5lshald var svekking av reglane i folkeskulelova som hadde delegert spr\u00e5kvalet til skulestyra, og avskaffing av den nyleg innf\u00f8rte sidem\u00e5lsstilen i gymnaset. Det prim\u00e6re standpunktet til riksm\u00e5lsr\u00f8rsla var elles \u00e5 avskaffa alle lover som gav nynorsk ein posisjon som offisielt spr\u00e5k. Men riksm\u00e5lsposten i programmet var kontroversiell i partiet, og Vestlands-H\u00f8gre reserverte seg mot heile punktet i valkampen 1909.<\/p>\n

For riksm\u00e5lsr\u00f8rsla var den aldrande godseigaren Wollert Konow (1845-1924) fr\u00e5 Fana ein raud klut. Som 23-\u00e5ring var han i 1868 med p\u00e5 \u00e5 skipa Vestmannalaget, og 1868-73 dreiv han folkeh\u00f8gskule p\u00e5 Halsn\u00f8y og J\u00e6ren. Han kom inn p\u00e5 Stortinget som radikal venstremann i 1879 og fall ut i 1888-valet. Han kom inn att p\u00e5 Stortinget i 1909 etter \u00e5 ha vorte trekt inn i Frisinnede Venstre av Christian Michelsen \u2013 det nyskipa partiet som var ein lekk i freistnadene p\u00e5 brei borgarleg samling mot den veksande sosialismen.<\/p>\n

Regjeringsskipinga til Konow baserte seg p\u00e5 \u00e5 feia ein del problematiske saker under teppet, mellom anna m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let og fr\u00e5haldssaka, som Konow i trontaledebatten 1910 definerte som kulturelle ikkje-politiske sp\u00f8rsm\u00e5l. Den praktiske konsekvensen av dette var at regjeringa ikkje ville r\u00f8ra spr\u00e5klovgjevinga, som H\u00f8gre (minus Vestlands-H\u00f8gre) hadde g\u00e5tt til val p\u00e5 \u00e5 endra. Som kyrkje- og undervisningsminister valde Konows til alt overm\u00e5l Just Qvigstad, rektor ved Troms\u00f8 seminar, framst\u00e5ande spr\u00e5kforskar (p\u00e5 samisk) og slett ingen riksm\u00e5lsmann.<\/p>\n

Dei mest aktivistiske riksm\u00e5lskrinsane i H\u00f8gre h\u00f8yrde til den tilsidesette H\u00f8gre-formann Fredrik Stangs fl\u00f8y, og der vart det teke ille opp at Qvigstad hadde g\u00e5tt mot eit framlegg om \u00e5 avskaffa sidem\u00e5lsstilen. Morgenbladet, som var organet for Stang-fl\u00f8ya, ville bli kvitt Qvigstad og erkl\u00e6rte (3.8.1910) at \u201dEn Kulturkamp hvor Landets Sprog er Indsatsen, dreier sig om saa store aandelige V\u00e6rdier, at de i vore \u00f8ine langt overskygger de aller fleste politiske Sp\u00f8rsmaal.\u201d I oktober 1910 kravde Trondhjems Konservative Forening jamvel at det m\u00e5tte kallast inn til landsm\u00f8te i H\u00f8gre rett over nytt\u00e5r for \u00e5 klargjera H\u00f8gre si stode i spr\u00e5kpolitikken.<\/p>\n

Dette var grunnlaget for at to mektige aviser kunne provosera fram ei regjeringskrise p\u00e5 m\u00e5lsaka. Det knappe og ukommenterte referatet i Norske Intelligenssedler 30. januar 1912 vart plukka opp av redakt\u00f8r Ole Thommesen i Tidens Tegn og Hans Vogt i Morgenbladet, som med aukande styrke dei neste dagane konkluderte med at Konow m\u00e5tte g\u00e5 etter eit slikt ufint \u00e5tak p\u00e5 riksm\u00e5let. Dei to avisene kan \u201dvisseleg krevja brorparten av \u00e6ra for at m\u00e5ltalen f\u00f8rde til ei regjeringskrise\u201d, skriv Mjeldheim. Organet til Bratlie-fl\u00f8ya i H\u00f8gre, Aftenposten, meinte ikkje<\/em> at m\u00e5ltala var nokon grunn til at Konow burde g\u00e5, og Bratlie, sj\u00f8lv medlem i Riksm\u00e5lsforbundet, kjempa dei neste dagane for \u00e5 berga regjeringa. Men pressa gav krisa sin eigen dynamikk som gjorde at stortingsgruppa den 7. februar gav H\u00f8gre-statsr\u00e5dane ordre om \u00e5 trekkja seg. Konow viste seg samstundes fr\u00e5 si minst fleksible side. Han nekta \u00e5 vika ein tomme og kravde at det interne oppgjeret mellom regjeringspartia skulle takast ope i stortingssalen. Ein desperat freistnad p\u00e5 \u00e5 rekonstruera regjeringa f\u00f8rde ikkje fram, og 16. februar leverte Konow og dei attverande statsr\u00e5dane inn avskilss\u00f8knadene sine.<\/p>\n

Riksm\u00e5lsaktivistane i H\u00f8gre kunne jubla, men ikkje lenge. D\u00e5 Jens Bratlie den 20. februar skipa ei ny samlingsregjering av H\u00f8gre og Frisinnede Venstre, tilfredstilte han bygde- og vestlandskreftene i koalisjonen med \u00e5 gjera sogningen Edvard Liljedal til kyrkje- og undervisningsminister. M\u00e5lmannen og den tidlegare venstremannen Liljedahl var i 1885 ein av hovudpersonane bak jamstillingsvedtaket. Han la det neste \u00e5ret eit effektivt lok p\u00e5 alle freistnader fr\u00e5 riksm\u00e5ls-H\u00f8gre p\u00e5 \u00e5 svekkja spr\u00e5klovgjevinga. For regjeringssjef Bratlie meinte p\u00e5 ingen m\u00e5te at m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let \u201doverskygger de aller fleste politiske Sp\u00f8rsmaal\u201d, men s\u00e5g det tvert om som underordna behovet for ein fast borgarleg front mot den veksande arbeidarr\u00f8rsla og sosialismen. Slik peikar Bratlie meir fram mot ei tid der dei \u00f8konomiske og sosiale konfliktlinene i politikken skuvar dei kulturelle og territorielle i bakgrunnen.<\/p>\n

Det var langt meir enn m\u00e5lsaka som gjorde at Konow m\u00e5tte g\u00e5 i 1912, men det var ikkje tilfeldig at det var m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let som f\u00f8rte til fallet hans. Skal me halda oss til Konows eige bilete om dropen og glaset, m\u00e5 me ta med at m\u00e5lsaka utgjorde ein viktig del av coctailen som rann over.<\/p>\n

Soga om samlingsregjeringane 1910-13 hjelper oss til \u00e5 skj\u00f8na den relative stabiliteten ein har sett i norsk spr\u00e5kpolitikk gjennom over 100 \u00e5r. D\u00e5 som no gjekk skiljelinene i m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let tvers gjennom dei fleste parti, og d\u00e5 som no finst det knapt tenkjelege parlamentariske fleirtalskonstellasjonar utan deltaking fr\u00e5 parti eller sentrale politikarar som har forsvaret av spr\u00e5kjamstillinga (les: nynorsken) som hjartesak. I 1912 kom den einaste regjeringskrisa Noreg s\u00e5 langt har f\u00e5tt p\u00e5 m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let, og ein skal ha god fantasi for \u00e5 f\u00f8restilla seg at det skal skje att med det fyrste. Det var likevel ei verdig 100-\u00e5rsmarkering Kristin Halvorsen gav oss i vinter d\u00e5 ho sytte for \u00e5 f\u00e5 demonstrert at m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let framleis har sprengkraft, ogs\u00e5 i regjeringskontora.<\/p>\n

 <\/p>\n

Litteratur<\/strong><\/p>\n

Garvik, Olav: Wollert Konow. Statsminister og stril<\/em>. Bergen 2001.<\/p>\n

Kaartvedt, Alf: H\u00f8yres historie (bd. 1). Dr\u00f8mmen om borgerlig samling. 1884-1918<\/em>. Oslo 1984.<\/p>\n

Nerb\u00f8vik, Jostein: Konows fall. M\u00e5ltale og regjeringskrise. Syn og segn<\/em>, 1972.<\/p>\n

Mjeldheim, Leiv: Ministeriet Konow, 1910-1912.<\/em> Oslo 1955.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hoel, Oddmund L. (2012). Regjeringskrise p\u00e5 m\u00e5lsaka. M\u00e5l og makt (nr. 1), 36-38. Den 16. februar 1912 m\u00e5tte statsminister Wollert Konow g\u00e5 den tunge vegen til Slottet og kong Haakon med avskilss\u00f8knaden sin. Den direkte bakgrunnen var spr\u00e5kstriden. \u00c5rsm\u00f8tefesten til … Les meir →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":109,"menu_order":5,"comment_status":"open","ping_status":"open","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":["post-974","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/974"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=974"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/974\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":976,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/974\/revisions\/976"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/109"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=974"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}