{"id":447,"date":"2008-10-10T06:00:42","date_gmt":"2008-10-10T04:00:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/?p=447"},"modified":"2008-10-10T09:11:50","modified_gmt":"2008-10-10T07:11:50","slug":"d%c3%b8len-150-ar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/d%c3%b8len-150-ar\/","title":{"rendered":"D\u00f8len 150 \u00e5r"},"content":{"rendered":"

Jubeldag i dag: 150 \u00e5r sidan Aasmund Olavsson Vinje gav ut fyrste nummeret av den fyrste nynorskavisa, D\u00f8len. <\/em>Det m\u00e5 feirast, s\u00e5 her kjem ei eksklusiv utg\u00e5ve av kapittel 10 i hovudoppg\u00e5va mi <\/a>(side 265-294) om D\u00f8len og den store m\u00e5lstriden hausten 1858.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

Kapittel 10. Nye minningar fr\u00e5 m\u00e5lstriden om hausten 1858<\/span><\/strong><\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

Opptakt<\/span><\/strong><\/p>\n

Etter hausten 1852 gjekk Aasen i m\u00e5lpolitisk eksil, men i 1857 kom han fram att med det kritiske essayet \u00abOm Dannelsen og Norskheden\u00bb, prenta i Folkevennen<\/em>.[1]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Stykket var eit prinsipielt oppgjer med det r\u00e5dande synet p\u00e5 tilh\u00f8vet mellom spr\u00e5k, kultur, daning og nasjonalitet, og Aasen gav ei brei framstilling av sitt eige syn p\u00e5 dette sp\u00f8rsm\u00e5let. Det som er sagt om idegrunnlaget til Aasen i kapittel 8, er i stor mon representativt for innhaldet. Han slo fast at r\u00f8ynleg \u00abDannelse\u00bb var \u00aben Forfremmelse og Forbedring i Sj\u00e6lens Evner; den er altsaa en indvortes Fuldkommenhed\u00bb (Aasen 1857:64). Dette hadde ikkje noko \u00e5 gjera med skikkar, nasjonalitet eller sosial bakgrunn. Han polemiserte mot alt som smakte av falsk og p\u00e5teken ytre daning, som han kalla b\u00e5de \u00abFornemhed\u00bb, \u00abSkindannelse\u00bb, \u00aben ydre Forfinelse\u00bb, eller oppf\u00f8rsel etter \u00abStorviis eller Stormandsviis\u00bb (t d s.64).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Han freista definera kva som l\u00e5g i omgrep som \u00abNation\u00bb, \u00abNationalitet\u00bb og \u00abNorskhed\u00bb, og han kritiserte dei utanlandske skikkane som hadde slege rot i byane og haldningar som sa at det norske stod attende for det framande. Problemet var ikkje innflyttarane, men dei mange nordmennene som har \u00abgaaet over til de fremmede\u00bb (s.71). Men p\u00e5 den andre sida hadde nordmennene mykje \u00e5 vera glade for. Landet var rikt p\u00e5 ressursar, og det l\u00e5g heldigvis i \u00aben Udkant af Verden\u00bb og hadde grannar som \u00abikke ere stort mere anseede end vi selv\u00bb. Han meinte dessutan at nordmennene utgjorde \u00ab… saa godt som en eneste \u00c6t eller Stamme, og at dette er den samme \u00c6t, som f\u00f8rst har ryddet og bygget dette Land\u00bb (s.73). Posisjonen som liten nasjon i utkanten var sj\u00f8lvsagt eit problem for dei som \u00ab… have \u00e6rgjerrige Tanker og tragte efter megen Magt og Anseelse i V\u00e6rden\u00bb, men so lenge ein var n\u00f8gd med luten sin og ynskte fred og ro, \u00absaa er dog ikke vor Stilling saa slem endda\u00bb (s.75).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Aasen var glad for dei nye innsiktene ein hadde vunne om spr\u00e5ktilh\u00f8va i Noreg, for \u00ab… da vil rimeligviis den Tanke at reise dette Maal til en st\u00f8rre V\u00e6rdighed, end det hidtil har havt, ikke l\u00e6ngere synes saa underlig som f\u00f8r\u00bb (s.95). Han tok til orde for ei atterreising av eit norsk skriftm\u00e5l og ynskte at kunnige menn \u00ab… vilde begynde at skrive B\u00f8ger, F. Ex. Fort\u00e6llinger og slige lettere Sager, i en saadan fuldkommen norsk Form, som de da alle maatte v\u00e6re enige om at f\u00f8lge\u00bb (s.98). Dette grunngav han b\u00e5de med at det ville gjera tilgangen til skriftkulturen lettare for folket, og at det ville styrkja sj\u00f8lvkjensla til \u00e5lmugen og heile nasjonen.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Stykket m\u00e5 lesast p\u00e5 bakgrunn av serleg tre tilh\u00f8ve. For det fyrste meinte Aasen at han no hadde eit brukande skriftm\u00e5l \u00e5 tilby, og han var kl\u00e5r for \u00e5 g\u00e5 meir offensivt ut. Som han skreiv i eit brev til Ludvig L. Daae i november 1857: \u00abDesuden anseer jeg nu mit Sprogsystem for at v\u00e6re saa vidt gjennemt\u00e6nkt og ordnet, at det kan gaae an at bruge det, ialfald til en Begyndelse.\u00bb[2]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Dinest hadde Aasen no fleire \u00e5rs r\u00f8ynsle fr\u00e5 det filantropiske opplysningsarbeidet gjennom Selskabet til Folkeoplysningens Fremme<\/em> der han hadde vore meir eller mindre aktivt med sidan skipinga hausten 1851.[3]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Her hadde han m\u00f8tt mange av dei haldningane han kritiserte i essayet. Me kan soleis rekna med at Aasen har g\u00e5tt og gruvla ei god stund p\u00e5 dette, og dagboka hans fortel at han skreiv fyrste utkastet til stykket i dagane etter generalforsamlinga og representantskapsm\u00f8tet til Folkeopplysningsselskapet i februar 1857 (Aasen 1960 III:210). Me veit ikkje om Aasen vart oppmoda om \u00e5 skriva artikkelen eller om det var ein beinveges reaksjon p\u00e5 noko han opplevde p\u00e5 m\u00f8tet, men samanhengen er kl\u00e5r nok. For det tredje hadde striden mellom Paul Botten-Hansen og Ole Vig i 1857 loga opp att d\u00e5 Aasen sette seg ned med artikkelen (jf s.<\/span>158<\/span><\/span>). I essayet er Aasen innom mange av dei emna som hadde vore framme i denne striden.<\/span><\/p>\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Folkevenn-<\/span><\/em>heftet med \u00abOm Dannelsen og Norskheden\u00bb l\u00e5g f\u00f8re like f\u00f8r generalfor\u00adsamlinga i Folkeopplysningsselskapet i februar 1857 (Aasen 1960 III:216), og det ser ut som om selskapet tok Aasen p\u00e5 ordet n\u00e5r han etterlyste skrifter i det nye m\u00e5let. Keyser kom no inn i direksjonen, og han fekk styret med p\u00e5 \u00e5 be Aasen omsetja Fridtjofs Saga<\/em> til landsm\u00e5l.[4]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Omsetjinga kom ut som tredje tilleggsheftet til Folkevennen<\/em> og l\u00e5g f\u00f8re i m\u00e5nadsskiftet september\/oktober 1858. I denne samanhengen er b\u00e5de innhaldet og m\u00e5lforma mindre interessant.[5]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Ut fr\u00e5 det som tidlegare hadde vorte akseptert av landsm\u00e5l, skulle ein tru at ei omsetjing fr\u00e5 gamalnorsk l\u00e5g trygt innanfor det dei tonegjevande i \u00e5lmenta kunne godta. Likevel hadde landsm\u00e5lstanken no fengt i fleire milj\u00f8, og utgjevinga av Fridtjofs Saga<\/em> kom til \u00e5 falla saman med fleire andre framst\u00f8ytar fr\u00e5 landsm\u00e5lsvenleg hald. Det vart opphavet til ein stor og skilsetjande strid om landsm\u00e5let.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Framst\u00f8ytane fr\u00e5 landsm\u00e5lshald<\/span><\/strong><\/p>\n

Att\u00e5t Aasens Fridtjofs Saga<\/em> byrja Vinje \u00e5 gje ut vekebladet D\u00f8len<\/em> 10. oktober. I november kom det eit langt innlegg med eit prinsipielt og filologisk tungt forsvar for landsm\u00e5let fr\u00e5 Bergen (prenta i Christiania-Posten<\/em>), og i desember kom Ny Hungrvekja<\/em> av Jan Prahl, ein m\u00e5lpolitisk pamflett skriven p\u00e5 eit m\u00e5l som l\u00e5g n\u00e6rare gamalnorsk enn nynorsk. Dessutan kom Norske Folkeviser<\/em> av Sophus Bugge ut.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Dette f\u00f8rde til ei rad \u00e5tak p\u00e5 landsm\u00e5let i hovudstadspressa og nye innlegg fr\u00e5 m\u00e5lfolket. Det meste hende i dei tre siste m\u00e5nadene i 1858, men det kom nokre etterd\u00f8nningar utetter vinteren 1859, serleg fr\u00e5 landsm\u00e5lshald. Utspela ser ikkje ut til \u00e5 ha vore samordna, og ein kan vanskeleg tala om ein landsm\u00e5lsframst\u00f8yt i eintal. Serleg ser m\u00e5lmennene i Bergen ut til \u00e5 ha operert p\u00e5 eiga hand. Samstundes var striden eit kl\u00e5rt vitnem\u00e5l om at det no fanst sterke landsm\u00e5lsmilj\u00f8 i dei to st\u00f8rste byane.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Milj\u00f8a og opphavet deira vert skildra og dr\u00f8fta n\u00e6rare i kapittel 12. Emnet her er innhaldet i dei mange utspela. Det er naturleg \u00e5 ta det som kom fr\u00e5 Bergens-milj\u00f8et og Kristiania-milj\u00f8et kvar for seg, b\u00e5de av di dei var mykje godt ubundne av kvarandre, og av di ein kan sj\u00e5 ideologiske skilnader.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Bergens-modellen<\/span><\/strong><\/p>\n

Dei to tunge innlegga fr\u00e5 Bergen m\u00e5 i det store og heile ha vore utforma f\u00f8r m\u00e5lstriden braka laus i hovudstaden, men dei n\u00e5dde ikkje \u00e5lmenta f\u00f8r striden hadde rasa ei stund. Artikkelen \u00abLidt om norsk Sprog\u00bb av Marius Nygaard stod i Christiania?Posten<\/em> i midten av november, men det er kl\u00e5rt at han var skriven tidlegare.[6]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Han inneheldt heller ikkje «litt», men i alt over 10 spalter med prinsipiell argumentasjon for landsm\u00e5let. I desember kom Ny Hungrvekja<\/em> av Jan Prahl ut. Prahl nemnde Aasens omsetjing av Fridtjofs Saga<\/em>, men ein m\u00e5 rekna med at han alt hadde arbeidd med boka ei god stund f\u00f8r Fridtjofs Saga<\/em> kom ut.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Christiania-Posten<\/span><\/em> hadde eit poeng n\u00e5r avisa meinte \u00ab… hin Opsats [artikkelen av Nygaard] i det Hele taget syntes at v\u00e6re forfattet af en Mand, der, skj\u00f8nt vistnok ret dygtig, dog f\u00f8rst temmelig nylig er traadt ind paa Filologiens Enem\u00e6rker, saaledes viser ogsaa det n\u00e6vnte Sp\u00f8rgsmaal Umodenhed.\u00bb[7]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Nygaard var 20 \u00e5r d\u00e5 han skreiv artikkelen og hadde d\u00e5 studert m\u00e5lvitskap i hovudstaden i tre \u00e5r (sj\u00e5 s.<\/span>285<\/span><\/span>f).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Det teoretiske og metodiske grunnlaget for artikkelen var skulerett henta fr\u00e5 tysk romantikk og samanliknande m\u00e5lvitskap. For Nygaard var \u00ab… det nationale Element i Sproget af overordentlig Vigtighed, thi norsk Sprog er mig det vigtigste Udtryk for norsk Nationali\u00adtet\u00bb, og \u00ab… et Folk, som savner dette Nationalitetens vigtigste Kjendem\u00e6rke, kan kun have svagt Haab om en selvst\u00e6ndig Fremtid\u00bb. Han registrerte at det for tida var \u00ab… to Sprog, som kaldes \u00abnorsk\u00bb, men det synes jo dog at v\u00e6re klart, at, er et Sprog norsk, kan et andet ikke v\u00e6re det, medmindre disse Sprog igrunden ere et, men det maa da f\u00f8rst unders\u00f8ges\u00bb. Og det var nettopp det han gjorde i framhaldet, d\u00e5 sj\u00f8lvsagt med det f\u00f8rem\u00e5let \u00e5 skilja skarpt mellom norsk og dansk og ekskludera skriftm\u00e5let og det h\u00f8gare talem\u00e5let fr\u00e5 nemninga «norsk». Han avviste at m\u00e5let kunne vera \u00abdansk-norsk\u00bb, for den nemninga \u00ab… forudsatte, at dansk Nationalitet var det samme som norsk Nationalitet, eller at begge, blandede sammen i lige Forhold, vare gaaede over til en ny\u00bb. Det var ein \u00abhistorisk Umulighed\u00bb at eit spr\u00e5k kunne g\u00e5 ut or to nasjonalitetar. Nygaard avviser blandingsm\u00e5l p\u00e5 same vis som P. A. Munch og dei andre framst\u00e5ande talsmennene for den samanliknande m\u00e5lvitskapen. Han henta \u00f2g kriteriet for \u00e5 avgjera nasjonaliteten til eit m\u00e5l fr\u00e5 den samanliknande m\u00e5lvitskapen: \u00abI Sprogets formelle Del eller den egentlige Grammatik fremtr\u00e6der Folkeeiendommeligheden st\u00e6rkere.\u00bb («Grammatikken» femna her b\u00e5de om morfologi og syntaks.)<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Men kva skal ein stilla opp mot skriftm\u00e5let n\u00e5r folkem\u00e5let berre fanst i ei rad ulike dialektar? Her hadde Aasen alt gjort arbeidet og synt at dialektane berre i \u00abuv\u00e6sentlige<\/em> Stykker afvige fra hinanden\u00bb. \u00abNaar Sammenligning med et andet Sprog skal finde Sted, kan man ikke tage Hensyn til et enkelt Bygdemaals s\u00e6rlige Egenheder, men kun til dem, som findes i alle<\/em> Dialekter eller udgj\u00f8re Folkesprogets M\u00e6rker som Enhed betragtet.\u00bb Dette utdjupa han med \u00e5 syna til Aasens seks punkt over kva som djupast sett var karakteristisk for «norsk» m\u00e5l (sj\u00e5 Aasen 1848:214-215, \u00a7341).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Den skuleflinke spr\u00e5ksamanliknaren Nygaard hadde soleis prova vitskapleg at ein hadde med to ulike m\u00e5l \u00e5 gjera: \u00abFolkesproget og Skriftsproget ere ikke blotte Modifikationer af det samme Sprog, men to v\u00e6sentligt forskjellige Sprog; alene hint er norsk, det andet er dansk.<\/em>\u00bb Det \u00abdannede Talesprog\u00bb plasserte han deretter like konsekvent i kategorien «dansk», for \u00abDet eneste Punkt, hvori Talesproget har nogen i\u00f8inefaldende Forskjel fra Skriftsproget, nemlig om haarde Consonanter for bl\u00f8de, bliver tilsidst ogsaa til en ubetydelig Udtale<\/em>forskjel.\u00bb<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Den andre delen av dobbeltartikkelen nytta han stort sett til \u00e5 argumentera mot det dansk-norske m\u00e5lstrevet. Ein fekk ikkje eit norsk m\u00e5l ved \u00e5 ta opp norske ord i dansken sidan det var grammatikken og ikkje ordtilfanget som avgjorde nasjonaliteten til eit m\u00e5l. \u00abDe danske Former maa bort og de norske optages, hvis dansk Sprog skal give Plads for norsk.\u00bb Men d\u00e5 m\u00e5tte ein bruka tvang, for \u00abnaturlig kan en saadan Forening aldrig blive\u00bb. Her hekk metaforar fr\u00e5 biologien laust \u2013 \u00abSproget er en fuldt udviklet Organisme\u00bb, og det danske m\u00e5let vart jamf\u00f8rt med ein \u00abPodekvist\u00bb. \u00abDen kunde kanske leve, men aldrig blive andet end en blot ydre Tils\u00e6tning, som uden Skade vilde kunne afskj\u00e6res; …\u00bb. \u00c5 tala om \u00abblandede Sprog\u00bb var meiningslaust, for slike fanst ikkje . \u00abEt Sprog maa det v\u00e6re, et andet kan kun have havt uv\u00e6sentlig Indvirkning paa det.\u00bb Og om det no var mogleg, so ville me \u00ab… jo dog kun faa frem et Blandingssprog, et dansk-norsk Sprog, og det er jo ikke det, vi vilde have, men vi str\u00e6be efter et norsk nationalt\u00bb. \u00abFra et sproglig Standpunkt maa man saaledes protestere mod disse fornorskende Bestr\u00e6belser, idet disse baade misforstaa Sprogenes V\u00e6sen, og heller ikke lede til noget Resultat\u00bb.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Dei siste to spaltene var sette av til ein patosfylt argumentasjon for kvifor det var viktig \u00e5 bli heilt norsk i m\u00e5lvegen. Det eine poenget var at ein hadde ein moralsk skylnad til \u00e5 oppretthalda nasjonaliteten, ut fr\u00e5 ein \u00e5lmenn tanke om at kvar nasjon tilf\u00f8rer verda noko unikt. Det ein gjorde med nasjonalm\u00e5let m\u00e5tte \u00ab… hvile paa en sand Grundvold. Til syvende og sidst er Nationaliteten kun en Form, men ikke en, som man kan beholde og bortkaste efter Behag, men som derimod er af v\u00e6sentlig Betydning ikke alene for det enkelte Folk, men for hele Verden, da den repr\u00e6senterer en egen bestemt Side af Menneskeaanden.\u00bb Skal eit folk oppfylla denne skyldnaden, er det viktig at det uttrykkjer \u00aben sand Folkepersonlighed\u00bb og ikkje \u00abAffektation\u00bb. Det andre og viktigaste poenget er sj\u00f8lvforsvarstanken: Dersom ein nasjon skal kunna st\u00e5 imot undertrykking og hevda det politiske sj\u00f8lvstendet, m\u00e5 han vera spr\u00e5kleg og kulturelt sj\u00f8lvstendig. Ved \u00e5 kalla det danske m\u00e5let «norsk», heldt ein nordmenne\u00adne i \u00abplanm\u00e6ssig Uvidenhed om sit eget V\u00e6rd\u00bb. Dei mistydde og forakta sitt eige, og til slutt risikerte ein \u00e5 koma so langt at undergraving av norskdomen ville kasta \u00abNordm\u00e6ndene i Armene paa et andet Folk\u00bb.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Den einaste farande vegen var difor \u00e5 ta i bruk \u00abFolkesproget\u00bb som skriftm\u00e5l. Innvendingane om at det norske m\u00e5let ikkje kunne brukast i \u00abCivilisationens Tjeneste\u00bb, m\u00f8tte han med at det burde f\u00e5 ein sjanse. Det var ikkje snakk om \u00e5 tvinga folk til \u00e5 skriva det nye m\u00e5let. Tvert om skulle det vera \u00abFuldkommen Frihed\u00bb til \u00e5 nytta det eine eller det andre. Men n\u00e5r norsken fyrst var teken i bruk som middel for \u00abFolkets<\/em> Civilisation og Oplysning, vil den snart ogsa blive de \u00abDannedes\u00bb<\/em> Sprog, og da f\u00f8rst kunne vi sige, at vi ret have brudt med den gamle unationale Udvikling og begyndt en ny som Nordm\u00e6nd<\/em>.\u00bb<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Ny Hungrvekja<\/span><\/em> kom ut anonymt i \u00abBergin\u00bb og var \u00abPrentud hj\u00e1 J. D. Beyer\u00bb. Det har likevel aldri vore tvil om at forfattaren var den 25 \u00e5r gamle Jan Henrik Fasmer Prahl.[8]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Som Krokvik (1993:165) har sagt det, sette Prahl med Ny Hungrvekja<\/em> merket sitt p\u00e5 ytterflanken i m\u00e5lsoga; \u00ab… hungrvekjam\u00e5let i dag som d\u00e5 er det nynorske endepunktet i gr\u00e5sona mot det gamle norr\u00f8ne millomalderskriftm\u00e5let som vart burte i Noreg.\u00bb<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Karakteristikken er \u00f2g dekkjande for innhaldet, som her skal f\u00e5 st\u00e5 i sentrum. Ny Hungrvekja<\/em> er eit offensivt kampskrift for ei nasjonal m\u00e5l- og kulturreising. Til liks med Nygaard st\u00e5r Prahl trygt planta i kulturfilosofien til dei tyske romantikarane. Prahl vil atterreisa norsk m\u00e5l, som han kallar \u00abnorr\u00f6nt\u00bb. Noko br\u00e5tt og definitivt m\u00e5lbyte ville han likevel ikkje ha. \u00abSagan\u00bb, det vil seia Prahl, \u00ab… krevr inki, at hverr mann her i landit fr\u00e1 visindamanninn [vitskapsmannen] til bondinn i morgun bert skal skriva og tala norr\u00f6nt\u00bb (s.92). Det lyt difor \u00ab… verda gert hvat moguligt er, til at spreida kunnskapinn om norr\u00f6na m\u00e1lit sn\u00f6ggar og betr bland norr\u00f6na folkit enn einn higgat til hevir gert\u00bb (sst). Det vart fyrst og fremst opp til \u00abfolkaupplysingar-sambandins\u00bb (Folkeopplysningsselskapet) og Stortinget, som \u00e5ret f\u00f8r hadde motteke eit krav fr\u00e5 Vinje om \u00e5 ta inn norr\u00f8nt som valfritt fag til examen philosophicum (s.100).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Folkeopplysningsselskapet f\u00e5r det glatte lag for \u00e5 senda ut skrifter i \u00abvanliga dansk-norr\u00f6na vesallm\u00e1ll\u00bb (s.94), og serleg for noregssoga til Keyser (s.96). Prahl vil heller at dei skal senda ut b\u00f8ker p\u00e5 Aasen-m\u00e5l, og \u00abMe segja i \u00c1sins norr\u00f6na; di at einn tarv inki d\u00e1 r\u00e6dast fyri, at folkit inki skal skyna\u00bb (s.93). Han n\u00f8yer seg i fyrste omgang med \u00e5 krevja at ein tredel av skriftene skal koma p\u00e5 norsk (s.95). Det var eit rimeleg krav, meinte han, at \u00ab… hvar einn, som vil gerast student elr lieutenant, almugakennari [\u00e5lmugeskulel\u00e6rar] elr undirofficier, lytr syna av sig fulln\u00f6gjandi kunnskap i dann mannandi [humanistiske] grein, som einn likt med «latin» og «griksk» kann kalla «norr\u00f6na».\u00bb (s.100). M\u00e5let m\u00e5tte vera at dei vart like dugande i \u00abnorr\u00f6na\u00bb som i dansk.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Det ser ut som om han tenkjer seg Aasen-m\u00e5let som ein overgang til \u00abnorr\u00f6na\u00bb (s.94), og slik har iallfall Longva (1984:37) meint det. Men serleg kl\u00e5r er han ikkje p\u00e5 dette punktet, noko som serleg kjem av at \u00abnorr\u00f6na\u00bb-nemninga hans b\u00e5de femnar om gamalnorsk og nyare norsk. Det er iallfall for enkelt \u00e5 omsetja \u00abnorr\u00f6na\u00bb med \u00abnorr\u00f8nt\u00bb utan dr\u00f8fting slik Longva (sst) gjer. P\u00e5 andre sida er det \u00e5 dra Prahl anno 1858 for langt i Aasen-lei n\u00e5r Krokvik (1993:81ff) hevdar at Prahl eigenleg ville ha Aasen-normalen og berre s\u00e5g p\u00e5 sitt eige m\u00e5l som h\u00f8gstil og eit eksperiment. Det er ikkje grunnlag for \u00e5 tolka Ny Hungrvekja<\/em> so konkret, og ein kan heller ikkje grunngje kva Prahl meinte i 1858 med at han sa seg samd med tankane til Aasen i 1871 og skreiv eit stykke p\u00e5 Aasen-m\u00e5l i 1907 (Krokvik 1993:89).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>No er det fr\u00e5 min st\u00e5stad mindre interessant kva Prahl eigenleg<\/em> meinte i 1858. B\u00e5de m\u00e5lfolk og andre oppfatta han meir enn nokon annan som talsmann for eit m\u00e5l meir merkt av norr\u00f8nt. Skal ein peika p\u00e5 likskapar med andre, ligg han b\u00e5de ideologisk og spr\u00e5kleg n\u00e6rast P. A. Munch og m\u00e5ltanken hans fr\u00e5 1832 og 1845, og han gjekk jamvel lenger enn Munch.[9]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Det gjeld ikkje minst i argumentasjonen som Prahl nytta for \u00e5 koma fram til det nemnde og noko ukl\u00e5re framlegget. Nygaard let den samanliknande m\u00e5lvitskapen vera berande i argumentasjonen, og dette f\u00f8rde logisk fram til eit val mellom \u00e5 la seg undertrykkja og leggja landet kulturelt og difor politisk ope, eller \u00e5 bli seg sj\u00f8lv gjennom \u00e5 reisa eit norsk m\u00e5l. Det som skulle f\u00f8ra fram til rett standpunkt, var fyrst og fremst vitskapen og fornufta. Prahl la derimot hovudvekta p\u00e5 det historisk-moralistiske og appellerte til kjenslene gjennom ei innlevande skildring av den norske gullalder-, syndefalls- og atterreisingssoga. M\u00e5lreisinga var eit oppgjer med historisk urett og danske overgrep. Prahl skildrar korleis danskane la Noreg under seg med hjelp fr\u00e5 ei lita gruppe danifiserte nordmenn. Slik gjekk den storfelte norr\u00f8ne kulturen og det rike norr\u00f8ne m\u00e5let under. Men nordmennene ville ikkje vera \u00abUndirdanir\u00bb (s.10). Problemet var ikkje lenger at Noreg var undertrykt av Danmark, men at ibuarar i Noreg stod i vegen for at den nasjonale reisinga kunne halda fram. Desse ibuarane var ikkje retteleg norske:<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Som me ovanfyri hava sagt, m\u00f6ta me bland Noregsbuarni tv\u00e6 tjodarkvislir [«nasjonsgreiner»]. Me m\u00f6ta ein stor yvirmengd, som kallar sig dann norr\u00f6ni bondinn, og som er \u00e6ttud fr\u00e1 dei gamli Nordmenn; \u2013 og me m\u00f6ta ein litil undirmengd, som fyri st\u00f6rsti partinn er \u00e6ttud fr\u00e1 utlendingar og som kallar sig sidhevdandi [kulturberande] Nordmenn. (s.32)<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Striden i Noreg stod difor mellom to nasjonar, eller iallfall to etniske grupper, og dette synet ligg i botnen for den vidare argumentasjonen. Vona l\u00e5g i b\u00f8ndene og bondekulturen. Prahl var optimistisk, for Folkeopplysningsselskapet hadde prenta \u00abOm Dannelsen og Norskheden\u00bb (1857) av Aasen i bladet sitt \u00abutan at m\u00e6la mot\u00bb (s.39). Mykje av det som deretter fylgjer, liknar mykje p\u00e5 Aasen 1857. Prahl argumenterer mot at bondem\u00e5let er ueigna som kulturm\u00e5l, og syner som Aasen at det berre er fordomar og vane og ikkje visse spr\u00e5klege eigenskapar som er grunnen til at bondem\u00e5let vert rekna som stygt og udana.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Hj\u00e5 Aasen var det demokratiske momentet heile tida sterkt framme (t d Aasen 1857) \u2013 eit norsk m\u00e5l ville gjera tilgangen til kunnskap lettare for \u00e5lmugen. Noko slikt finst ikkje i argumentasjonen til Nygaard og Prahl. Prahl kjem inn p\u00e5 folkeopplysninga mot slutten, men d\u00e5 er det for \u00e5 sl\u00e5 fast at ein f\u00f8rebels b\u00f8r senda ut skrifter i Aasen si m\u00e5lform og ikkje i hans eiga, for at folket skal skj\u00f8na kva som st\u00e5r. Omsynet til bonden ser soleis ikkje ut til \u00e5 ha vore serleg mykje framme i den aller fyrste m\u00e5lmannsflokken i Bergen. Dette snudde fyrst i 1860-\u00e5ra d\u00e5 Henrik Krohn kom attende til Bergen og tok over f\u00f8rarskapen (Haugland 1971).<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Vinje og D\u00f8len<\/span><\/strong><\/p>\n

Heilt fr\u00e5 byrjinga av 1850-\u00e5ra hadde landsm\u00e5lsfolket tenkt p\u00e5 \u00e5 f\u00e5 i stand eit eige blad. Ivar Aasen emna i 1852 p\u00e5 eit blad han ville kalla \u00abLendingen\u00bb, som skulle vera eit m\u00e5nadsskrift om \u00abnationale Sager\u00bb: \u00abSkikke, S\u00e6der; Fordomme og Sv\u00e6rmerie, Oplysning og Opdragelse.\u00bb Det skulle vera p\u00e5 landsm\u00e5l og h\u00f8yrde til dei langsiktige planane til Aasen (Djupedal 1970).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>I 1856\/57 tenkte Ole Vig og Aasmund Vinje p\u00e5 \u00e5 f\u00e5 i stand eit blad saman, men det rann ut i sanden. \u00abAarsagen var at Vig ikke drev synderlig paa Sagen, og Vinje blev ikke enig med sig selv<\/em>, om hvad Sprogform han skulde bruge\u00bb, skreiv Aasen, som er kjelde til opplysnin\u00adga.[10]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Usemje om m\u00e5lforma er \u00f2g det fyrste den godt informerte Paul Botten-Hansen nemner i f\u00f8rehandsmeldinga si ei veke f\u00f8r pr\u00f8venummeret av D\u00f8len<\/em> kom ut.[11]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Men no skulle \u00abOverretssagf\u00f8rer A. O. Vinje, Thelemarking af F\u00f8dsel og indviet i vort Oldsprog\u00bb, pr\u00f8va seg, og Botten-Hansen kunngjorde \u00f2g hovuddraga av m\u00e5lforma Vinje skulle nytta. Utan Aasen som spr\u00e5kkonsulent hadde bladf\u00f8retaket knapt vore mogleg. Tidlegare i 1850-\u00e5ra hadde Vinje vore oppnorskingsmann, men han vart meir og meir spr\u00e5kleg radikal med \u00e5ra, og etter \u00e5 ha fylgt norr\u00f8ntf\u00f8relesingane til Keyser i 1857 tok han steget over i landsm\u00e5let med D\u00f8len<\/em>.[12]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>D\u00f8len<\/span><\/em> vart ein skilsetjande institusjon b\u00e5de i historia \u00e5t landsm\u00e5let serskilt og i norsk kulturhistorie \u00e5lment. Bladet gav landsm\u00e5let eit andlet og vart kj\u00f8t p\u00e5 beingrinda som Aasen hadde sett opp. Flokken Vinje samla kring seg, \u00abD\u00f8leringen\u00bb, vart seinare ein politisk maktfaktor i Noreg. Det var fyrst og fremst D\u00f8len<\/em> og Vinje som gjorde landsm\u00e5let til eit «motspr\u00e5k» i tida fram mot 1870 og omsette den kulturkritiske tenkinga i landsm\u00e5lsflokken fyrst i 50-\u00e5ra til politisk praksis.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Fyrste nummeret av D\u00f8len<\/em> kom sundag 10. oktober, og att\u00e5t ein lang innleiande programartikkel, inneheldt nummeret ei skildring av Ole Bull si ferd til Hedmark i 1858, eit stykke om \u00abSkjoteselskapet «Prins Christian Augusts Venner’\u00bb og fire spalter med innan- og utanlandsnyhende slik det var vanleg for alle aviser og vekeblad p\u00e5 den tida. So gjekk det tre veker f\u00f8r andre nummeret kom (31.10.), men deretter kom D\u00f8len<\/em> ut kvar veke til 03.06.1860. D\u00e5 vart det opphald til 30.03.1862, med unntak av eit einstaka nummer i desember 1860.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>D\u00f8len <\/span><\/em>inneheldt ei rad artiklar om m\u00e5l og m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5l desse \u00e5ra. I denne omgangen skal eg stogga ved programartikkelen i fyrste nummeret, sidan emnet er ordskiftet hausten 1858.[13]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Her gjorde Vinje greie for m\u00e5lforma i bladet, han gav eit prinsipielt forsvar for m\u00e5lreisinga, han greidde ut om den redaksjonelle lina, og han kunngjorde nokre f\u00e5 \u00e5lmennpolitiske standpunkt som D\u00f8len<\/em> kom til \u00e5 st\u00e5 for. Om m\u00e5let i D\u00f8len<\/em> skreiv han at \u00abFullnorsk torer (t\u00f8r) han dog ikki vera\u00bb, for d\u00e5 er det mange som ikkje skj\u00f8nar han \u2013 \u00abDet norske Folk er af det danske skakkj\u00f8yrt i Munnen, maa vita, \u2013 Byfolket meir en Landsfolket og Bygdarfolket meir en Fj\u00f8llfolket.\u00bb (Vinje 1993 I:227) Han ville difor pr\u00f8va seg p\u00e5 eit m\u00e5l som l\u00e5g \u00abmidt imillom det norske og danske\u00bb (s.228). Han ville ikkje presentera eit fikst og ferdig m\u00e5l, men \u00ab… lempa meg efter Folk, alt det, eg kan; tykkes Folk, eg gaar forvidt, skal eg slaa af, men ikki altfor mykit, og toler Folk betri Norsk, skal det faaes. … Eit Skuggsjaa (Speil) af det til Norskhet kj\u00e6mpande Liv vilde og derved faaes.\u00bb (sst) Her m\u00e5 det vel skytast inn at \u00abFolk\u00bb, iallfall dei som skreiv i andre aviser, meinte Vinje gjekk over alle strekar, utan at det likevel fekk han til \u00e5 \u00abslaa af\u00bb. Derimot greidde Aasen \u00e5 tukta han inn under Aasen-normalen, som han i all hovudsak fylgde fr\u00e5 1860 (Bergsg\u00e5rd 1940:160).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>B\u00e5de m\u00e5let i bladet og m\u00e5lreisinga meir \u00e5lment grunngav han i fire punkt. For det fyrste var \u00abdet eit gamalt Ord, at man skal bruka sit Eiget og ikki laana seg fram\u00bb (s.229). Det var ikkje berre av di det var eins eige, men av di det hadde kvalitetar: \u00abDen Greidhet og Fynd i Tanki og Tale, som merker ut vore gamle Skrifter, og som enno h\u00f8yres af mangein Aalmugamann, den vil koma atter.\u00bb (sst) Norsk m\u00e5l var ein betre reiskap for norske tankar enn dansk m\u00e5l, som innbad til \u00abOrdbladerassel\u00bb. For det andre appellerte Vinje til den nasjonale byrgskapen: \u00abVi Alle elska Frihet og vilja intet heller, en at Norig skal staa paa eigne F\u00f8ter og ikki lyda hverken Sverig eller Danmark, men vera javngod i detta Syskynlag.\u00bb (sst) D\u00e5 m\u00e5tte ein utvikla eit norsk m\u00e5l. Noreg skulle ikkje berre bli lik<\/em> grannane, men og hakket likare<\/em> enn Sverige og Danmark slik at dei \u00ab… kunde l\u00e6ra af os som i gamle Dagar. Det var vi, som havde dei beste Skrifter, og vort Maal var det reinaste; …\u00bb Slik skulle m\u00e5lreisinga bli \u00abSlutsteinen paa vort Str\u00e6v i folkeleg Retning\u00bb. Ho var \u00abHovud-Hyrnesteinen\u00bb i fridomsverket, og utan m\u00e5let ville \u00abvort Frihetstempel vera bygt paa Sand\u00bb (s.230). For det tredje trongst eit norsk m\u00e5l for \u00e5 f\u00e5 fram \u00abden rette Folkeaand\u00bb. Det norske m\u00e5let skulle gje folket den \u00ab… rette Mergjen til aa verja seg imot at forsvenskas eller fordanskas\u00bb, for \u00abFraa det sereigne Maal og den dermed sambundne sereigne T\u00e6nkning og Huglynni kjem det Sereigne ved eit Folk, som vi kalla Thjodskap (Nationalitet), og som er det, der liksom later hvert Folk bera sit Offer fram paa Folkeferdis Alter til \u00c6re for Gud. Vi maa derfor faa vort Maal atter.\u00bb (s.230) Slik uttrykte Vinje grunntanken i spr\u00e5kfilosofien til dei tyske romantikarane og nytta han til \u00e5 st\u00f8 oppunder ei norsk m\u00e5lreising. Det fjerde poenget knytte Vinje til det f\u00f8reg\u00e5ande \u2013 m\u00e5lreisinga var ei fullbyrding av fridomen landet fekk i 1814. \u00abOg liksom det var dei upplyste Menner, som gav os vor Frihet, soleides maa det og vera dei, som skulle gjeva os atter vort Maal. Aalmugamannen gaar som Barnet i den Vaxnes Fotfar (-spor).\u00bb (sst)<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Det elitistiske kultursynet som kom til uttrykk i den siste setninga, hadde Vinje sams med motstandarane. I ein artikkel seinare p\u00e5 hausten gjorde han grenseoppgangen kl\u00e5rare n\u00e5r han svarte p\u00e5 kritikken som hadde kome. Han ville at folket skal danast og innlemmast i «kulturen», men l\u00f8ysinga var ei heilt anna en den landsm\u00e5lsmotstandarane ynskte. I staden for at folket vart hevja ved at det bytte m\u00e5l, skulle folket hevjast ved at m\u00e5let deira vart lyft opp p\u00e5 eit h\u00f8gare daningssteg. Motsett motstandarane meiner Vinje at han har bonden p\u00e5 si side \u2013 han vil \u00abhalda med meg, naar han har t\u00e6nkt seg om\u00bb (Vinje 1993 I:239). Han tok strategien til motstandarane p\u00e5 kornet n\u00e5r han hevda at<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Al denne velsignade Tale om \u00abCulturen\u00bb, \u00abAgterudseiling\u00bb og \u00abTidens Dannelse\u00bb som Mots\u00e6tning til vor Norskhet, er eit Vaapen imot os; for den store M\u00e6ngdi er sv\u00e6rt r\u00e6dd for at kallas raa, og til raaare Ein er, dess r\u00e6ddare er han, for han kjenner Ormen stinga han. Den aandelege P\u00f8bel er so \u00abdannet\u00bb og so \u00abdannet\u00bb; han vil vera ein \u00abGentleman\u00bb paa harde Livet. … Det var denne Kniven, som \u00abDannelsen\u00bb stakk i Wergeland like til Skaftet. (s.240)<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Det Vinje skreiv om den redaksjonelle profilen i fyrste nummeret tydde ikkje p\u00e5 eit kl\u00e5rt opposisjonsblad. Han ville streva for at det kom \u00ab… st\u00f8ri Kunnskap, Folkeleghet og Sjelfst\u00e6ndighet inn baade i Regjering, Storthing og framfor Alt i det heile Folk\u00bb (s.230), og det skulle han f\u00e5 til gjennom \u00e5 driva det me ville kalla kritisk journalistikk, serleg retta mot regjering og Storting. Han ville peika p\u00e5 det som ikkje var bra, \u00ab… so kan Folket med si Kj\u00e6mpehaand, om det vil, gjeva Nevaslaget\u00bb. Han flagga \u00f2g med eigne politiske meiningar i nokre f\u00e5 saker. Innanrikspolitisk var det einaste att\u00e5t m\u00e5lreisinga at \u00abStaten lyt vexa langsamt den\u00bb (s.231), og at skulestellet m\u00e5tte betrast (s.233). Om skandinavismen og unionen meinte han mykje meir. Det kunne ikkje vera tale om noko n\u00e6rare samband med Sverige \u2013 \u00abdertil er Norig og Sverig altfor ulike\u00bb (sst). Men n\u00e5r Sverige fekk ei grunnlov so god som v\u00e5r, avskaffa adelen, fekk ein opplyst rettstilstand, formannsskap og eit betre toll- og skattestell, og n\u00e5r \u00ab… vi paa vor Kant faa eit Maal, der liknar vort Oldnorske so mykit som det svenske gjerer det paa sit Vis\u00bb, og n\u00e5r Noreg var kome like langt i \u00abAakerbruk, Budraatt og Fabrikdrift\u00bb som Sverige, d\u00e5 kunne det bli tale om eit n\u00e6rare samband (sst). Eit hopehav med Danmark var end\u00e5 mindre aktuelt, men n\u00e5r danskane \u00ab… bliver sine tyske Landsdelar kvit, og naar det byrjar at st\u00e6la (staalsetja) sit veike Maal med vort, daa skulle vi tala om at koma ihop atter\u00bb (s.232). Danmark kunne ikkje venta at Noreg sende soldatar til ein krig mot Tyskland, for Tyskland \u00ab… er os likso nerskylt som Danmark, det kan ein sjaa af Maalet i gamle Dagar\u00bb (sst). N\u00e5r Sverige og Danmark n\u00e5dde opp til Noreg i politisk fridom, \u00ab… kunna vi slaa Samlag og venta ein rik Haust\u00bb (s.233).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Her er det naudsynt med nokre ord om den politiske tenkinga til Vinje for \u00e5 skj\u00f8na korleis han og D\u00f8len<\/em> plasserte seg i den norske \u00e5lmenta. Som opningsartikkelen i D\u00f8len<\/em> syner, var ikkje bladet eit regjeringsorgan, men det var heller ikkje eit kl\u00e5rt opposisjonsorgan. Vinje var p\u00e5 denne tida heller ingen radikalar med sterkt tru p\u00e5 folket. \u00abAalmugamannen gaar som Barnet i den Vaxnes Fotfar\u00bb skreiv han, og Arne Bergsg\u00e5rd (1940:41) meiner at \u00ab\u00c5 tala om ein medviten politisk tanke hj\u00e5 almugen var for Vinje n\u00e6rmast humbug.\u00bb Likevel hadde han store tankar at dette folket kunne bli til noko stort. \u00abEg skulde upplysa den halve jord med det, berre det var rikt nok, og eg fekk l\u00e6ra det upp som eg vilde\u00bb siterer Bergsg\u00e5rd (1940:42) fr\u00e5 Ferdaminni<\/em> (1861), og det var knytt til ein tanke om at alt liv vart edlare di lenger mot nord og h\u00f8gare til fjells ein kom. Det hadde Vinje, etter Bergsg\u00e5rd (sst) funne grunnlag for hj\u00e5 Jacob Grimm, og han fekk det seinare stadfest hj\u00e5 Buckle og andre forfattarar i 1860-\u00e5ra.[14]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Men problemet, som Vinje sj\u00f8lv hadde kjent p\u00e5 kroppen som sm\u00e5bondeson i Vest-Telemark, var at \u00abstakkars arme mann, du er til magjen hyret\u00bb (sit. etter Bergsg\u00e5rd 1940:43). Vinje hadde difor ei usvikeleg tru p\u00e5 det materielle Framsteget \u2013 \u00abDet er livsens \u00e5nd i hjulom\u00bb (sst:44). Som Bergsg\u00e5rd seier det (s.47): \u00abVinje er den fyrste norske diktaren som har sett kva kulturverd den [teknikken] har, kor teknikken intellektualiserer og dermed lettar arbeidet.\u00bb Likevel var han ein kl\u00e5r antimaterialist i den kvardagslege tydinga av «materialisme» (\u00e5ndlaus egoisme og pengejakt). Berre ein fekk skipa det slik at folk ikkje trong slita livet av seg for f\u00f8da, var det grunnlag for ei h\u00f8gare opplysning som kunne skapa vilk\u00e5r for politikk. Slik var han heller materialist i den filosofiske og marxistiske tydinga. Han s\u00e5g korleis produksjonstilh\u00f8va skapte vilk\u00e5ra for og verka inn p\u00e5 det \u00e5ndelege. Han likte ikkje livet i dei avstengde bygdene der det vanta r\u00f8rsle og framgang, og han reagerte kraftig mot den romantiske sverminga for det «naturlege» bygdelivet i rosseausk \u00e5nd, anten det \u00abno f\u00f8rer til demokratisk forguding av almugen i politikken, eller til \u00abhyttepoesi\u00bb i diktinga\u00bb (s.47). Opplysninga var noko som kom utanfr\u00e5, slik han sa det i \u00abNationalitet\u00bb, fyrst prenta i D\u00f8len<\/em> i januar 1860 (Vinje 1993 V:137):<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Vi meina og tru, det gj\u00e6vaste er\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Dei st\u00f8rste Tankar vi altid faa<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>at vera ein Noregs Mann.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>af Verdsens det store Vit;<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Ja, denne Heimen os fyrst er kj\u00e6r; <\/span>men desse Tankar dei brjotast maa,<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>men vita vi maa, at den store Verd <\/span>lik Straalar af Soli, som altid faa<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>er berre vaart store Federland.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>i kver si Bylgje ein annan Lit.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Dette er det hegelianske kulturprogrammet til Vinje i konsentrert form.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Vinje var negativ til sosialismen, sj\u00f8lv om han hadde hatt n\u00e6r kontakt med thraner\u00f8rsla i 1850.[15]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Han tok likevel skarp fr\u00e5stand fr\u00e5 det han oppfatta som rotenskap og maktmisbruk i dei \u00f8vste samfunnslaga, og han meinte eliten grov si eiga grav dersom han ikkje skjerpa seg (Bergsg\u00e5rd 1940:48). Men Vinje var ikkje berre redd sosialismen \u2013 ein vel so stor fare truga fr\u00e5 \u00ab… vitskapen og granskinga og serskilt bibelkritikken, for den grov grunnen unna trua\u00bb (sst). Her stoggar Bergsg\u00e5rd, og han problematiserer ikkje det nasjonale i serleg mon. Skal ein skj\u00f8na den sterke nasjonalismen til Vinje p\u00e5 eit kultur- og politisk-filosofisk plan, ut over «elsk til fedrelandet» og psykologiserande forkl\u00e5ringar som at nasjonalismen hans kom av lengt til heimbygda osb, m\u00e5 det vera ut fr\u00e5 ein tanke om nasjonalismen som verdsleg religionssurrogat (jf s.<\/span>18<\/span><\/span>). Trua p\u00e5 nasjonen skulle vera eit \u00e5ndeleg lim i nasjonen p\u00e5 ei tid d\u00e5 trua p\u00e5 Gud var p\u00e5 hell.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Det skulle soleis ikkje vera noko sereige ved den \u00e5lmennpolitiske haldninga til Vinje eller det venta innhaldet i D\u00f8len<\/em> som skulle tilseia at bladet vart meir omstridd enn slike blad vanlegvis vart. Vinje delte syn med mange i den liberale fl\u00f8ya av eliten, og som Haarberg (1985:34) har streka under, er det \u00ab… klart at det avislesende publikum var vel kjent med Vinjes skrivem\u00e5te lenge f\u00f8r lanseringen av D\u00f8len<\/em>.\u00bb Dei 700 Kristiania-korrespondansane i Drammens Tidende<\/em> fr\u00e5 1851 hadde gjort Vinje godt kjent i \u00e5lmenta. Det var heller ikkje i seg sj\u00f8lv so oppsiktsvekkjande at det kom ut eit nytt blad. Midt p\u00e5 1800-talet var det ein sterk vekst b\u00e5de i talet p\u00e5 aviser og i opplagstal (jf s.<\/span>12<\/span><\/span>). Publikum var dessutan godt vane med blad som D\u00f8len<\/em> og bladfykar som Vinje. B\u00e5de Andhrimner<\/em> (1851), Illustreret Nyhedsblad<\/em> (fr\u00e5 1851; Paul Botten-Hansen), Krydseren<\/em> (1852-55; Ditmar Meidell) og etterkomaren Aftenbladet<\/em> (fr\u00e5 1855) var resonnerande og kommenterande organ i fri dressur med ironi og satire som varemerke. Vinje slo til alle sider, ofte hardt, men h\u00f8yrde ikkje til noko kl\u00e5rt parti i det uoversynlege politiske landskapet i 1850-\u00e5ra. D\u00e5 Ueland og Sverdrup skipa \u00abReformforen\u00adingen\u00bb under Stortinget i 1859\/60, h\u00f8yrde Vinje til mellom dei fremste kritikarane av partistellet, som han meinte var til skade for den resonnerande \u00e5lmenta. Denne \u00e5lmenta t\u00f8ygde Vinje til grensene, men heldt seg likevel innanfor, so n\u00e6r som p\u00e5 eitt felt: det spr\u00e5klege.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Landsm\u00e5lsmotstanden<\/span><\/strong><\/p>\n

M\u00e5lstriden byrja med eit \u00e5tak p\u00e5 Fridtjofs Saga<\/em> 1. oktober og var i det store og heile over ved joletider. Dei aller fleste landsm\u00e5lsfiendslege innlegga galdt D\u00f8len<\/em> \u2013 eg har talt 16 store og sm\u00e5 innlegg. Det kom tre meldingar av Fridtjofs Saga<\/em> og ei av Ny Hungrvekja<\/em> (Aasens melding i D\u00f8len<\/em> er d\u00e5 halden utanfor sidan ho meir er \u00e5 rekna som eit innlegg i det interne ordskiftet mellom landsm\u00e5lsfolk). Att\u00e5t kjem svara fr\u00e5 landsm\u00e5lsfolket, og serleg Vinjes svar og kommentarar i D\u00f8len<\/em>. Eg skal her konsentrera meg om kritikken som kom fr\u00e5 Monrad (Morgenbladet<\/em>) og Christiania-Posten<\/em>. Fr\u00e5 b\u00e5e hald kom det ein prinsipiell og godt underbygd argumentasjon, i lange artiklar. Ein viss skilnad p\u00e5 dei var det \u00f2g.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Monrad som tradisjonalist<\/span><\/strong><\/p>\n

<\/a>Monrad hadde i mange \u00e5r vore ein sentral ideolog i nasjonalromantikken og st\u00e5tt for ein opposisjonell nasjonalisme. Den viktigaste motstandaren hans hadde sidan 1850 vore den konservative eliten som forsvarte det danske teaterhegemoniet og ikkje s\u00e5g verdet av det nasjonale. No m\u00f8tte Monrad for fyrste gong eit alvorleg trugsm\u00e5l fr\u00e5 andre kanten \u2013 fr\u00e5 eit milj\u00f8 som konsekvent og med styrke ekskluderte b\u00e5de skriftm\u00e5let og det h\u00f8gare talem\u00e5let fr\u00e5 «norsk» spr\u00e5k. Heilt nytt var ikkje synspunktet. Det hadde i alle \u00e5r vore ein kjepphest for P. A. Munch, og Monrad hadde m\u00e5tta forsvara seg mot p\u00e5standane i striden om teaterm\u00e5let i fyrste helvta av 1850-\u00e5ra hadde. Landsm\u00e5lsfolket hadde \u00f2g sagt det same sidan 1852, og Monrad hadde uttala seg kritisk til landsm\u00e5let tidlegare, b\u00e5de i 1852 og i 1855 d\u00e5 han melde Ervingen<\/em>. Men no kom det med eitt meir enn spreidde ytringar fr\u00e5 landsm\u00e5lshald. Monrads \u00e5tak p\u00e5 landsm\u00e5let vart difor eit forsvar for hans eige nasjonalitetssyn og kulturfilosofiske grunnlag.[16]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Alle dei fem artiklane hans i Morgenbladet<\/em> var usignerte og stod p\u00e5 redaksjonell plass i «Christiania»-artikkelen saman med nyhendestoff og andre kommentarar. Dei tre fyrste galdt D\u00f8len<\/em> (fyrste nummeret),[17]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> og dei to siste[18]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> var hovudsakleg eit svar til Aasens forsvar for Fridtjofs Saga<\/em> og landsm\u00e5let i Illustreret Nyhedsblad<\/em>.[19]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Eg tek dei her under eitt, med eit sideblikk til dei tidlegare ytringane hans i m\u00e5lstriden.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Monrad var som vanleg kl\u00e5r og prinsipiell, og han samla \u00e5taket sitt om to hovudpunkt: tilh\u00f8vet mellom spr\u00e5k og nasjonalitet, og tilh\u00f8vet mellom spr\u00e5k og kultur. Han slo fast at \u00abvi\u00bb var \u00ab… ingenlunde blinde for det inderlige Baand mellem Sprog og Nationalitet.\u00bb Men Monrad hadde ein heilt annan definisjon av kva som var nasjonalt:<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>… det Sprog som i saamange Sl\u00e6gtf\u00f8lger har v\u00e6ret Nationens Dannedes Sprog, det, hvori al h\u00f8iere Oplysning har v\u00e6ret Folket meddelt, hvori Lovene tale, Religionen forkyndes, hvori Skaldene synge, det, hvori Nationen selv er kommen til Selvbevidsthed og som den saaledes ogsaa ganske vist har paatrykt sit Pr\u00e6g: dette Sprog maa dog vel i udm\u00e6rket Forstand siges at v\u00e6re Nationens eget, det, og ene det<\/em> er netop i Sandhed Nationens<\/em> Sprog som saadan, som Enhed og Almindelighed, medens Bygdemaalet netop kun er Bygdernes eller Almuens Maal, Men Bygderne ere ikke Landet, og endnu mindre er Almuen Nationen. Thi Landet omfatter f. Ex. ogsaa Byen, og Nationen er ogsaa de Dannede, ja det er netop i disse den samler sig af den naturlige Adspredelse til virkelig Enhed og Sammenh\u00e6ng, i dem den naaer sin virkelige Selvbevidsthed som Nation. (17\/10)<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Skriftm\u00e5let var ikkje berre like nasjonalt, det var meir<\/em> nasjonalt enn folkem\u00e5let. Men for \u00e5 kunna hevda dette, m\u00e5tte Monrad sl\u00e5 fast at skriftm\u00e5let var ikkje var eit framandt m\u00e5l. Hadde kulturm\u00e5let verkeleg vore framandt, som tysk eller engelsk, var det fare p\u00e5 ferde, men det var det ikkje. Fr\u00e5standen mellom m\u00e5lf\u00f8ra og skriftm\u00e5let var ikkje st\u00f8rre enn i mange andre land, og Noreg var ikkje lenger spr\u00e5kleg bunde til Danmark. Det kunne vore meining i \u00e5 kalla skriftm\u00e5let dansk \u00ab… saal\u00e6nge dog Kj\u00f8benhavn var det egentlige Middelpunkt for vor Litteratur som overhoved for Dannelsens Udvikling.\u00bb Men no var banda til Danmark brotne, og me trong korkje spr\u00e5kleg eller p\u00e5 andre vis \u00abat se op til nogen dansk Norm\u00bb. Tvert om har ein byrja p\u00e5 ei utvikling \u00abder uafh\u00e6ngig l\u00f8ber jevnsides med den danske\u00bb. Retninga vart peika ut d\u00e5 ein kalla m\u00e5let «norsk» i Grunnlova. Som prov p\u00e5 at ei sernorsk utvikling faktisk har g\u00e5tt f\u00f8re seg, f\u00f8rer han fram dei gamle motstandarane sine, \u00ab… en liden Kreds af norske M\u00e6nd som, til Bedste for en vis Kjephest, have gjort sit til Ekko af hin danske Anskuelse\u00bb om \u00e5 halda fylgje med Danmark i eitt og alt (25\/11).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>I det fyrste innlegget hevda han at \u00ab… hvad Bondemaalet \u2013 eller rigtigere Bondemaalene, thi deres Enhed er dog et Abstraktum \u2013 mangle, er netop sand, almindelig Nationalitet<\/em>.\u00bb (25\/11) I same innlegget skreiv han tre gonger at \u00abden norske Bonde er ikke alene den norske Nation\u00bb. Dersom alle b\u00f8ndene hadde budd for seg sj\u00f8lv og \u00ab… havde blandt sig selv alle en Nations Elementer, havde Konstitution og Regjering, \u00d8vrighed, Pr\u00e6ster o. s. v. for sig selv, saa vilde der maaske ikke v\u00e6re nogen Umulighed i, at de gjennem Aarhundreders Barbari efterhaanden kunde udvikle en egen national Kultur og et eget Kultursprog.\u00bb (25\/11) Nasjonaliteten er for Monrad soleis fyrst og fremst knytt til eliten<\/em>, av di dei stod for noko som femnde om heile nasjonen, med andre ord ein definisjon som fyrst og fremst er tufta p\u00e5 motsetnadsparet «nasjonalt» \u2013 «lokalt». Ved fyrste augekast kan sitatet ovanfor sj\u00e5 ut som ein territoriell og statsborgarleg nasjonsdefinisjon, men det etniske innslaget kjem kl\u00e5rt fram av at ein \u00abnational Kultur\u00bb fyrst kan koma opp etter fleire hundre\u00e5r. Nasjonalitetssynet hans rommar difor ei sj\u00f8lvmotseiing, p\u00e5 same m\u00e5te som Knudsens freistnader p\u00e5 \u00e5 definera norsk m\u00e5l i 1850 (sj\u00e5 kapittel 4). Monrad er eit stykke p\u00e5 veg avhengig av dei etniske og historiske kriteria i den tyske tradisjonen og f\u00f8restillinga om ei folke\u00e5nd. Han knyter seg m a til dette perspektivet ved \u00e5 syna til dei spr\u00e5khistoriske granskingane til Steenbuch, som i 1820- og 30-\u00e5ra argumenterte for at nordmennene hadde sett eit vel so stort preg p\u00e5 det sams skriftm\u00e5let som danskane. Samstundes freistar han \u00e5 gjera eliten til dei mest nasjonale i m\u00e5lvegen, sj\u00f8lv om dei etter hans eiga l\u00e6re st\u00e5r lengst borte fr\u00e5 folke\u00e5nda, ved \u00e5 seia at det nasjonale medvitet fyrst og fremst finst hj\u00e5 dei. Dessutan femner spr\u00e5ket og kulturen deira om heile nasjonen, b\u00e5de horisontalt og vertikalt.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>L\u00f8ysinga p\u00e5 paradokset var, som me har sett tidlegare, den hegelianske dialektikken. Det nasjonale var heile tida under forming, og \u00e5 sj\u00e5 til st\u00e5r Monrad difor for eit langt meir dynamisk syn p\u00e5 nasjonalitet enn m\u00e5lfolket. Dei s\u00e5g i st\u00f8rre grad p\u00e5 dei nasjonale mark\u00f8rane som faste storleikar, ikkje p\u00e5 den m\u00e5ten at dei «unasjonale» ikkje kunne bli norske, men p\u00e5 den m\u00e5ten at m\u00e5let og kulturen deira ikkje kunne bli norsk. Skulle dei bli heilnorske, m\u00e5tte dei ta steget over i landsm\u00e5let.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Det som derimot var langt meir statisk for Monrad enn for landsm\u00e5lsfolket, var det andre hovudpunktet i \u00e5taket (eller forsvaret) hans \u2013 tilh\u00f8vet mellom nasjonalitet og kultursteg. Slik knytte han i praksis nasjonalitet til klasse. Eliten var den mest nasjonale klassen, og den einaste m\u00e5ten \u00e5lmugen kunne bli like nasjonal p\u00e5, var gjennom \u00e5 tileigna seg elitekulturen og «Kultursproget». Eit hovudpoeng for Aasen var nettopp at m\u00e5let i seg sj\u00f8lv ikkje sette grenser for daningsniv\u00e5et. Kulturen var ikkje noko som l\u00e5g «i» spr\u00e5ket, men noko som vart formidla gjennom spr\u00e5ket og som ein like godt kunne formidla p\u00e5 norsk som p\u00e5 dansk, berre ein skaffa seg eit tilstrekkjeleg ordtilfang.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Men at bondem\u00e5let kan \u00abudtrykke hvad det skal v\u00e6re\u00bb er etter Monrad \u00abidethele en daarlig Tale\u00bb. Ein kan ikkje velja fritt kva m\u00e5l ein skal uttrykkja seg p\u00e5 n\u00e5r det \u00ab… skal have Inderlighedens, Originalitetens Pr\u00e6g, hvor Sprogmidlet maa v\u00e6re givet med indre N\u00f8dvendighed\u00bb. Det ville ikkje hjelpa om landsm\u00e5let hadde den \u00ab… allerst\u00f8rste Rigdom og B\u00f8ielighed\u00bb av di det \u00ab… ikke faktisk er det Sprog, vi tale, og hvori vi have faaet vor Dannelse\u00bb. Bondem\u00e5let har ikkje den \u00ab… Bekvemhed, vi maa fordre af et Nutidens Kultursprog, af den simple Grund, at det ikke har fulgt med Kulturen\u00bb og soleis vantar den \u00ab… Berigelse og Dyrkning, som vor Dannelses n\u00e6rv\u00e6rende Standpunkt foruds\u00e6tter\u00bb. Aasen forvekslar difor kva m\u00e5let er med kva det kunne vorte dersom det gamalnorske skriftm\u00e5let hadde vorte f\u00f8rt vidare (25\/11). \u00c5 tenkja seg at \u00ab… Almuesproget skulde blive Nationens almindelige og almengyldige liter\u00e6re Meddelelsesmiddel, det Middel, hvorigjennem den tilegner sig og udvikler alle h\u00f8iere Kultur-Elementer, er et Sv\u00e6rmeri, der staar i Strid med alle Kulturud\u00adviklingens Love.\u00bb (17\/10) Bondem\u00e5let hadde kome \u00abagterud for Civilisationens Udvikling\u00bb og tilh\u00f8yrer no vesentleg \u00abIdyllen\u00bb. Det er denne idyllen folket skal danast ut or: \u00abAt ville skrive i et saadant Sprog for t. Ex. at oplyse Almuen, ansee vi for allermeest forfeilet; thi Almuen vil netop drages opad og udvide sin Kreds, ikke holdes tilbage i sin egen Sneverhed, paa hvad vi kaldte Idyllens Standpunkt.\u00bb (21\/10) Men \u00ab’Landsmaalet» tr\u00e6nges h\u00f8iere og h\u00f8iere op i Afkrogene\u00bb meiner Monrad \u00e5 sj\u00e5, og \u00abKultursproget … udbreder sin Indflydelse i videre og videre Kredse\u00bb (17\/10).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Monrad hadde tidlegare uttala seg positivt om Aasen og m\u00e5lgranskingane hans, og jamvel om Ervingen<\/em>, sj\u00f8lv om han d\u00e5 \u00f2g uttrykkjeleg hadde plassert landsm\u00e5let i \u00abIdyl\u00adlen\u00bb.[20]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Landsm\u00e5let og dialektane var brukande \u00ab… for et s\u00e6reget, saare indskr\u00e6nket Feldt, kun for en vis Art af Folkelivs-Billeder; den er selv kun en S\u00e6regenhed, og hvad den mangler, er netop sand, almengyldig Nationalitet<\/em>.\u00bb (21\/10) \u00abDialekt-Litteraturen\u00bb ville hevda sin \u00ab… beskedne Plads som et Moment i de dannede Klassers Underholdning og Kunstnydelse\u00bb.[21]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Omsetjinga av Fridtjofs Saga<\/em> fall difor innanfor det Monrad kunne akseptera,[22]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> og han var open for ein viss bruk av m\u00e5let i litteraturen av di det gav \u00ab… en kraftig Lokalfarve og et vist naivt Pr\u00e6g\u00bb som ville ha ein estetisk verknad. Men det gjekk ei definitiv grense mellom slik kunstnarleg bruk p\u00e5 eine sida, og journalistikk og folkeopplysande skrifter p\u00e5 hi. Det var med andre ord akseptabelt \u00e5 nytta landsm\u00e5let innanfor visse sers avgrensa sjangrar og n\u00e5r m\u00e5lgruppa var dei dana.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Att\u00e5t det som alt er nemnt, hadde Monrad og ei rad polemiske poeng og mindre saklege argument som ikkje har serleg stor interesse her. Nemnast skal likevel utfalla hans mot den store variasjonen i det som vart skrive p\u00e5 landsm\u00e5l, noko som tydeleg hadde til f\u00f8rem\u00e5l \u00e5 hindra at det feste seg eit bilete av landsm\u00e5let som landsfemnande og representativt for det norske talem\u00e5let. M\u00e5let til Vinje var eit \u00abBastardsprog\u00bb som var ei blanding av \u00abKultursproget\u00bb og telem\u00e5let, og Monrad jamf\u00f8rde det med \u00ab… det saakaldte Russenorsk; det er vistnok mindre end smukt\u00bb (21\/10). Elles var meiningane om korleis landsm\u00e5let skulle sj\u00e5 ut om lag like mange som hovuda som tenkte p\u00e5 det, og \u00ab… for hver ny Skribent, som fremtr\u00e6der, ville vi udentvivl faa se en ny\u00bb (5\/12). Dette mangfaldet var r\u00f8ynleg nok. I 1880-\u00e5ra vart det eit hovudpoeng i Johan Storms \u00e5tak p\u00e5 landsm\u00e5let, og i 1858\/59 var Aasen sj\u00f8lv uroa over mangelen p\u00e5 einskap (sj\u00e5 s.<\/span>253<\/span><\/span>ff).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Landsm\u00e5lskritikken til Monrad var ei logisk fylgje av det m\u00e5lpolitiske synet han hadde gjeve uttrykk for tidlegare. Det nye no er likevel at nasjonalitetssynet hans vart kraftig utfordra fr\u00e5 meir spr\u00e5kradikalt hald. I striden om teaterm\u00e5let hadde han nytta nasjonalismen som eit v\u00e5pen og ei brekkstong mot den politisk konservative eliten. No vart ein alternativ nasjonalisme, utforma av landsm\u00e5lsfolket, nytta som eit v\u00e5pen mot m a Monrad, og var soleis i ein defensiv posisjon. Fylgja vart at han vektla andre punkt i teorien sin. Fyrst i 1850-\u00e5ra var det tilh\u00f8vet mellom nasjonalitet og spr\u00e5k som opptok Monrad mest. No stod derimot tilh\u00f8vet mellom spr\u00e5k og kultur\/daning sentralt.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Annan kritikk av landsm\u00e5let<\/span><\/strong><\/p>\n

Det andre hovudorganet for landsm\u00e5lsmotstanden var Christiania-Posten<\/em>, og fr\u00e5 oktober til desember prenta avisa i alt kring 25 spalter med landsm\u00e5lsfiendslege innlegg. Alle artiklane var usignerte, men m\u00e5lf\u00f8ring og argumentasjon tyder p\u00e5 at alle var skrivne av den same personen. Eg har ikkje funne ut kven forfattaren\/-ane var, men som Olav Midttun nemner p\u00e5, er det ikkje usannsynleg at ein av redakt\u00f8rane iallfall hadde \u00e5 gjera med D\u00f8len<\/em>-meldinga som er den Midttun omtalar (i Vinje 1993 I:424). Redakt\u00f8rane fr\u00e5 oktober 1858 til 1861 var filosofen og bergmannen Christian Henrik Nicolai Mejdell (1822-99) og professor Weisse (1832-86) (NFL<\/em> (4) 1896:28).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Innvendingane var i stor mon dei same som Monrad f\u00f8rde fram i Morgenbladet<\/em>. Den mest p\u00e5fallande skilnaden er at argumentasjonen i «Posten» er meir inkonsistent og p\u00e5 visse punkt meir kl\u00e5rtalande.[23]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Dei to hovudpunkta deira var definisjonen av det nasjonale i m\u00e5lvegen, og tilh\u00f8vet mellom spr\u00e5k og kultur.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Meldaren godtok i det heile ikkje at det fanst eit nasjonalt spr\u00e5kproblem. Hadde m\u00e5let vore \u00abSpansk eller Russisk eller Mesopotamisk, … vilde vi havt Ret til at raabe ak og ve over vort tabte Modersmaal.\u00bb Men slik var det ikkje \u2013 \u00ab… vort nuv\u00e6rende Bogsprog har historisk Basis og en national Farve, som er fuldkommen nok til at erkl\u00e6re det for Nordm\u00e6nds, ikke Danskes Sprog.\u00bb (22\/10, sp.2) Spr\u00e5ket hadde ein gong vore dansk, men det hadde vorte \u00abindplantet\u00bb i Noreg, og \u00abHar Sproget slaaet R\u00f8dder hos os, og det har det gjort, faar det voxe; R\u00f8dderne sidde for fast til at oprykkes.\u00bb Nasjonen hadde med andre ord \u00abnationaliseret\u00bb det framande \u2013 det hadde vorte \u00abden norske Redaktion af det danske\u00bb (22\/10, sp.1). Det avgjerande var likevel det subjektive. \u00abSproget er gaaet over i den norske Nations Bevidsthed som dens Sprog.\u00bb Den nasjonale utviklinga var i full gang, og det var ingen grunn til uro (3\/12, sp.4). M\u00e5lfolket skulle slett ikkje ha monopol p\u00e5 det nasjonale: \u00ab… det er en Urimelighed at paastaa, at Bygdeskikken og Bygdesproget er det eneste rette Nationale, det, som gj\u00f8r os til et Folk og bevirker, at vi f\u00f8le os som et Folk\u00bb (9\/11, sp.2), og nasjonen \u00abbestaar ikke af Fjeldb\u00f8nder alene.\u00bb (9\/11, sp.3-4).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Til skilnad fr\u00e5 Monrad freistar meldaren \u00e5 bagatellisera og \u00e5tvara mot det nasjonale: \u00abDen nationale Ensidigheed svinder i vore Dage mer og mer for det almene Kulturelement.\u00bb (22\/10, sp.3) Ein m\u00e5tte ikkje bli \u00abhenreven af national Fanatisme\u00bb (21\/10, sp.5-6).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Omsynet til kulturen var i det heile viktigare enn omsynet til nasjonaliteten. Medan argumentasjonen kring det nasjonale jamt over var defensiv og hadde som f\u00f8rem\u00e5l \u00e5 definera skriftm\u00e5let som forsvarleg norsk, hadde argumentasjonen som handla om tilh\u00f8vet mellom spr\u00e5k og kultur, eit langt meir offensivt preg. Det \u00abindpodede Sprog\u00bb hadde halde fylgje med \u00abNationens Udvikling, fordi det just var dens Intelligents, der haandterede det.\u00bb Det \u00abdanske Sprog\u00bb, som meldaren her kom i skade for \u00e5 kalla det, hadde vorte<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>… den dannede Del af Nationens Eiendom, og f\u00f8lgelig som sagt svarer til dens Kulturtrin. Det gamle Maal derimod forvistes til Fjeldene og kun Bonden fredede nogenlunde om dets Levninger. Det fik ingen anden Udvikling end den, som den simple udannede Mand var istand til at give det, med sine indskr\u00e6nkede Begreber og Tanker kunde han neppe bidrage stort dertil; … (21\/10, sp.5)<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>P\u00e5 dette punktet gjekk Christiania-Posten<\/em> lengre enn Monrad og postulerte ein samanheng mellom formelle lingvistiske eigenskapar og kulturniv\u00e5. Meldaren hevda at islendingen l\u00e5g \u00ab… tilbage, fordi hans Sprog er oldnorsk. Lingvistiske Fortrin i Lyd- og Formsystem staa nemlig i et bestemt Forhold til det Kulturstandpunkt, som Folket staar paa, der taler det; …\u00bb (3\/12, sp.5) Med andre ord stod eit formrikt (syntetisk) spr\u00e5k p\u00e5 eit l\u00e6gre kulturniv\u00e5 enn eit (analytisk) spr\u00e5k som hadde kasta av seg formrikdomen, og det norske folkem\u00e5let stod p\u00e5 \u00ab… et meget \u00e6ldre lingvistisk Standpunkt i alle Henseender end vort Bogsprog.\u00bb (3\/12, sp.6) Samanhengen mellom kultursteg og formrikdom hadde serleg P. A. Munch lagt stor vekt p\u00e5 i 1850-\u00e5ra, m a i striden med Knudsen i 1853 (jf S\u00f8ilen 1983).<\/span><\/p>\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>\u00c5 ta omsyn til \u00e5lmugen i m\u00e5lpolitikken var ein framand tanke for meldaren. Det kunne godt vera at \u00e5lmugen hadde lettare for \u00e5 l\u00e6ra landsm\u00e5let, \u00ab… her er for det f\u00f8rste aldeles ikke Sp\u00f8rgsmaal om hvad der er let at l\u00e6re, men hvad Nationens Historie medf\u00f8rer at den maa l\u00e6re.\u00bb N\u00e5r det var tale om \u00abUdvikling og Fremskridt\u00bb, skulle ein dessutan ikkje sp\u00f8rja \u00abAlmuen om hvad den behager at gj\u00f8re, men holde sig til den Del af Folket, som er kommen l\u00e6ngst, saasandt som denne ikke gaar i en falsk Retning.\u00bb (4\/12, sp.3) Her var det ikkje det aller minste tvil om kven som skulle leggja premissane for spr\u00e5k-, kultur- og samfunnsutvikl\u00adinga.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Domen i Aftenbladet<\/em> var den same. Avisa hadde den satiriske tradisjonen fr\u00e5 Krydseren<\/em> \u00e5 ta vare p\u00e5 og peika seg difor ut med den minst saklege og mest ironiske og nedlatande kritikken av landsm\u00e5let.[24]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> D\u00f8len<\/em> representerte ein kultur som h\u00f8yrde heime mellom \u00abHougfolk\u00bb og \u00abTroldpak\u00bb og burde d\u00f8ypast om til \u00abPipervikingen\u00bb. Innhaldet i kritikken var elles den same som i Christiania-Posten<\/em> og Morgenbladet<\/em>. Redakt\u00f8ren Ditmar Meidell var ein gamal fiende av Vinje og kom jamleg med polemiske utfall mot \u00abDrammens-Korrespondenten\u00bb utetter 1850-\u00e5ra. Bj\u00f8rnson hevda seinare at Meidell \u00abikke kunne udstaa\u00bb Vinje.[25]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Haarberg (1985:200) st\u00f8r seg til NFL<\/em> n\u00e5r han hevdar at meldaren kan vera Hartvig Lassen (1824-97), og det er ikkje urimeleg. Lassen h\u00f8yrde til krinsen kring Meidell og Krydseren<\/em> fr\u00e5 tidleg i 1850-\u00e5ra (jf Linneberg 1992:57), og han vart seinare ein kvass landsm\u00e5lsmotstandar som m a Garborg skreiv imot.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Ein mellomposisjon: Paul Botten-Hansen<\/span><\/strong><\/p>\n

Illustreret Nyhedsblad<\/span><\/em> var eit unntak fr\u00e5 det einslydande \u00e5taket p\u00e5 landsm\u00e5let fr\u00e5 resten av hovudstadspressa. Det er ikkje rett \u00e5 seia at bladet forsvarte landsm\u00e5let, men bladstyraren Paul Botten-Hansen uttala seg sopass velvillig om D\u00f8len<\/em> at han meir h\u00f8yrer til i kategorien «positive» enn «negative».<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Botten-Hansen var den som fyrst offentleggjorde at D\u00f8len<\/em> skulle koma ut, i ein notis 3. oktober. 17. oktober melde han fyrste nummeret av D\u00f8len<\/em>, og han likte stort sett det nye bladet. Han gjorde det kl\u00e5rt, som lesarane \u00ab… maaske af flere Tegn have erfaret, at vi ikke h\u00f8re til Sprogreformatorenes Laug\u00bb, og han passa \u00f2g p\u00e5 \u00e5 f\u00e5 med at han \u00abi sin Tid laa i sproglig Feide med Hr. Vinje\u00bb (sj\u00e5 s.<\/span>151<\/span><\/span>). Etter \u00e5 ha langa ut spark til dansk-norske m\u00e5lstrevarar av alle slag kom Botten-Hansen til at \u00abVore Sprogreformatorer kunde man maaskee dele i to Klasser: de, som ville noget Nyt og tillige noget Stort, og de, som ville noget Nyt, men kun fordi det er nyt, altsaa ikke det Gamle.\u00bb I fyrste gruppa var Ivar Aasen, \u00abog til samme Parti maa ogsaa Vinje nu henregnes\u00bb. Botten-Hansen respekterte \u00aben Str\u00e6ben, hvis Maal er stort\u00bb, men \u00ab… vi kunne derimod ikke bare os for Harme ved at see Folk i ydre orthographiske Smatterier\u00bb. \u00abVi Konservative<\/em>\u00bb (mi uth) ville ikkje kjempa mot radikalismen til Vinje av di \u00abden saa alligevel aldrig vil medf\u00f8re nogen Fare\u00bb. Botten-Hansen s\u00e5g tvert om verdet av strevet sj\u00f8lv om det ville mislukkast, av di \u00ab… disse paa Bygdedialekter grundede Sprog indeholde dog en M\u00e6ngde Ord og Talemaader, der engang kjendte ville ud\u00f8ve sin Indflydelse paa Bogsproget og give dette lidt efter lidt en national Farvning og fremfor alt klare Begreberne om hvad der virkelig er nationalt\u00bb. Han rosa \u00d8stgaard og huldreeventyra til Asbj\u00f8rnsen for \u00e5 \u00abaabne Sandsen for det Nationale i Sprogtonen\u00bb. Han forsvarte m\u00e5let i D\u00f8len<\/em> mot dei som hevda at det var uskj\u00f8neleg for \u00abBymanden\u00bb \u2013 det kunne han \u00abdog neppe tro\u00bb sj\u00f8lv om han var \u00abOpdragen med Bondemaal\u00bb. Den samla domen over fyrste nummeret av D\u00f8len<\/em> var difor positiv. Vinje hadde greidd oppg\u00e5va godt, og innhaldet var tiltrekkjande.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Haldninga til Botten-Hansen hadde nok b\u00e5de m\u00e5lpolitiske og personlege grunnar. Til liks med resten av Hollendar-krinsen hadde han godhug for landsm\u00e5let og arbeidet til Aasen b\u00e5de f\u00f8r og etter 1858, og det var n\u00e6re band mellom hollendarane og det fyrste landsm\u00e5ls\u00admilj\u00f8et.[26]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Det er verdt \u00e5 merka seg at heller ingen andre i Hollendar-krinsen gjekk offentleg ut mot landsm\u00e5let i 1858.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Botten-Hansen var \u00f2g ein god ven av Vinje, og saman med Ibsen hadde dei to gjeve ut forlauparen til Illustreret Nyhedsblad<\/em>, Andhrimner<\/em>, sumaren 1851. Dei hadde \u00f2g same sosiale bakgrunnen, og karrierene deira var like (jf s.<\/span>146<\/span><\/span>). Botten-Hansen hadde eit tydeleg motsetnadsfylt tilh\u00f8ve til landsm\u00e5let og Vinje, noko Vinje sj\u00f8lv gav uttrykk for i eit brev til Botten-Hansen etter \u00e5 ha lese kritikken av Ferdaminni<\/em> (1861) i Illustreret Nyhedsblad<\/em>: \u00abDet beste ved det, som du hever skrivit det er, at Ein ikki kan vita anten du vil rosa elder lasta.\u00bb (her etter Haarberg 1985:23). Botten-Hansen rosa serleg ironien og sj\u00f8lvironien i fyrste nummeret av D\u00f8len<\/em>. Som Haarberg peikar p\u00e5, var mottakinga av D\u00f8len<\/em> negativ \u00abmed Botten-Hansen som et tvitydig unntak\u00bb (s.39).[27]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Botten-Hansen kom \u00f2g til \u00e5 halda fram som ein lojal kritikar av landsm\u00e5let utetter 1860-\u00e5ra.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

M\u00e5lstriden i 1858 som vendepunkt<\/span><\/strong><\/p>\n

Det kom mange fleire innlegg p\u00e5 prent enn dei som er nemnde, men dei sentrale synspunkta er refererte. Landsm\u00e5lsfolket forsvarte seg fyrst og fremst i D\u00f8len<\/em>, men det stod \u00f2g eit og anna innlegget i dagsavisene.[28]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Aasen var ute to gonger (anonymt), fyrst i stykket \u00abOm Sprogsagen\u00bb som var eit svar til slaktet av Fridtjofs Saga<\/em> i Christiania-Posten<\/em>,[29]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> og i februar og mars 1859 i den oppsummerande artikkelrekkja \u00abMinningar fraa Maalstriden um Hausten 1858\u00bb.[30]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/a> Hovudsynspunkta er refererte i kapittel 8. \u00abMinningar\u00bb var skilsetjande p\u00e5 to m\u00e5tar. Aasen gav her eit utdjupande og fullstendig forsvar av m\u00e5lreisingstanken i ein langt meir offensiv og opposisjonell tone enn tidlegare. Dessutan agiterte han for fyrste gong for landsm\u00e5let p\u00e5 landsm\u00e5l.<\/span><\/p>\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Som Walton har peika p\u00e5, markerer m\u00e5lstriden i 1858 eit kl\u00e5rt skilje i strategien til Aasen ved at han no gjekk over fr\u00e5 den «defensive» fase to til den «offensive» fase tre (sj\u00e5 s.<\/span>205<\/span><\/span>). \u00abDet er med «Minningar fraa Maalstriden» m\u00e5ltanken tred kl\u00e5rt fram som opphavet til ein motkultur\u00bb, skriv Walton (1984:42). Etter stormlaupet mot landsm\u00e5let hausten 1858 m\u00e5tte Aasen innsj\u00e5 at det ikkje var rom for landsm\u00e5let som ein integrert del av den eksisterande \u00e5lmenta. Illusjonar som Aasen eventuelt m\u00e5tte ha hatt f\u00f8r 1858 om at dei kulturberande krinsane ville innsj\u00e5 det vituge med landsm\u00e5let og m\u00e5lreisinga dersom dei berre fekk h\u00f8yra dei gode argumenta, vart grundig pulveriserte. L\u00f8ysinga vart ein ny strategi der Aasen og m\u00e5lflokken heller la opp til \u00e5 nedkjempa «fienden» utanfr\u00e5, i ope lende, med \u00e5 skipa ei serskild landsm\u00e5ls\u00e5lmente.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Med D\u00f8len<\/em> og den fyrste spede m\u00e5lorganiseringa kring 1858 vart grunnen lagd for den nynorske \u00e5lmenta og m\u00e5lr\u00f8rsla. M\u00e5lforma og perspektivet i \u00abMinningar\u00bb illustrerer skiftet p\u00e5 ein framifr\u00e5 m\u00e5te. Aasen definerte seg no som talsmann for «landsfolket»: \u00abMe, Landsfolket, hava her stadet utanfyre; vaare<\/em> Forfeder hava inkje talat Dansk\u00bb (jf Walton 1984:41). Aasen tok no til \u00e5 bruka nasjonalismen offensivt mot overklassen for \u00e5 stiva opp dette skiljet mellom «me» og «dei». Skiljet hadde Aasen hatt kl\u00e5rt f\u00f8re seg sidan 1830-\u00e5ra, men no tok han det i bruk som v\u00e5pen b\u00e5de i \u00abMinningar\u00bb og i grammatikken (1864).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>N\u00e5r det gjeld den ideologiske og strategiske tenkinga til landsm\u00e5lsflokken skal me likevel vera varsame med \u00e5 gjera 1858 til eit alt for skarpt skilje. Walton (1984:42) har sj\u00f8lv streka under at Aasen ikkje skifte meining, og at omslaget vart f\u00f8rebudd i 1856 (s.39). Den meir offensive strategien til Aasen fr\u00e5 1858 var nok heller noko som Aasen hadde tenkt ut f\u00f8r 1858 enn eit beinveges resultat av hendingane hausten 1858, sj\u00f8lv om m\u00e5lstriden var med og avgjorde retninga som strategien fekk. Eg meiner det ikkje er sj\u00f8lvgjeve at ein skal plassera \u00abOm Dannelsen og Norskheden\u00bb i fase 3, slik Walton gjer (1984:33), iallfall ikkje dersom ein legg vekt p\u00e5 den heilskaplege m\u00e5lreisingsstrategien meir enn «taktisk» bruk av nasjonalromantikken. Aasen skreiv \u00abOm Dannelsen og Norskheden\u00bb utan kl\u00e5re ytre tildriv og utan at han var i ein forsvarsposisjon, og han gjorde det p\u00e5 ei tid d\u00e5 han meinte landsm\u00e5let var kl\u00e5rt til \u00e5 takast i bruk (sj\u00e5 ovanfor).<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Oppdraget \u00e5 omsetja Fridtjofs Saga<\/em> gav Aasen eit h\u00f8ve til \u00e5 f\u00e5 publisert eit st\u00f8rre stykke p\u00e5 landsm\u00e5l, og det er tydeleg at han kjende til det kulturpolitiske klimaet. To dagar etter den fyrste og negative meldinga i Aftenbladet<\/em> 1. oktober, skreiv Aasen eit brev til venen Maurits R. Aarflot der han gav kl\u00e5rt til kjenne at han visste kva som var i vente:<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Min Fridtjofs Saga er nu udkommen, og Aftenbladet er allerede ude og viser sin Dygtighed ved at gj\u00f8re Nar af den hele Tilstelling. Der kan man see, hvad Norskheden har at vente sig af vore Blade; thi de andre ere naturligviis ikke et Haar bedre end Aftenbladet. Men jeg for min Deel skal nu ikke lade mig skr\u00e6mme; jeg holder frem som jeg st\u00e6vner, saa l\u00e6nge nogen Bogtrykker vil trykke hvad jeg skriver. (Aasen 1957 I:344)<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Aasen visste dessutan sers godt om D\u00f8len<\/em>, og me kan vel b\u00e5de g\u00e5 ut fr\u00e5 at han hadde ein tokke av korleis mottakinga ville bli, m a etter at Monrad hadde gjerda landsm\u00e5let inne i \u00abIdyllen\u00bb i Ervingen<\/em>-meldinga. Det er \u00f2g rimeleg \u00e5 tru at Aasen kjende til at det nyfrelste landsm\u00e5lsmilj\u00f8et i Bergen ville finna p\u00e5 nokre sprell i n\u00e6r framtid som kom til \u00e5 setja spor etter seg, sj\u00f8lv om det ikkje ser ut til \u00e5 ha vore beinveges samanheng mellom det som kom fr\u00e5 Bergens- og Kristiania-milj\u00f8a.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Bak landsm\u00e5lsframst\u00f8yten kan me identifisera to \u00e5tskilde frontar som ikkje s\u00e5g ut til ha serleg mykje med kvarandre \u00e5 gjera. Framst\u00f8yten fr\u00e5 Bergen kan best karakteriserast som nasjonalromantikk i ytste vilk\u00e5rslause konsekvens, nemleg ei radikal m\u00e5lreising der omsynet til norr\u00f8nt spela ei sentral rolle. Spr\u00e5kleg kom det til uttrykk i Ny Hungrvekja<\/em>. Eg vil ikkje her utan vidare gjera Ny Hungrvekja<\/em> og Jan Prahl representativ for m\u00e5lmilj\u00f8et i Bergen, men som eg skal koma attende til, g\u00e5r det eit skarpt skilje mellom tilh\u00f8vet Bergens-flokken hadde til Aasen-normalen f\u00f8r og etter hausten 1858. P\u00e5 det prinsipielle planet var det likevel mange likskapar mellom Nygaard og Prahl, sj\u00f8lv om det var store skilnader mellom dei i form. Medan Nygaard gjorde seg til talsmann for den vitskaplege og sj\u00f8lvgjevne fornufta, gjekk Prahl til eit kvast polemisk \u00e5tak b\u00e5de p\u00e5 det dansk-norske «vesalm\u00e5let», danskar og heimedanskar.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>I hovudstaden var det ingen kl\u00e5re band mellom Fridtjofs Saga<\/em> og D\u00f8len<\/em>, men b\u00e5de Vinje og serleg Aasen var langt mindre opptekne av nasjonalitetssp\u00f8rsm\u00e5let og meir opptekne av tilh\u00f8vet mellom spr\u00e5ket og «kulturen» enn bergensarane, sj\u00f8lv om det nasjonale perspektivet var ein grunnstein for dei \u00f2g. Dei f\u00f8rde dessutan eit langt meir praktisk og pedagogisk forsvar for landsm\u00e5lstanken, der bergensm\u00e5lmennene heldt seg p\u00e5 det prinsipielle, nasjonalistiske planet.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>For fyrste gong kan me \u00f2g tala om ein einskapleg og konsolidert motstand mot landsm\u00e5let, og han kvilde p\u00e5 to berebjelkar. Den eine var forsvaret for ei nasjonalitetsoppfatning som no verkeleg vart sett p\u00e5 pr\u00f8ve. Sidan 1815 hadde det statsberande borgarskapet i Noreg insistert p\u00e5 at skriftm\u00e5let var like mykje norsk som dansk, og dei hadde teke det som sj\u00f8lvgjeve at dei var dei fremste representantane for nasjonen. Dei tykte alt var p\u00e5 rett kj\u00f8l sidan m\u00e5let og kulturen i Noreg utvikla seg fritt p\u00e5 eit sj\u00f8lvstendig grunnlag, det vil seia p\u00e5 deira premissar og deira grunnlag, men utan at det skulle vera eit fullstendig samsvar mellom utviklinga i Danmark og Noreg. No kom det ein flokk som ikkje berre gjekk til \u00e5tak p\u00e5 kulturhegemoniet deira, men jamvel ekskluderte dei fr\u00e5 nasjonen. Monrad (og meldaren i Christiania-Posten<\/em>) laga seg ikkje eit nytt nasjonalitetssyn hausten 1858; dei forsvarte det som i praksis, og meir eller mindre medvite, hadde vore kjernen i norsk kulturpolitikk i fleire ti\u00e5r, og som Monrad hadde m\u00e5lbore sidan tidleg i 1840-\u00e5ra. Ein av kjepphestane hans var nett at omgrepet «norsk Sprog» i Grunnlova var uttrykk for eit program<\/em> og eit ynske<\/em> som hadde vorte sett meir og meir ut i livet gjennom ei varsam og gjennomtenkt oppnorsking av spr\u00e5k og kultur. Og slik skulle det halda fram. Det prinsipielle grunnlaget for denne politikken var lagt av Det akademiske kollegium i 1815.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Den andre berebjelken i argumentasjonen til landsm\u00e5lsmotstandarane var tilh\u00f8vet til daninga og kulturen. Skriftm\u00e5let var berar av kulturen, medan bondem\u00e5let stod p\u00e5 eit meir «naivt» steg og soleis var uskikka til h\u00f8gare \u00e5ndeleg og kulturell bruk. Praktisk gav dette seg utslag i at ein freista \u00e5 avgrensa bruksomr\u00e5det til landsm\u00e5let. Det nye i 1858 var nettopp at landsm\u00e5let vart teke i bruk p\u00e5 nye omr\u00e5de<\/em>, som sakprosa- og pressem\u00e5l gjennom Ny Hungrvekja<\/em> og D\u00f8len<\/em>. Her finn ein \u00e5rsaka til dei sterke reaksjonane p\u00e5 D\u00f8len<\/em>.<\/span><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>Reaksjonane p\u00e5 landsm\u00e5let hausten 1858 kom difor hovudsakleg av to grunnar. For det fyrste braut landsm\u00e5lsfolket ei spr\u00e5ksosial grense ved den nye bruken av m\u00e5let. For det andre hadde m\u00e5lfolket att\u00e5t \u00e5 vera ein handfull eksperimenterande individ \u00f2g byrja definera seg som ei gruppe. Gruppa hadde f\u00e5tt tilsig av ein del unge studentar, og ein tok til \u00e5 sj\u00e5 tendensar til organisering (sj\u00e5 kapittel 12). Landsm\u00e5let hadde med andre ord vorte eit trugsm\u00e5l mot den r\u00e5dande spr\u00e5k- og kultursosiale ordenen, og motstanden syner at sprengkrafta til landsm\u00e5let l\u00e5g i ein kombinasjon av kulturradikalisme og eit alternativt nasjonalitetssyn, som resulterte i ein opposisjonell kulturnasjonalisme.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

\n
<\/div>\n
\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[1]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Folkevennen<\/em> 1857:419?460, her etter Aasen 1984:57-99. Heftet med artikkelen kom ut i januar 1858, jf Aasen 1960 III:216.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0 <\/span>\u00a0\u00a0<\/span>[2]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Aasen 1957 I:320. Om planane hans for utforminga og iverksetjinga av eit nytt m\u00e5l, sj\u00e5 den uprenta avhandlinga fr\u00e5 1854 (Aasen 1854).<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[3]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Om Folkeopplysningsselskapet og m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let, sj\u00e5 s.<\/span>175<\/span><\/span>ff.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[4]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Aasen i brev til L. L. Daae, Aasen 1957 I:329. Jf \u00f2g Djupedals merknader til brevet. Han opplyser m a at selskapet l\u00f8yvde pengar til omsetjinga alt 9. februar, f\u00e5 dagar etter generalforsamlinga. Jf ovanfor s.<\/span>175<\/span><\/span>.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[5]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Omsetjinga markerte det Haugen (1933:39) har kalla \u00abOld Norse triumphant\u00bb i utviklinga av Aasen-normalen (jf ovanfor s.<\/span>201<\/span><\/span>).<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[6]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Christiania-Posten <\/em>nr.313 og 320, 12. og 19.11.1858. Artikkelen var underteikna «M.N.» og \u00abBergen i Septbr. 1858\u00bb.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[7]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Christiania-Posten<\/em> nr.335, 04.12.1858.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[8]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Den viktigaste litteraturen om Ny Hungrvekja<\/em> og Jan Prahl er Longva 1984 og Krokvik 1993, jf meldingar av Ven\u00e5s 1993b, Vik\u00f8r 1993 og Hoel 1993. Sj\u00e5 \u00f2g nekrologen til Hannaas (1922).<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[9]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Munch var i 1845 mot \u00e5 ta opp b\u00f8yingskategoriar fr\u00e5 gamalnorsk som ikkje lenger fanst i m\u00e5lf\u00f8ra, jf s.<\/span>213<\/span><\/span>.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[10]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> I eit brev til Ludvig L. Daae 02.04.1857 (Aasen 1957 I:314).<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[11]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Illustreret Nyhedsblad<\/em> nr.172, 03.10.1858.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[12]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> For ei samla framstilling av Vinje og m\u00e5lstrevet, sj\u00e5 Bergsg\u00e5rd 1940:131-166.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[13]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Her etter Vinje 1993 I:227-233 der artikkelen har f\u00e5tt overskrifta \u00ab’D\u00f8lens» fyrste Ord\u00bb.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[14]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Tanken om at naturen og klimaet p\u00e5verka intellektet og gav grunnlag for \u00e5 dela inn manne\u00e6tta i h\u00f8gare- og l\u00e6grest\u00e5ande intellektuelle vesen, kom kl\u00e5rt fram i ei av talene Vinje heldt i Bergen i 1869 (\u00abOm Klimatisme\u00bb, Vinje 1993 III:220-237).<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[15]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Han vart l\u00e6rar p\u00e5 skriveskulen til arbeidarforeininga i Kristiania i juli 1851. I 1850 hadde han \u00f2g skrive mykje i Tiden<\/em> som vart gjeve ut av Harro Harring og h\u00f8yrde til i omlandet til thraner\u00f8rsla, jf ovanfor s.<\/span>92<\/span><\/span>.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[16]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Rolla hans i teaterstriden og det ideologiske grunnlaget hans er omtala p\u00e5 s.<\/span>100<\/span><\/span>ff, og tilh\u00f8vet hans til oppnorskinga av skriftm\u00e5let p\u00e5 s.<\/span>154<\/span><\/span>ff.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[17]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Morgenbladet<\/em> nr.281, 287 og 291, 11., 17. og 21.10.1858.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[18]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Morgenbladet<\/em> nr.326 og 336, 25.11. og 05.12.1858.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[19]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> \u00abOm Sprogsaken\u00bb, Illustreret Nyhedsblad<\/em> nr.45 og 46, 07.11. og 14.11.1858.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[20]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Norsk Tidsskrift for Videnskab og Litteratur<\/em> 1854-55:366-377.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[21]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Det var vel ein slik tankegang som l\u00e5g til grunn for at Monrad prenta mykje av programartikkelen til Vinje i Morgenbladet<\/em> 11.10. \u00abtil Forn\u00f8ielse for vore L\u00e6sere\u00bb.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[22]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Her b\u00f8r det skytast inn at Monrad \u00f2g hadde ein annan grunn til ikkje \u00e5 g\u00e5 ut mot Fridtjofs Saga<\/em>: Som styremedlem i Folkeopplysningsselskapet hadde han sj\u00f8lv vore med p\u00e5 \u00e5 gje Aasen oppdraget.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[23]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Aasens merknad til ei konkret setning i artikkelen i Christiania-Posten<\/em> 03.12.1858 kan godt f\u00e5 st\u00e5 som ein \u00e5lmenn dom over desse innlegga: \u00abUm desse Ordi ellers skulo takast som ei Kjerne-Setning, er vandt at vita; for det er inkje lett at finna nokon Kjerne i dette Stykket i Posten. Der er talat myket att og fram, og ofta med slik ein kunstig Sving, at naar ein skal til at heimf\u00f8ra det paa sj\u00f8lve Saki, so veit ein inkje rett, kvarhelst det skal h\u00f8va. Det, som ein snaraste seer, er det, at Innsendaren hever havt ein stor Hug til at giva Folk Lastord.\u00bb (Aasen 1984:147)<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[24]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Aftenbladet<\/em> nr. 228 og 236, 01. og 10.10.1858.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0<\/span>\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[25]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Midttun 1916:44, som gjev opp ei samtale med Bj\u00f8rnson i 1907 som kjelde.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[26]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Om Hollendar-krinsen og m\u00e5lsp\u00f8rsm\u00e5let, sj\u00e5 s.<\/span>146<\/span><\/span>ff og s.<\/span>283<\/span><\/span>ff.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[27]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Det kjem likevel ikkje til syne i den konkrete gjennomgangen av meldinga til Botten-Hansen. For Haarberg st\u00e5r Botten-Hansen \u00ab… p\u00e5 den spr\u00e5klige ortodoksiens side og advarer mot m\u00e5lmennenes frammarsj\u00bb (s.38). Med grunnlag i Haarberg har dette noko for einsidige synet p\u00e5 Botten-Hansens tilh\u00f8ve til landsm\u00e5let vorte st\u00e5ande i Linneberg 1992:231.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[28]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> T d ein innsendar i Christiania-Posten<\/em> nr.289, 19.10.1858, som g\u00e5r til \u00e5tak p\u00e5 omtala av D\u00f8len<\/em> i Aftenbladet<\/em>.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[29]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> Illustreret Nyhedsblad<\/em> nr.45 og 46, 07. og 14.11.1858, \u00f2g prenta i Aasen 1912 III:108-128 og 1984:99-119.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>[30]<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span> D\u00f8len<\/em> nr.18-23, 20.02.-27.03.1859, \u00f2g prenta i Aasen 1912 III:136-170 og 1984:120-155.<\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jubeldag i dag: 150 \u00e5r sidan Aasmund Olavsson Vinje gav ut fyrste nummeret av den fyrste nynorskavisa, D\u00f8len. Det m\u00e5 feirast, s\u00e5 her kjem ei eksklusiv utg\u00e5ve av kapittel 10 i hovudoppg\u00e5va mi (side 265-294) om D\u00f8len og den store … Les meir →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[],"class_list":["post-447","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sprakhistorie"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/447"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=447"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/447\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":451,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/447\/revisions\/451"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=447"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=447"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.krundalen.no\/blogg\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=447"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}